زنده یاد احمد خوانساری
در طول بیش از یکصدسال که استعمار بر مردم مظلوم ما به شیوه‌های گوناگون نظامی - اقتصادی و سیاسی اعمال می‌شده، فریبکاران بین‌المللی به این نتیجه رسیدند که به ضرورت بیداری ملل شرق که بالطبع منافع آنان را به مخاطره می‌انداخت، زمینه‌های رشد فرهنگی را در میان آنان سرکوب نمایند تا از این راه حاکمیت خود را استمرار بخشند.
مستشرقین به سراغ منابع فرهنگی رفتند و امثال «ادوراد براون» مفسّر روحی قومی و تاریخی و اسلامی ما شدند. دیوان‌های شاعرانمان در میانشان دست به دست گشت و آنان با روحیه‌ای که متعلّق به عالم دیگری بود به لمس آنچه که از تاریخ فرهنگ ما بر جای مانده بود، پرداختند.
از یاد نبریم که این دیوان‌ها نه فقط اثر قلم یک نویسنده، بلکه حاوی تاریخی بودند که در کلمات آنها انعکاس می‌یافت.
بعدها که جریان پژوهش گسترده‌تر شد و میراث‌های فرهنگی ما را پوشش داد، مددکاران دیگری هم پیدا شدند و از آن پس تاریخ ما تابع تفکّری شد که از غرب آمده بود. مجموعه این فعّالیت‌ها، تحت عنوان شرق‌شناسی که ابتدا توسط موزردهای چشم‌آبی صورت می‌گرفت- در ادامه خود مستشرقین وطنی را پدید آورد که اگرچه زادة فرهنگ نبودند، امّا بینش تاریخی خود را اغلب تحت تأثیر آموزش‌های فرهنگی علمای آن سوی عالم اخذ کرده بودند و اینک آن را به عنوان پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی و از این قبیل عرضه می‌کردند. یعنی وقتی به سراغ ادب فارسی می‌رفتند تاریخ ادبیات به سبک آقای براون تحویل می‌دادند و وقتی دین متعلّق پژوهششان می‌شد بی‌آنکه انس با دیانت، که یک مفهوم قلبی است، پیدا کرده باشند، به تحقیقات علمی پیرامون اسلام دست می‌زدند و به یک معنی دین را در قالب تنگ بینش علمی خود محصور می‌نمودند.
منظور آنکه آنچه اینان در لباس تاریخ ادبیات به ما عرضه داشتند- بی‌آنکه بخواهیم کوشش‌های علمی آنان را نادیده بگیریم- نه تاریخ ما که تاریخ غرب بود و اینان تنها مترجمان و مبشّران ظهور آن بودند.
کافی است یک نظر به کتاب‌هایی که تنها در موضوع «حافظ‌شناسی» تألیف شده بیفکنید تا دریابید که چگونه به جای انس با روح بلند و متعالی حافظ خواسته‌اند پیکر تاریخی او را کالبدشکافی کنند.
این سیر انحرافی در معرفت نسبت به لسان‌الغیب تا آنجا به بیراهه کشیده شده است که می‌خواهند نسبت ریاضی میان کلمات اشعار او به دست بیاورند و این نهایت علم‌زدگی و غایت ضلالت است.
در جریان تاریخ اسلامی نیز شاهد نکته‌پردازی‌های پژوهندگان بوده‌ایم که تند و تند خلاء ناشی از این معرفت را با کوشش‌های شبانه‌روزی خود پر می‌نموده‌اند و با افاضات قلمی یک دوره تاریخ تحوّل اسلامی را تحویل جامعة کتابخوان داده‌اند.
این دو جریان ظاهراً غیرمتأثّر از فکر استعماری در مدهوش کردن کسانی که از ابتذال تاریخ معاصر به تنگ آمده بودند و در پی اندیشه‌ای برای شناخت هویّت از دست رفتة خود بوده‌اند، معجزه کرده است.
و دیدیم که چه دام‌های مطمئنّی سر راه جان به دربردگان از جریان مسموم فرهنگی پهن گردید.
باز شدن دروازه‌های فرهنگی ما بر روی بیگانگان باعث شد بسیاری از کالاهای آن دیار به این سمت سرازیر شود. سال‌ها نمایندگان فرهنگ غربی میهمان ما بوده‌اند، مارک تواین‌ها، سامرست موام‌ها، جان اشتن بک‌ها، گابریل گارسیا مارکز‌ها و دیگران اینجا را خانة خود دیدند و رخت در این سرا انداختند.
