سفیانی و قرقيسيا در گذر تاريخ

گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام و المسلمين علي‌اكبر مهدي‌پور

اشاره:

در شمارة 98 موعود گفت‌وگويي پيرامون «شام در گذر تاريخ» با استاد گرامي حجّت‌الاسلام و المسلمين جناب آقاي مهدي‌پور، محقّق و نويسندة ارجمند ترتيب داده بوديم كه تقديم خوانندگان شد. در ادامة موضوع، در اين شماره، مبحث قرقيسيا و فرجام سفياني را پي مي‌گيريم. پيشاپيش از اينكه استاد محترم، ما را به حضور پذيرفتند از ايشان سپاسگزاريم. در اين شماره گفت‌وگويي پيرامون «قرقيسيا» داريم كه از شهرهاي شامات، در شمال سوريه و محلّ وقوع بزرگ‌ترين نبرد جهاني در آستانة ظهور مي‌باشد.

 لطفاً در آغاز گفت‌وگو اشاره‌اي به مفهوم واژة «قرقيسيا» و موقعيّت جغرافيايي اين منطقه داشته باشيد.

 قرقيسيا معرّب «كركيسيا»؛ به نوعي اسب تازي گفته مي‌شود، كه در عربي به آنها «حلّاب» گويند.1

قرقيسيا شهري در شمال سوريه، در طول جغرافيايي 64 درجه و 45 دقيقه و عرض جغرافيايي 35 درجه، ـ براساس تحديد بطلميوس ـ است.2

اين شهر در شش فرسخي رَحبة مالك بن طَوْق، در نزديكي «رَقّه» در استان الجزيره، بر كرانة رود خابور قرار دارد.3

خابور بزرگ‌ترين رودخانة الجزيره است، كه از دو طرف كوه «قراجه داغ» واقع در جنوب ديار بكر تركيه سرچشمه مي‌گيرد. اين رود پس از عبور از بستري به طول 350 كيلومتر در محلّ قرقيسيا به فرات مي‌ريزد.4

قرقيسيا در 35 كيلومتري جنوب شرقي «دير»5 بر كرانة غربي فرات، در محلّ التقاي فرات و خابور قرار داشت.6

 اين شهر از چه زماني بنا شده، چه پيشينة تاريخي دارد و موقعيّت فعلي آن چگونه است؟

 سابقة تاريخي قرقيسيا به دوران سلاطين داستاني پيشدادي مي‌رسد.7

اين شهر كه قبلاً «كركيسيون» نام داشت، در سال 363 ميلادي تحت حاكميّت سلاطين ايراني بود و لذا به نام «قرقيسيا» فرزند «تهمورث» به قرقيسيا تغيير نام داد.9

به سال 16 ق. سعد بن ابي وقّاص سپاهي به فرماندهي عمرو بن مالك زهري به هَيْت و قرقيسيا فرستاد. به سال 19 ق. عياض بن غنم، الجزيره را فتح كردو حبيب بن مسلمه را به قرقيسيا فرستاد. اهالي قرقيسيا بدون جنگ و خونريزي به آغوش اسلام آمدند و حبيب «عمير بن سعد» را به عنوان والي قرقيسيا تعيين كرد.10

مردم قرقيسيا با معارف اسلامي آشنا شدند و آنجا را مركز نشر تعاليم اسلامي قرار دادند، محدّثان و حافظان بسياري در اين شهر پرورش يافتند كه اسامي شماري از آنها را سمعاني آورده است.11

هنگامي كه معاويه با خاندان عصمت و طهارت به مخالفت برخاست و بر فراز منبر، صريحاً اميرمؤمنان(ع) را سبّ كرد، جمعي از دوستداران اهل بيت(ع) به سوي قرقيسيا مهاجرت كردند، كه از آن جمله بود: عديّ بن حاتم، جرير بن عبدالله بجلي و حنظلة الكاتب.12

محدّثان منسوب به قرقيسيا را با عناويني چون: قرقساني، قرقسايي13 و قرقسياني مي‌خوانند.14

قرقيسيا در صدر اسلام، شهري آباد و فرهنگي بود و در سفرهاي بازرگاني بين شام عراق نقش مهمّي ايفا مي‌كرد.15

از اينكه سمعاني در قرن ششم، ياقوت و ابن اثير در قرن هفتم از آن به عنوان «شهر» ياد كرده‌اند معلوم مي‌شود كه تا آن زمان موقعيّت شهري قرقيسيا محفوظ بوده است، ولي بعدها به كلّي ويران شد و اينك قصبه‌اي بر ويرانه‌هاي آن به نام «ابوسراي» وجود دارد.16

 طرف‌هاي درگير در نبرد قرقيسيا چه كساني هستند؟

 در احاديث، از افراد زيادي به عنوان طرف‌هاي درگير با سفياني در نبرد قرقيسيا ياد شده كه از آن جمله است:

1. ابقع: در احاديث فراوان، از جمله در فرازي از يك حديث طولاني از امام باقر(ع)، از خروج «ابقع» و كشته شدنش به دست سفياني با همة هوادارانش سخن رفته است.17

ابقع در لغت به ابلق، يعني: هر چيز سياه و سفيد، به ويژه به كلاغ سياه آميخته با سفيدي، هر شخص پليد، به ابرص، شوره‌زار و كسي كه لباس رنگارنگ و وصله‌دار بپوشد، گفته مي‌شود.18

2. اصهب: در احاديث فراوان از جمله حديث ياد شده، پس از كشته شدن ابقع، از كشته شدن اصهب به دست سفياني گفت‌وگو شده است.19

اصهب در لغت به معناي شتر سرخ مو، شتر سفيد آميخته با سرخي، نام چشمه‌اي در ميان بصره و بحرين، به معناي دشمن و به روميان از جهت رنگ چهره و دشمني با اسلام گفته مي‌شود.20

در احاديث فراوان از ويران شدن شام به سبب اجتماع سه سپاه ابقع، اصهب و سفياني در آن سخن رفته است.21

در حديثي از امام باقر(ع) در مورد اصهب هشدار داده شده كه، از گروه اصهب برحذر باشيد.22 در احاديث عامّه آمده است كه همة خاندان و هواداران اصهب در اين فتنه كشته مي‌شوند.23

3. روميان: آنگاه سپاه سفياني وارد «قرقيسيا» مي‌شود، در آنجا با تركان و روميان به نبردي سخت مي‌پردازند24 كه تعداد 100 هزار نفر از آنها كشته مي شوند.25

4. كوفيان: سفياني پس از اين كشتار وارد كوفه مي‌شود. سه روز آنجا را قتل‌عام مي‌كند. 60 هزار نفر از اهل كوفه را به قتل مي‌رساند و 18 روز در كوفه توقف مي‌كند.26

تعداد لشكر سفياني در تهاجم به كوفه در حديثي از امام باقر(ع) 70 هزار نفر آمده است.27

5. رزمنده‌اي از اهل كوفه: مردي سلحشور با عدّه‌اي از مستضعفان اهل كوفه در برابر سپاه سفياني خروج مي‌كند. او نيز به دست فرمانده لشكر سفياني در ميان كوفه و حيره به قتل مي‌رسد.28

6. سپاه خراساني: در آن گير و دار سپاهي از خراسان با شور و شتاب، با پرچم‌هاي برافراشته، به سوي كوفه حركت مي‌كنند، كه شماري از اصحاب مهدي(ع) در ميان آنها مي‌باشد.29

7. سيّد حسني: در حديثي از امام صادق(ع) از خروج سيّد حسني و درو شدن يارانش به دست سفياني سخن رفته است.30

ولي در حديثي از طريق عامه آمده است كه مردي از اولاد امام حسن(ع) از مشرق خروج مي‌كند، كه اگر با كوه مواجه شود آن را در هم كوبد و براي خود راهي فراهم نمايد.31 و در حديثي از امام صادق(ع) از كشته شدن سيّد حسني به دست اهل مكّه و ارسال رأس شريفش به سوي سفياني سخن رفته است.32

8. آل قيس: در برخي از احاديث عامه «قيس» از ياران حضرت مهدي(ع) و پشتوانة آن حضرت در قيام جهاني ياد شده33 و در حديثي از پيامبر اكرم(ص) از اجتماع قيس و كشته شدنشان توسط سفياني سخن رفته است.34

به جزيرة كيش در درياي عمّان «قيس» گويند35 و قيس نام محلّي در مصر است.36

در احاديث فراوان از خيزش قيس،37 به اهتزاز درآمدن پرچم‌هاي قيس در مصر،38 آنگاه فرود آمدنشان در الجزيره و درگيري آنان با سفياني گفت‌وگو شده است.39

9. اهل بصره: در برخي از منابع عامه پس از تشريح جنايات سفياني در كوفه، پيرامون كشت و كشتار و تعدّي به حريم بانوان آمده است: «چون اين خبر به اهل بصره مي‌رسد، از دريا و خشكي گسيل مي‌شوند و زنان را از

دست سپاه سفياني رهايي مي‌دهند».40

به نقلي ديگر اين عدّه از اهالي كوفه مي‌باشند و در ميان آنها عدّه‌اي از اهل كوفه هستند، كه به سپاه سفياني تهاجم نموده، اسيران را از دست آنها بيرون مي‌آورند.41

10. شيصباني: در حديثي از امام باقر(ع) از خروج شيصباني در آستانة خروج سفياني در كوفه سخن رفته و با قاطعيّت آمده است كه هرگز سفياني بدون شيصباني نخواهد بود. وي در كوفه خروج مي‌كند و همانند جوشش آب از زمين مي‌جوشد. وي هواداران زيادي پيدا مي‌كند و با دوستان اهل بيت(ع) درگير مي‌شود.42

شيصبان در لغت به مورچة نر، لانة مورچگان، شيطان و پري گفته مي‌شود.43 در اينجا، رمز يكي از ستمگران است كه با خوي شيطاني خروج كرده، همانند لانة مورچه طرفداران فراواني به گرد خود جمع مي‌كند.

