مشرق و خراسان

سيّد اسدالله هاشمي شهيدي

مشرق کجاست و خراسان کدام سرزمين است؟

با توجّه به اينکه «مشرق» سرزمين وسيع و پهناوري است که کلية مناطق شرقي جهان، از کشورهاي عربي خاورميانه و حجاز گرفته تا شامات و عراق و ايران و حتّي برخي از کشورهاي مجاور ايران را تا سرحدّ «چين» نيز شامل مي‌شود، بايد ديد منظور رسول خدا(ص) و امامان معصومين(ع) که فرموده‌اند: «پرچم‌هاي سياهي از مشرق زمين نمايان مي‌شود و صاحبان آن پرچم‌ها براي دولت حضرت مهدي(ع) زمينه‌سازي مي‌کنند»، اين مشرق کجاست؟ و چه سرزميني است؟ و در کدامين نقطه از نقاط جهان واقع شده و چه کشورهايي را شامل مي‌شود؟

موقعيّت جغرافيايي خراسان

در مورد موقعيّت جغرافيايي (خراسان) و شهرت و مرکزيت اين منطقه در روزگار گذشته، جهانگردان و محدّثان و جغرافي‌دان‌هاي فراواني در گذشته و حال

سخن گفته‌اند، که ما در اينجا به نقل قسمتي از سخنان دو نويسنده، يکي از عصر حاضر و ديگري از قرن ششم هجري بسنده مي‌کنيم:

1. از نويسندگان عصر حاضر، آقاي حبيب الله شاملوئي مؤلف کتاب «جغرافياي کامل جهان» دربارة خراسان فعلي چنين مي‌نويسد: «استان خراسان، وسيع‌ترين استان‌هاي ايران است، و از جمله استان‌هايي است که با دو همساية ايران ـ شوروي (سابق) و افغانستان ـ هم مرز است. اين استان از شمال به جمهوري ترکمنستان (شوروي) ـ از مشرق به جمهوري افغانستان، از جنوب به استان‌هاي سيستان و بلوچستان و کرمان ـ و از مغرب به استان‌هاي مازندران و اصفهان و فرمانداري کلّ سمنان محدود است.1

2. جهانگرد ناميِ قرن ششم، ياقوت حموي در کتاب معروف خود به نام «معجم البلدان» دربارة سرزمين خراسان چنين مي‌نويسد: خراسان، سرزمين وسيع و پهناوري است که نخستين نقطة مرزي آن متّصل به «عراق» است و آخرين نقطة آن تا حدود هندوستان مي‌رسد، و داراي شهرهاي عمده و بزرگي است که از آن جمله است: نيشابور و هرات و مرو و اين سه، از شهرهاي بزرگ خراسان محسوب مي‌شود، و بلخ و طالقان و نسا و آبيورد، و سرخس و همه آباديها و شهرهائي که در فواصل ميان شهرهاي نامبرده قرار دارد تا برسد به نهر «جيحون»، همه و همه جزء سرزمين خراسان است.

صاحب «معجم البلدان» پس از آنکه حدود مرز و بوم خراسان را مطابق نظرية خود بيان مي‌کند، گفتار بلاذري، يکي ديگر از مورّخان نامي (م.279 ق.) را اين‌گونه بيان مي‌دارد:

«بلاذري گفته است: خراسان داراي چهار بخش است:

بخش اوّل: عبارتست از «ايران شهر» که مشتمل است بر شهرهايي چون نيشابور و کوهستان و دو طبس و هرات، و بوشنج، و باذغيس، و طوس که اسم آن طبران است.

بخش دوم: که عبارتست از مروشاهجان، و سرخس، و نسا، و آبيورد، و مرورود و طالقان و خوارزم و آمل که در بالاي نهر جيحون واقع است.

بخش سوم: قسمت‌هاي غربي نهر جيحون است که فاصلة بين آن و بين نهر جيحون هشت فرسخ است و آنها عبارتند از: فارياب، جوزجان، طخارستان بالا، خست، اندرابه، باميان باقلان، الج، رستاق بيل، بدخشان.