غرب فقط یک لفظ نبود که به سادگی بیاید و به سادگی برود، غرب مجموعه‌ای از تفکّراتی پایه‌ای بود که در صورت آثار این قلم به دستان ظاهر می‌شد.
آنان غرب را نفس می‌کشیدند و هوایی را تنفّس می‌کردند که آینة شرقی ما را تیره می‌کرد.
اگر چه گاه گاه، شاعران، رمان نویسان، نویسندگان و نمایشنامه نویسان روشنفکر غرب زده اعتراض کرده یا ناله‌ای سر داده‌اند؛ امّا با تمام وجود به ربّ خود مؤمن بوده و لحظه‌ای دور بودن از دامنش را به منزلة پایان حیات خویش دانسته‌اند. اینان در حقیقت بند نافی بوده‌اند که غذایی را از پیکر مادر به تن فرزندانی که ما باشیم منتقل می‌کردند و کم کم در این پرورشگاه بزرگ جهانی، ما به دور از تعلّق و انس به هویّت قومی خود غرقه در نوازش دستانی باز آمدیم که غرب به سر و روی ما می‌کشیده است.
هیهات که با طلوع ماهتاب واقعیت غرب در شب ظلمانی غفلت ما، آفتاب حقیقت غروب کرد. از آن پس همچون ستاره‌پرستان دل به شب و آنچه در شب می‌گذشت دادیم.
روشنفکران غربی که حکم پولک‌هایی برای این چادر سیاه را داشتند، در چشم ما چراغ هدایت آمدند و ما در فراموشی اینکه آفتاب حقیقت در پس پیکرهای دروغین روشنفکران غربی زندانی است به تمامی یاد آفتاب را از خاطر بردیم.
باری بدین سان بود که در خلاء ذکر خدای عالم و آدم دست غرب پنجه بر سرنوشت ما انداخت که اگر چه به نواش آغاز کرده بود؛ امّا می‌رفت تا با این فریب، گلوگاه حیات ما را لمس کند و چراغ هستی قوم مسلمان ایرانی را خاموش کند.
اینجا دری بود گشوده بر روی هر نوآوری و ما که سالیانی دراز به دور از طبع
خلّاق زیسته بودیم درخشش دروغین خرده ریزهای الوان تفکّر فرنگی چشمانمان را خیره کرد.
نتیجة آشکار هر مصاحبتی اثرپذیری است. ما که دل به مرحمت اولیاء بلاد فرنگ دوخته بودیم متولّی به ولایت ایشان شدیم.
و این حسب حال ما بخت برگشتگان و فلک‌زدگان بود که به هر طرف روی می‌کردیم، جمال عالم‌آرای غرب را می‌دیدیم. این جز از خود تهی شدن و از غرب پر شدن نبود. ما از هویت قومی و تاریخی و اسلامی خود دست می‌کشیدیم و از آ ن خالی می‌شدیم تا همچون ظرفی بی‌محتوا از مایه‌های تفکّر و تاریخ غرب پر شویم.
باری این وضع سنخیتی ما بین ما و غرب پدید آورد. عقدی میان ما و غرب بست؛ امّا این عقد اخوّت و همدلی نبود. پیمان هم‌رایی و همراهی نبود؛ زیرا سنخیت و نسبت ما با غرب به بر اساس دوستی و برادری بلکه بر اساس بندگی و بردگی بود. در این عقد او خدایگان بود و ما بندة او. او استاد ازل بود و ما طوطی سخنگو و البتّه آنچه در این نسبت ناروا می گنجد، تقلید و فرمانبری است و بس.
به هر حال دانسته یا ندانسته با تابعیت غرب درآمدیم.
شاید از این تسلیم دردناک‌تر نبود. چه این سرنوشت محتوم همة کسانی است که غافلانه در عرصة زین سیر می‌کنند و خصم خویش را بازنمی‌شناسند.
ما هم رمان‌پرداز و نمایشنامه‌نویس پروردیم و روی دایره آوردیم. آخر کمال همنشین در ما اثر کرده بود و می‌بایست به طریقی جلوه‌گرد شود و مگر نه این است که حدّ والای دوستی و ولایت نسبت به کسی تشبّه جستن به او دل به دست آوردن است؟
خراج از همة این تعریف‌ها، آنچه به عنوان واقعیتی تاریخی انکار ناپذیر است، قالب‌های بیانی نویافته‌ای است که غرب در اختیار ما نهاده بود.
