جهان اسلام در دوران معاصر و طيّ دويست سال اخير دو جريان مهمّ فرقه‌سازي استعماري را تجربه کرده است. شايد بتوان از اين دو جريان که در شرايط مهمّي از حيات تاريخي ساکنان اين سرزمين اتّفاق افتاده‌اند، به عنوان دو نقطه عطف ياد کرد. دامنه و ميدان تأثيرگذاري اين دو نقطه عطف گسترده بود و بسياري از ساحت‌هاي سياسي، فرهنگي، اقتصادي و حتّي امنيّتي را درنورديده است.
اوّلين جريان، متعلّق به اواخر قرن دوازدهم و اوايل قرن سيزدهم هجري قمري است و تقريباً هم‌زمان با شروع عصرمستعمره‌سازي غرب در جهان شرق و پوست ترکاندن جريان فرهنگي و تمدّني فرنگي.
در اين مرحله، استعمارگران فرنگي با دسيسه و سوءاستفاده از غفلت ساکنان شرق اسلامي به هواي چپاول و سلطه، پهنة درياها و همة جغرافياي فرهنگي و خاکي اين منطقه را درنورديدند.
اگرچه با شروع نهضت بيداري مسلمانان و شکل‌گيري جريانات بزرگ ضدّ استعماري، فرنگيان ناگزير به تغيير روش‌ها و تاکتيک شدند و ادارة نظام سياسي اجتماعي کشورهاي شرقي را ـ در ظاهر ـ به خودشان واگذاردند، امّا ميراث بر جاي مانده تا حدّ زيادي بيماري و آلودگي را در شرق تثبيت و نهادينه ساخته بود و از جملة اين آلودگي‌ها به موارد زير مي‌توان اشاره کرد:
1. فراگير شدن ويروس روشنفکري و قد کشيدن نسلي از روشنفکران بي‌ريشه و منفعل که دل و دين به عروس فرنگي باخته بودند؛
2. نظام آلوده و بي‌بنياد سياسي اجتماعي و جريان تمدني معلّق ميان دو صورت سنّتي و مدرن؛
3. ويراني بناي فرهنگي مستقلّ مذهبي و ملّي که به روزگاري همة عناصر و ساحات حيات مادّي و مناسباتش را به هم مي‌پيوست و مديريت مي‌کرد؛
4. و بالاخره فرقه‌هاي دست پرورده، همچون بهائيّت و وهابيّت که در سير تدريجي ميوه و بر و بار خود را آشکار مي‌ساخت.
و ...
در اين وضعيت که آشفتگي و پريشاني، همة پهنه‌هاي حيات فرهنگي و جغرافياي خاکي شرق اسلامي را در خود گرفته بود، شرق، وامانده از دين و دينداري و درمانده از به سامان آوردن امور دنيايي، منفعل در ميان آسمان و زمين و حيران به خود و جهان پيرامونش مي‌نگريست:
در اين وضع، ميراث مانده و تأثيرات فراگير استعمار کارگر افتاد و سبب شد تا در اين حيراني؛
ـ شرق از روي اضطرار دست تقاضا و تمنّا به سوي ميهمان ناخواندة جفاکار دراز کند؛
ـ دامان خود را بيش از پيش مهياي قبول طفل نامشروع فرهنگ و تمدّن فرنگي سازد؛
ـ فرنگي شدن را سرنوشت محتوم وشرط ضروري براي ماندن بشناسد و دور شدن از قافلة تمدّن را عين خسران تلقي کند؛
ـ به نمايندگي از طرف غرب، خود منتقد و پشت پا زننده به بنيادهاي فرهنگي شرقي شود؛
ـ براي جايگير شدن همة عناصر فرهنگي و تمدّني غربي با دست خود باقي مانده‌هاي صورت و سيرت حيات فرهنگي شرقي و مذهبي را منهدم سازد و آن را نشان پيشرفت و ترقّي به حساب آورد.
همين وضع کافي بود تا جريانات نوظهور فرقه‌اي به نمايندگي از سوي استعمار، مجال عرض‌اندام بيابند و نسل اوّل خود را تربيت و معرفي نمايند. اين عمل بي‌شباهت به غدّه‌اي سرطاني در ميان بافت سالم بدن شرق اسلامي نيست. از اينجا به بعد:
1. فرقه‌هاي نوظهور بر حجم و گسترة شبهات در ميان مسلمانان و به ويژه جوانان و عوام مردم افزودند؛
2. ميان صفوف مسلمانان و پيوستگي‌هايشان تفرقه افکندند و جملة آنان را به خود درگير و مشغول ساختند؛
3. به انتشار نوعي از سکولاريزم (جدايي دين از سياست) دامن زدند تا رويکرد اجتماعي سياسي دين، تضعيف يا حذف شود؛
4. ريشه‌ها و بنيادهاي مقاومت و مجاهدت را تضعيف ساختند تا دين و شريعت، منحصر به صورتي کم جان و منحصر به حيات فردي شود؛
5. ...
اين عناوين تنها بخشي از مأموريت فرقه‌هاي وارداتي استعماري ـ با صورتي اسلامي و شرقي ـ بودند.
با شروع قرن بيستم، بنا به دلايلي که مجال پرداختن به آنها نيست و در شرايط تاريخي جديدي که اتّفاق افتاد، درست در هنگامه‌اي که غرب عصر افول و پايان تاريخ خود را به تجربه مي‌نشست، دين و دين‌داران مجالي دوباره يافتند و سبب رواج نوعي اصول‌گرايي مبتني بر آموزه‌هاي مذهبي شدند.
در اين «وقتِ شريف»، مستضعفان ساکن مغرب هم در ميانة بحران و بن‌بست حاصله از غلبة تاريخ چهارصد ساله، متوجّه و متذکّر نوعي بازگشت به عالم معنا و بنيادهاي ديني شدند و براي دست‌يابي به آموزه‌هاي ويژة آن، حرکتي نو را آغاز کردند و اين واقعه، خلاف انتظار جوامعي بود که در پشت پرده، در کار تأسيس جهان تک‌حکومتي خودکامگان از اشرار يهود بودند.
در اين مقطع مهم که در واقع مي‌توان از آن به عنوان نقطه عطف جديدي ياد کرد، همگان (در شرق و غرب عالم) با صرافت طبع، متوجّه پوست ترکاندن زمين و بروز جوانة تاريخ جديد شدند. تاريخي نو به نام دين و دينداري.
از اينجا، ديگر بازگشت به صورت‌هايي از ماترياليسم، الحاد و اباحي‌گري و مخالف‌خواني ضدّ مذهبي نه تنها قادر به سد ساختن اين تندباد نبود بلکه مقابله با آن نتيجة مخالف و معکوس نيز مي‌داد. از همين رو، غرب، در ادامة روش‌هاي قبلي سر در پي تجربة روش‌هايي گذاشت تا شايد آب رفته به جوي بازگردد.
با توجّه به مرکزيّت شرق در معرفي، انتشار و بازخواني فرهنگ‌هاي مذهبي و ديني، شروع نهضت‌هاي بزرگ اجتماعي مبتني بر دين، در انتهاي قرن بيستم ميلادي و رويکرد جديد ساکنان غربي به آموزه‌هاي فرهنگي شرقي، غرب براي مقابله با اين شرايط از سويي، تقويت جريانات فرقه‌اي قبلي را که متعلّق به شرايط قرن سيزدهم هجري بودند، در دستور کار جديد وارد ساخت و از ديگر سو، براي تأسيس و راه‌اندازي فرقه‌هاي جديد و فراگير شبه‌مذهبي اقدام نمود تا شايد از اين طريق، فرقه‌هاي شبه مذهبي متکثّر، جريانات اصيل ديني را تحت الشّعاع قرار داده و تضعيف کنند و از ديگر سو، مستضعفان غربي جوياي معنويّت، کالاي کاذب و مجازي دست‌ساز کانون‌هاي فساد را پذيرفته و پي‌جويي زلال فرهنگ ديني شرق را متوقّف کنند تا شايد جريان فرهنگي و تمدّني غربي، مجال تجديد قوا و ماندگاري بيشتر را به دست آورد.
اين جريان، رقم و تعداد انشعابات فرقه‌اي معاصر را به بيش از 2000 مورد (ثبت شده) رساند و ضمن شبهه‌افکني در آموزه‌هاي اصيل ديني، زمينه‌هاي آلوده ساختن ميليون‌ها جوان را به خرافات، افيون‌ها و روابط ناپسند، فراهم آورد و با عرضة پاسخ کاذب به طلب و نياز حقيقي، وظيفة مقابلة گسترده با جريان توفندة مذهبي و «عصر دينداري» را عهده‌دار شد.
دامن زدن غرب به «پلوراليسم وحشتناک شبه‌مذهبي» شرق اسلامي را وارد مرحلة جديدي از چالش با غرب و انحرافات و خرافات ساخت.
متأسّفانه، سرعت شکل‌گيري و توسعة اين جريان در عصر ارتباطات نوين و فقدان آمادگي در حوزه‌هاي فرهنگي اصيل شرقي بر حجم گسترة خسارات فرهنگي، اجتماعي، سياسي و حتّي امنيّتي اين جريان افزود. نبايد فراموش کرد که دلّالگي شيطان در اين ميان نقش مؤثري داشته است.
ـ اگرچه بالندگي موج معناگرايي اقتضايي شرايط تاريخي جديدي بود که در ده‌هاي آخر قرن بيستم ميلادي نمودار شد، امّا ظهور و بروز نهضت‌هاي اسلامگرا و ضدّ استعماري در اين مقطع و پيشرفت سريع آن در مناطق مختلف (ايران، عراق، لبنان...) و حتّي غرب، آن هم در وضعي که غرب پايان تاريخ خود و افول حوزة فرهنگي و تمدّني‌اش را به تجربه مي‌نشست، پيامد ديگري هم داشت. و از آن جمله اسلام هراسي (Islamo Fobia) است.
پوشيده نيست که «اسلام» و «ايران اسلامي» و رويکرد مجاهدانة ايرانيان مسلمان به وجوه اجتماعي سياسي اسلام باعث بوده تا «اسلام و ايران اسلامي» به عنوان بزرگ‌ترين جريان پرسشگر، منتقد و مقابله‌کننده
ادامه در صفحة 55