و بخش چهارم: ماوراءالنهر است که عبارتست از بخاري، و شاش، و طراربند، و صغد و هوکس و نسف و روبستان و اشروسنه و سنام قلعه مقنع و فرغانه و سمرقند.

و آنگاه ياقوت حموي مي‌گويد: «سخن صحيح دربارة خراسان و حدود آن همان است که ما قبلاً بيان نموديم، زيرا اگر کسي شهرهاي ديگري را غير از آنچه ما گفتيم به خراسان نسبت دهد به خاطر آنست که آن شهرها، جزء قلمرو حکومت خراسان و تحت نفود و حيطة تصرّف والي و حکمران خراسان بوده، و آن شهرها زير نظر او اداره مي‌شده و نام خراسان، همگي آن شهرها را در بر مي‌گرفته است.»

سپس مي‌گويد: از شريک بن عبدالله روايت شده که وي گفته است: «خراسان، جعبة تيرهاي خداوندي است هرگاه بر ملتي غضبناک شود بوسيلة «خراسانيان» آنها را سرکوب مي‌کند و همچنين مي‌گويد: در حديث ديگري وارد شده است که هيچ پرچمي از خراسان براي نبرد بيرون نيامده است که برگشته باشد، نه در جاهليت و نه در اسلام، مگر اينکه بهدف خود رسيده است.» سپس ياقوت حموي صاحب کتاب «معجم البلدان» بعد از مدح و تعريف مردم خراسان به دنبال سخنان خود چنين مي‌گويد: «گروهي ندانسته و از روي ناداني به عيب‌جويي مردم خراسان پرداخته، مي‌گويند: آنها مردماني پست و بخيل اند و اين سخن بهتاني بزرگ به مردم خراسان است. در کجاي عالم مي‌توان يافت کساني را که مانند مردم خراسان باشند و حال آنکه افرادي مانند بخاري، قشيري، ترمذي، غزالي2 و حاکم نيشابورري دانشمنداني از اهل فقه و حديث از ميان آنها برخاسته‌اند.»

نسبت دادن دانشمنداني چون بخاري، ترمذي و امثال آنان به مردم خراسان با آنکه بخاري از اهل بخارا و از سرزمين ماوراءالنهر است، به لحاظ همان شهرت و موقعيّت حسّاس سرزمين خراسان بوده است که اعراب و مسلمانان در هر دوره و زماني آن را مساوي با شرق يا مشرق مي‌دانسته‌اند، وگرنه هيچ دليل ديگري در کار نبوده است.

به طور خلاصه، هم اکنون نيز استعمال لفظ مشرق و خراسان در مورد ايران در اصطلاح عرب حجاز و شام و عراق، شايع و رايج است، با اين تفاوت که لفظ «خريسان» که مراد از آن همان خراسان است در زبان عرب حجاز و روستانشينان عراق مصطلح است، و نام مشرق در زبان مردم شام رواج دارد.

در هر حال، مشرق و خراسان، دو نام مترادفي است که علي‌رغم نام‌گذاري جديد از قديم الايام تاکنون کشور ايران، استعمال مي‌شده و تاکنون هم، استعمال هر دو لفظ، يعني: مشرق و خراسان، در زبان ساکنان حجاز و مردم عراق، رايج است و امّا غربي‌ها، همان‌گونه که در وجه تسمية ايران متذکّر شديم نام خراسان در نزد آنها آوازه و شهرتي ندارد بلکه آنها ايران را به نام «پارس» و «پرسا» يا «پرشيا» مي‌شناسند و البته علّت آن هم دوري آنها از اين منطقه مي‌باشد، و لذا آنها مناطق شرقي دنيا را به سه بخش: خاورميانه، خاوردور و خاورنزديک تقسيم نموده و مناطقي را که در طرف شرق آنها واقع شده و نسبت به کشورهاي آنان نزديک‌تر بوده است، به نام خاور نزديک و مناطقي را که نسبت به آنها بعد بيشتر داشته، مانند عربستان، شامات، عراق و ايران به نام خاورميانه و مناطقي را هم که نسبت به آنها خيلي دورتر بوده است به نام خاوردور، نام‌گذاري کرده‌اند.

پي‌نوشت‌ها: