مصادر غیبت، (1) پیش از تولد امام عصر(عج)

محمدکاظم رحمان ستایش

با توجه به اهمیت شناخت کتاب‌ها و مصادر موضوع غیبت حضرت حجت بن الحسن(عج) از این شماره بخشی از مجله را به معرفی کتاب‌ها و رساله‌هایی که در موضوع مذکور تألیف نشده‌اند اختصاص خواهیم داد. شایان ذکر است که این منابع با توجه به ترتیب زمانی خلق آثار توسط مولفان و مصنفان تنظیم شده‌اند که به حضور خوانندگان مجله تقدیم می‌شود.

از جمله مسائل مهمی که از نظر اعتقادی، شیعه دوازده امامی را – پس از اعتقاد به مخصوص بودن امامت – از دیگر فرق اسلامی و شیعی ممتاز می‌ساخته، مسئلة اعتقاد به امامت امام دوازدهم(عج) و غیبت ایشان است. پیامبر اسلام(ص) و ائمة اطهار (ع) در احادیث و بیانات بسیاری این مطلب را به مردم رساندند و آن را ثابت دانستند. شهرت این مسئله در نقل از پیامبر و ائمه به آنجا رسیده بود که اصل امامت حضرت مهدی(عج) و غیبت ایشان امری مسلم شمرده می‌شد. لکن گاه اشتباهاتی در تطبیق امام غائب از بعضی اشخاص و فرقه ها سرزده است.

بهترین دلیل بر این مدعا که مسئلة غیبت امری مسلم برای شیعه بوده است، کتاب‌هایی است که در این موضوع پیش از تولد حضرت مهدی(عج) تألیف یافته است. ما در این مقاله به معرفی این کتاب‌ها، تا حدودی که از مصادر و منابع مطمئن به دست ما رسیده است، می‌پردازیم:

1- علی بن حسن محمد بن طائی، معروف به «طاطری»

وی شخصی فقیه و مورد اطمینان در حدیث شناخته شده است. او از اصحاب حضرت موسی بن جعفر(ع) به شمار می‌رود. از جمله تألیفات وی، کتابی در غیبت است. (2)

2- علی بن عمر اعرج کوفی

وی نیز از اصحاب امام کاظم(ع) بوده است. در فهرست های مؤلفات شیعه، تنها یک کتاب به وی نسبت داده شده و آن کتاب در موضوع غیبت نگاشته شده است. (3)

3- ابراهیم بن صالح الأنماطی

از اصحاب امام کاظم(ع) بوده است. بزرگان علم رجال، وی را مورد اطمینان

دانسته‌اند. متأسفانه کتاب‌های او در همان قرن اول ضایع گردیده و تنها کتابی که قدما از وی نام برده‌اند، کتاب غیبت اوست. (4)

4- حسن بن علی بن ابی حمزة

وی که در عصر حضرت رضا(ع) می‌زیسته، گذشته از کتاب‌ غیبت، کتاب‌های دیگری نیز در موضوعات مربوط به امر غیبت تألیف کده است. رجالی بزرگ قرن چهارم و پنج هجری، مرحوم نجاشی «کتاب الملاحم» و «کتاب القائم» و «کتاب الرجعة» را به وی نسبت می دهد. (5)

5- عباس بن هشام ناشری اسدی

وی فردی موثق و صاحب جلالت شناخته شده است. او که در سال 219 ق یا 220 ق وفات یافته است، کتابی در غیبت تألیف کرده است. (6)

شیخ طوس وی را از اصحاب امام رضا(ع) بر شمرده است. (7)

6- حسن بن محبوب سرّاد بجلی

وی که به سال 224 ق وفات یافته است، از اصحاب امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) شناخته شده است.

وی کتابی به نام «المشیخة» تألیف و اخبار غیبت را در آن ثبت و ضبط کرده است. این روایات را غالباً از امام باقر و امام صادق(ع) نقل کرده است.

7- فضل بن شاذان نیشابوری

وی به سال 260 ق وفات یافته است. نجاشی در مورد او می گوید:

«او از اصحاب امام هادی(ع) بوده است و بعضی وی را از اصحاب امام رضا(ع) دانسته‌اند. او فردی مطمئن و یکی از فقیهان و متکلمان بنام شیعه است. قدر و منزلت وی مشهورتر از آن است که من به وصف وی بپردازم. (8)

تألیف 180 کتاب به او نسبت داده شده است. وی نیز کتابی در غیبت نگاشته است.

مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی می‌نویسد:

«کتاب غیبت فضل بن شاذان نزد سید محمد بن محمد میرلوحی – هم عصر مجلسی – موجود بوده است. » (9)

این کتاب از جمله کتاب‌های مفقود در این زمینه شمرده شده است. اخیراً آقای علی اکبر مهدی‌پور با تتبع روایات فضل بن شاذان در مصادر مورد اطمینان قدیمی به جمع‌آوری و تحقیق این کتاب پرداخته است. (10)

گذشته از این کتاب، وی تألیفات دیگری نیز در موضوعات مربوط به غیبت دارد. از جمله: «کتاب اثبات الرجعة» و «کتاب الرجعة حدیث» و «کتاب الرد علی الاصم» که در رد یکی از گمراهان در امر غیبت است و «کتاب القائم(عج)» و «کتاب الملاحم» را مرحوم نجاشی از تألیفات وی آورده است. (11)

8- حسن بن محمد بن سماعه کوفی

وی را شخصی فقیه و مطمئن در حدیث دانسته‌اند. وی به سال 263 ق وفات یافته است. او کتابی در امر غیبت تألیف کرده است. (12)

اگرچه وفات حسن بن محمد سماعه، پس از تولد امام عصر(عج) بوده است، لکن از آنجا که وی واقفی‌مذهب (13) بوده است، تألیف کتاب او لزوماً پس از 260 ق و ظهور امام(عج) نبوده است؛ بلکه به احتمال قوی، او آن کتاب را پیش از تاریخ تألیف کرده است.

9- ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی

اطلاعی از تاریخ تولد و وفات وی در دست نیست. لکن قاسم بن محمد همدانی در سال 269 ق از وی روایت شنیده است. از تألیفات وی نکتاب الغیبة» را نام برده‌اند. (14)

وی نیز به دلیلی که در مورد سماعه گفته شد، به احتمال قوی این کتاب را پیش از تولد حضرت نگاشته است.

10- علی بن مهزیار اهوازی

وی فقیه و محدث مورد اعتماد شیعیان عصر خویش بوده است. وی از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) و امام هادی(ع) نقل روایت می کند. کتاب های او در عصر خویش بسیار مشهور و متداول بوده است. مرحوم نجاشی «کتاب الملاحم» و «کتاب القائم» را از تألیفات وی نام می‌برد. (15)

11- نعیم بن حماد مروزیّ

وی که به سال 229 ق وفات یافته، «کتاب الفتن و الملاحم» را تألیف کرده است. (16) نسخة خطّی این کتاب، اکنون در کتابخانة «طوپ قاپی سرای» استانبول در 248 ورق موجود است. (17)

12- علی بن حسن بن علی بن فضال

نجاشی وی را فقیه شیعیان در «کوفه» و از افراد مورد اطمینان ایشان دانسته است. (18)

در مورد تألیفات او به کتاب‌هایی چون نکتاب الغیبة» و «کتاب الملاحم» بر می‌خوریم که در موضوع غیبت نگاشته شده است. او از طریق برادرش، از پدرش نقل روای می کند، چه آنکه از نظر سنی در شرایط فهم و تحمل حدیث – به اقرار خودش – نبوده است.

این کتاب‌ها نیز – به حسب متعارف آن عصر – مجموعه ای از روایات بوده که به ترتیب موضوعی گردآوری می‌شده است. از این جهت، باید روایات منقول در آنها را از حسن بن فضال دانست که در عصر حضور حضرت می‌زیسته است.

پی‌نوشت‌ها: