سیّد حسین زرهانی
روزهای ابتدایی اردیبهشت ماه، روزهای خون‌باری برای زائران ایرانیِ عتبات عالیات بود. پنجشنبه، سوم اردیبهشت بر اثر انفجار در رستوران بین راهی که اين زائران در آن توقّف کرده بودند، بیش از پنجاه تن شهید و بیش از 130 تن دیگر زخمی شدند. علاوه بر این فاجعه، وقوع دو انفجار پی‌درپی، روز جمعه در صحن شریف امام موسی کاظم(ع) حدود 60 شهید و 125 زخمی برجای گذاشت. در میان شهدای کاظمین نیز تعداد زیادی از زائران ایرانی به چشم می‌خورد. این دو انفجار در زمان ازدحام جمعیّت و
به هنگام اقامة نماز ظهر در اطراف حرم شریف و یکی از صحن‌های آن به وقوع پیوست. هنوز هیچ فرد یا گروهی مسئولیّت انفجارهای اخیر عراق را بر عهده نگرفته است و ما در این مجال به دنبال آن هستیم که شرایط سیاسی ـ اجتماعی زمینه‌ساز این انفجارها و متّهمان اصلی آن را معرّفی و تحلیل نماییم.
این حملات، وقایع دفعی و ناگهانی نبوده و در امتداد و قایع مهمّی در عراق و منطقه مي‌باشد. با بازخوانی این وقایع مهم، می‌توان به آرامی ردّپای مسبّبان اصلی و زمینه ساز و همچنین مجریان جنایت را کشف کنیم. این وقایع عبارتند از:
1. برنامة اوباما برای خروج از عراق: اوباما با شعار خروج نظامیان آمریکایی از عراق به حکومت رسید. شاید آمریکایی‌ها به دو دلیل اصلی می‌بایست عراق را ترک کنند: اوّل اینکه ارتش آمریکا با اشغال عراق و فروپاشی نظام سیاسی و امنیتی آن كشور و همچنین موج شدید قتل عام، شکنجه و مشکلات اقتصادی، زمینة فعّالیّت گروه‌های شبه نظامی با گرایش به حزب بعث یا وهّابیت را، به ویژه در میان اهل سنّت فراهم کرد. گروه‌های سلفی از به هم خوردن نظم قدرت در عراق و تمرکز آن در دست اعراب سنّی و همچنین جنایات آمریکایی‌ها نهایت استفاده را برده و زمینة توسعة فعّالیّت‌های خود را فراهم کردند.
گروه‌های تروریستی تکفیری وهّابی و سلفی از دهة 1980 م. با حمایت آمریکا و متّحدان محافظه‌کار آنها در پاکستان و افغانستان شکل گرفتند و حال، خواسته و ناخواسته توسط آمریکا با اشغال عراق، احیا و قدرتمند شدند. همان‌گونه که رهبر معظّم انقلاب اسلامي فرمودند: «متّهم اصلی در این جنایت و نظائر آن، نیروهای امنیّتی و نظامی آمریکایند که به بهانة مقابله با تروریسم، کشوری اسلامی را ستمگرانه اشغال کرده، ده‌ها هزار انسان را در آن به خاک و خون کشیده و روز به روز ناامنی را در آن افزایش داده‌اند. رشد علف‌های هرزه و زهرآگین تروریسم در عراق، بی‌گمان در سیاهة جنایات آمریکا نوشته مي‌شود.
حال این شرایط ناامن، هزینه های نگهداری عراق را برای آمریکایی‌ها بالا برده و آنها به دنبال خروج از عراق‌اند.
دلیل دوم، بحران اقتصادی جهانی است. دولت آمریکا با بحرانی دست به گریبان است که درآمد ملّی آن را کاهش داده و بالتّبع مالیات دهندگان پول کمتری می‌توانند بپردازند. از سوی دیگر، اوباما جهت رونق اقتصادی مي‌بایست با کاهش مالیات زمینة سرمایه‌گذاری را فراهم سازد. در این احوال، دیگر جایی برای هزینه کردن در باتلاق عراق وجود ندارد. اوباما در این راستا در ماه گذشته به عراق سفر کرد. هدف از سفر رئیس‌جمهور آمریكا به عراق، مذاكره با مقامات این كشور و بررسی راه‌های خروج نظامیان آمریكایی از عراق بود. باراک اوباما همچنین به اعضاي کنگره گفته بود، قصد دارد اکثر سربازان آمریکایی مستقر در عراق را تا ماه اوت سال 2010 از این کشور خارج کند.
در این راستا آمریکا برای حفظ امنیّت عراق، نیاز به ترتیبات منطقه‌ای دارد. در واقع آمریکا به این نکته دست یافته که حفظ امنیّت عراق و خلاصی از آن با مشارکت کشورهای منطقه، به ویژه همسایة قدرتمند و بانفوذ آن کشور، یعنی ایران، امکان‌پذیر است. برخی تحلیلگران تغییر لحن اوباما و سایر سیاستمداران آمریکایی را با این چارچوب تحلیل مي‌کنند.
2. نگرانی کشورهای محافظه کار منطقه از نفوذ ایران در عراق: در هفتة انتهایی فروردین، برخی منابع از نشست مشترك القاعده، حزب بعث و هیئت علمای مسلمان عراق در یك كشور عربی با هدف بی‌ثبات كردن اوضاع امنیّتی عراق و مصوّبات هشت‌گانة آنها برای ناامن كردن این كشور خبر دادند.
در بند هشت مصوبات این نشست آمده است: «هماهنگی با دستگاه‌های اطّلاعاتی سابق مستقر در داخل عراق برای جمع آوری اطّلاعاتی از رهبران شیعه و سنّی كه با دولت همكاری دارند، با هدف ترورهای بی‌سابقة آنها، با كمك دستگاه‌های اطّلاعاتی مصر و كشورهای حوزه خلیج فارس».
به گفتة سعید شهابی، تحلیل‌گر و ستون‌نویس روزنامة فرامنطقه‌ای «القدس العربی»، مصر و عربستان برای ایجاد اختلاف بین شیعیان و اهل‌سنّت عرب و فارس و به طور كلّی بین مسلمانان، با هم هم‌پیمان شده‌اند.
سخنان ضدّ ایرانی وزیر امور خارجة عربستان نیز بیانگر آن است كه این كشور نیز از نفوذ ایران در منطقه، به ویژه در عراق كه یك دولت شیعی قدرتمند را در این كشور در دست دارد، در هراس است. سعود الفیصل، وزیر امور
خارجة عربستان سعودی نیز در اظهاراتي تحریك‌آمیز علیه جمهوري اسلامي ایران در قاهره، از اعراب خواسته بود بر ضدّ آنچه «چالش ایران» خواند، متّحد شوند.
آنچه كه گفته شد، نشان می‌دهد كه این حملات از جانب هر گروهی كه صورت گرفته ـ از سوی القاعده و حزب بعث ـ بدون حمایت‌های كشورهای منطقهامكان‌پذیر نیست و ردّ پای برخی كشورهای منطقه و نیز خود آمریكایی‌ها در این انفجارها كاملاً مشهود است. امری كه هوشیار زیباری، وزیر امور خارجة عراق به آن اذعان كرد. زیباری در نشستی خبری با هیلاری كلینتون، همتای آمریكایی خود، اذعان كرد كه تروریست‌ها از برخی كشورهای عربی وارد خاك عراق می‌شوند.
سخنان ضدّ ایرانی وزیر امور خارجة عربستان نیز بیانگر آن است كه این كشور از نفوذ ایران در منطقه، به ویژه عراق، كه یك دولت شیعی قدرتمند را در این كشور در دست دارد، در هراس است.
3. دستگیری ابو عمر بغدادی رهبر القاعده در عراق: مدّتی کوتاه، قبل از حملات تروریستی، دولت عراق از دستگیری ابو عمر البغدادی فرماندة القاعده در عراق که به «رئیس امارت اسلامی عراق» معروف شده است، خبر داد.
ابوعمر بغدادی که بعد از زرقاوی، معروف‌ترین فرد القاعدة عراق است، حدود چهار سال تحت تعقیب نیروهای امنیّتی عراق بوده است. البغدادی در سال 1985 به طور رسمی به عضویت گروه‌های وهّابی و تندرو عراق در آمد و در سال 1987 تحت تأثیر افكار «اسامه بن لادن» رهبر سازمان القاعده به افغانستان سفر كرد و آموزش‌های نظامی و تاكتیك‌های جنگ را به مدت سه سال نزد نیروهای طالبان در افغانستان فرا گرفت و بعد از آن نیز به عراق بازگشت. البتّه عدّه‌اي نیز اعتقاد دارند که بغدادی، وجود خارجی ندارد و شخصیّت خیالی است که شبکة القاعده در عراق خلق کرده است تا تحت این عنوان به فعّالیّت خود در این کشور ادامه دهد. شماری دیگر از تحلیلگران می‌گویند ابو عمر بغدادی، لقبی است که از شخصی به شخص دیگر منتقل می‌شود. این امر احتمالاً در تحریک القاعده مؤثّر بوده است.
4. آزادی زندانیان مرتبط با حزب بعث و القاعده توسط آمریکا: یکی از برنامه‌های ارتش آمریکا در ماه‌های جاری، آزادی برخی از زندانیان سیاسی بود. طبق اعلام آمریکا در برنامة آزادی 12 هزار نفر از 23 هزار زندانی باید آزاد شوند. طبق اطّلاعات منابع خبری عراقی آمریكايی‌ها در هفته‌های اخیر صدها نفر از ترویست‌های بعثی و سلفی را كه دخالت آنها در رشته عملیّات ترویستی بعقوبه و دیالة عراق در سال‌های 2006 و 2007 به اثبات رسیده بود، از زندان‌های تحت كنترل خود آزاد كردند. این مسئله در بازسازی تشکیلاتی و روانی آنها نقش اساسی داشته است.
5. بیانیه‌های تند ایمن الظّواهری سلفی علیه ایران: یکی از نکات بسیار قابل توجّه قبل از حملات تروریستی، پخش فیلم سخنان ایمن الظّواهری نفر دوم القاعده بعد از اسامه بن لادن، علیه ایران است. همان‌گونه که می‌دانید القاعده از همان ابتدای تشکیل، گرایش ضدّ شیعی و ضدّ ایرانی داشت و شیعیان را رافضی می‌دانست و تکفیر می‌کرد. الظّواهری با گرایش تکفیری و سلفی خود در گذشته علیه ایران موضع‌گیری کرده بود. مثلاً وي در اظهار نظری توهین‌آمیز علیه جمهوری اسلامی ایران و رییس‌جمهور احمدی‌نژاد گفته بود: «محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور ایران مدّعی داشتن ارتباط با امام غایب است(!)» یا «رهبران شیعه می‌خواهند چنین انگاره‌هایی را در میان پیروان‌شان آن‌چنان القاء کنند که هوشیاری و قوّة فکر آنان کاملاً خنثی شده، به دنبال درک مفاهیم واقعی قرآن و سنّت پیامبر نروند(!)».
وی در ادامة اظهارت موهن خود افزوده است: «تلاش
آنها (رهبران شیعیان) این است تا با منتسب جلوه دادن خود به پیامبر و ادّعای داشتن ارتباط با یک فرد نادیده تا حدّ امکان بر میزان پیروان خود بیفزایند و از آنان در بحران‌های سیاسی استفاده کنند(!)»
امّا نکتة مهمّ پیام جدید الظّواهری هشدار به ایران دربارة عراق پس از آمریکاست. او در این پیام ادّعا كرد كه جمهوری اسلامی می‌كوشد با مداخله در امور كشورهای عربی و گسترش مذهب شیعه، بر خاورمیانه مسلّط شود. وی از جمله ادّعا كرده بود كه تهران به دنبال تجزیة عراق و عربستان است و برای باز كردن جای پای آمریكا در منطقه تلاش می‌كند!
الظّواهری در پیام صوتی جدید خود با ابراز نگرانی از مواضع اخیر ایران و آمریكا در قبال یكدیگر كه پس از قدرت گرفتن باراك اوباما تا اندازه‌ای مصالحه‌جویانه شده است، گفت: «هر چقدر آمریكا بیشتر با ایران همكاری كند، باعث ایجاد نفرت بیشتری میان مسلمانان می‌شود(!)».
سخن آخر
اشغال عراق توسط ارتش آمریکا، قتل عام شهروندان عراقی، شکنجه و ظلم شدید، فروپاشی اقتصاد عراق، از میان رفتن قدرت مرکزی و پدید آمدن زمینة هرج و مرج باعث افزایش نارضایتی عمومی در مردم عراق شده است. کاهش قدرت اقلیّت سنّی عرب در عراق نارضایتی شدید آنها را به دنبال داشته و زمینة حرکت‌های خشن را پدید آورده است.گروه‌های وهّابی سلفی از این بحران استفاده کرده، زمینه را برای رشد خود مناسب دیده‌اند. این گروه‌ها در واقع با گروه‌هایوابسته به اندیشة حزب بعث و صدّام ائتلاف تشکیل داده، حرکات تروریستی را سامان می‌دهند.
با برنامة اوباما برای خروج از عراق به خاطر بحران اقتصادی و فرسایش ارتش آمریکا احتمال بسط نفوذ ایران در عراق وجود دارد، چیزی که همسایگان عرب عراق از رشد آن می‌ترسند. این مسئله اسراییل را نیز تهدید می‌کند و بخشی از نظام سیاسی و امنیّتی آمریکا نیز از این مسئله نگران است، لذا مهار ایران در دستور کار آنها است! از همين رو، تحریک گروه‌های سلفی و وهّابی و بازماندگان حزب بعث عراق و کمک امنیّتی، اطلاعاتی و مالی به آنها در دستور کار کشورهای عربی مستبد منطقه و برخی سرویس‌های امنیتی ایالات متحدهقرار گرفته است.