از این نکته نباید غفلت کرد که تمدّن غربی بر اساس اخلاق غرب پدید آمده و با آن رشد کرده بود.
اکنون ما انگشت روی نقطة حسّاس تاریخ غرب نهاده‌ایم و آن هم ادبیات غرب است که حدیث نفس انسان غربی است.
قالب بیان مناسبت خاص با محتوا بیان دارد و مغز سخن از قالب آن سوا نیست.
با آوردن این قالب‌ها چیزی به همراهشان در عالم ما وارد شد که عبارت از روح غربی بود.
به هر حال در این تولّد نو، در این رنسانس ما در صورت ممسوخ غرب‌زده، خدایگان آن عالم در ما از روح خود دمید و ما به دم او حیاتی نو آغاز کردیم. این هم واقعیتی بوده است که پیوسته از جریان تاریخی غرب یکی دو قرن عقب‌تر بوده‌ایم.
یعنی در آستانة قرن بیست هنگامی که غرب به پوچی راه‌هایی که در این چهارصدسالة اخیر در پیش گرفته بوده، پس برده و انگشت حسرت و پشیمانی به دندان می‌گزد، ما تازه دفترچة اشعار شاعران رمانتیکشان را ورق می‌زنیم یا خودمان را به داستان‌های خیالی یا عاشقانه مشغول می‌کنیم یا از منظر خوش‌بینانة رمّان‌های تخیِلی که علم را نجات‌بخش عالم و آدم می‌داند، به آیندة سرنوشت و سرنوشت آینده چشم می‌دوزیم.
هیهات که شاعران غافل‌تر از همه، سر در این برهوت نهادند.
یکی با زنجموره نالید و سخن برآورد که:
«پیرمردی که در آن سوی درختان خزان دیده قدم می‌زد، روح چهل سالگی من بود. »
و آن دیگری میعادش را در لجن‌زار دانست و از حریق گردبادهای خیالی فریاد سوختن سر داد.
می‌دانیم که این رسولان دروغین چگونه فکر منحط خود را در میان ملّت ما منتشر ساختند.
از نویسندگان و مترجمان آثار دست دوم اروپایی بگذریم که یا از نسیم و پروانه و فتنه سخن می‌گویند یا از سر فرولغزیده در لجن شب و از چهل درجه زیر آن حرف می‌زنند.
نشریات ادواری هم دامن‌زننده به این آشوب‌های فکری‌اند و با نگه داشتن ما بر سر دوراهی‌ها و شرح مدینة آرمانی و تخیّلی غربی که در شب هنگام خوابش را دیده‌اند، به کار خود مشغولند.
ما در چنین جوّی پرورش یافته‌ایم و اینک نیز، مرده ریگ روشنفکری دهة چهل و پنجاه به دور از فرهنگ سنّتی و مذهبی به جوی دامن می‌زنند که فضای آن را ارزش‌های غربی ساخته‌اند.
ذکر مصیبت در این باب به درازا می‌کشد. . . تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل.
می‌توان مصادیق این غرب‌زدگی را در زمینه‌های دیگر اجتماعی و فرهنگی نیز جست‌وجو کرد. این امر یافتنی است نه بافتنی.
خلاصة کلام آنکه می‌باید در برابر غرب، تبعات، احکام و ارزش های آن به یکباره عصیان کرد و نه گفت و البتّه مراقبت باید کرد و توجّه داشت که اگر او را از در می‌رانیم، رخنه‌های دیوار را به هم ببندیم که این شیطان رانده شده باز و هنوز به لطایف‌الحیل سر باز آمدن دارد.
مواظب باشیم که از حلول این روح در کالبد تفکّر و تاریخ خود جلوگیری کنیم.
باید دشمن را دور کرد و او را به مرزهای جغرافیایی اعتقاد و بلکه گمراهی خودش راند و این کلام آن فرزانه مرد را آویزة گوش ساخت که می فرمود:
«اجانب و خصوصاً آمریکا در نیم قرن اخیر کوشش داشتند و دارند فرهنگ و برنامه‌های فرهنگی و ادبی ما را از محتوای اسلامی و انسانی و ملّی خود خالی و به جای آن فرهنگ استعماری و استبدادی بنشانند. فرهنگ زمان طاغوت ما را تا لب پرتگاه سقوط کشاند. »