افراد و گروه‌هايي كه با سفياني درگير مي‌شوند به اين افراد محدود نمي‌شوند ولي ما به همين تعداد بسنده مي‌كنيم. در مورد درگيري‌هاي او با «يماني» و ديگر ياران حضرت، به خواست خداوند در گفت‌وگو‌هاي بعدي سخن خواهيم گفت.

 چه افراد يا گروه‌هايي سفياني را در اين نبرد ياري مي‌كنند؟

 در احاديث فراوان از افرادي كه با سفياني بيعت كرده، با وي هم‌پيمان مي‌شوند سخن رفته است است در اينجا منحصراً به ده تن از دست‌ياران او اشاره مي‌كنيم:

1. مؤمّل بن نباته، از بني زهره با او بيعت مي‌كند، او را به سرپرستي نيروهاي مسلّح خود برمي‌گزيند.

2. همّام بن ورد، مشهور به «برقي» با او بييعت مي‌كند، او را به رياست نيروي زميني خود نصب مي‌كند.

3. عقيل بن عقال، مشهور به «جرهمي» با وي بيعت مي‌كند، او را فرماندار جبل مي‌كند.

4. زمامدار مصر با او بيعت و او را در سمت خود ابقا مي‌كند، اهالي مصر اطاعت نمي‌كنند، لشكري به مصر گسيل مي‌كند، نبرد سختي در كنار پل «فرما» رخ مي‌دهد، مصري‌ها 000/70 كشته مي‌دهند و شكست مي‌خورند.

5. مردي از خزاعه با او بيعت مي‌كند كه او را به ارمنستان مي‌فرستد.

6. مردي از بني عبس با او بيعت مي‌كند، او را به عسقلان مي‌فرستد و مرزباني حدود روميان را به او واگذار مي‌كند.

7. مردي از بني تغلبه با او بيعت مي‌كند، مرزهاي ارمنستان تا مصيصه (در نواحي انطاكيه) را به او مي‌سپارد.

8. مقدام بن هقل، از جهينه با او بيعت مي‌كند، او را سرپرست نيروهاي پيشاهنگ خود قرار مي‌دهد.

9. عبيد بن نباته زهري را به جانشيني خود برمي‌گزيند.

10. پسرش «عنبسه» را به استانداري خراسان نصب مي‌كند و... .43

در نبرد تاريخي قرقيسيا، علاوه بر سپاه سفياني از نيروهاي ديگري در احاديث سخن رفته، كه به شماري از آنها اشاره مي‌شود:

الف ـ عبدالله با عبدالله: در فرازي از يك حديث طولاني كه از عمّار ياسر نقل شده، از درگيري عبدالله با عبدالله سخن رفته و چنين آمده است:

«تركان در حيره فرود آيند و روميان در فلسطين درآيند، پس عبدالله از عبدالله پيشي گيرد و سپاهيانشان در قرقيسيا در كرانة رودخانه با يكديگر درگير شوند و نبرد سختي رخ دهد». 44

در احاديث ملاحم از دو تن مدّعي خلافت به نام عبدالله ياد شده، كه هم‌زمان در شام و مصر فرمانشان خوانده شود.45

امام صادق(ع) در حديثي مي‌فرمايد: «هر كس مرگ عبدالله را براي من تضمين كند، من ظهور قائم(ع) را براي او تضمين مي‌كنم».46

ب ـ عباسيان و مروانيان: امام باقر(ع) فرمود: «براي فرزندان عباس نبرد سختي با مرواني در قرقيسيا اتّفاق مي‌افتد كه جوان نيرومند با مشاهدة آن پير مي‌شود.

خداوند نصرت خود را از آنها برمي‌دارد، به پرندگان هوا و درندگان صحرا الهام مي‌كند كه از گوشت ستمگران شكم خود را سير كنند».

آنگاه سفياني خروج مي‌كند.47

در حديثي از امام صادق(ع) از درگيري سه نيروي حسني، اموي و قيسي سخن رفته كه تحت عنوان: حسني و آل قيس اشاره كرديم و در احاديث فراوان از درگيري سه نيروي عظيم ابقع، اصهب و سفياني گفت‌وگو شده، كه تحت عنوان ابقع و اصهب سخن گفتيم.