جغرافياي تاريخي ايران

سيّد اسدالله هاشمي شهيدي

ايران، يکي از ممالک باستاني جهان است، نام ايران از کلمة «آريانا» و يا «آيريانا» که در «اوستا» کتاب مقدّس زردتشتيان آمده، گرفته شده است، معني کلمة «ايران» سرزمين آرياها و سرزمين نجيب زادگان است.1

در وجه تسمية ايران به اين نام، گفته مي‌شود: کلمة ايران در اصل، همان آريانا يا آيريانا بوده است که به تدريج و کم کم طيّ مرور زمان، تحريف شده و به لفظ ايران امروز، درآمده است.

و امّا کلمة «پرشيا» که اروپايي‌ها و بيشتر خارجي‌هاي ديگر آن را در مورد ايران به کار مي‌برند، از لفظ قديم يوناني «پرسيس» که به معني ايالت فارسي بوده و در قديم «پرسا» خوانده مي‌شده، گرفته شده است.

اشتهار ايران با نام فعلي آن جنبة تازگي دارد و از نيم قرن اخير يعني در سال 1313 هجري شمسي برابر با سال 1935 ميلادي که دولت ايران آن روز از تمامي کشورهاي جهان درخواست نمود که نام «ايران» را به جاي کلمة پرسا يا پرشيا بکار ببرند، اين نام، مرسوم و شناخته شده است.2 در شمال شرقي يا شرقي ترين نقطة ايران فعلي، منطقة وسيع و پرجمعيّتي وجود دارد که در تمام دوران تاريخ اسلام، مورد توجه عميق پيشوايان معصوم(ع) و محدّثان و مؤلّفان، مورّخان و جهانگردان بوده است.

نام اين منطقة پهناور، در روزگار گذشته و تاريخ اسلام «خراسان» بوده و هم اکنون نيز به همين نام شناخته مي‌شود.

از مطالعة کتاب‌هايي مانند فقه، حديث، تاريخ، جغرافي و امثال آن که به نحوي با نام «خراسان» ارتباط پيدا مي‌کند، چنين استفاده مي‌شود که اين منطقه از عهد کهن، نام سرزمين وسيع پهناوري بوده است که معروف و مشهور بوده و از مناطق مهم و حسّاس و مرکزي ايران به شمار مي‌رفته، و در ميان ساير شهرهاي ايران شهرت به سزايي داشته است تا جائي که اعراب و مسلمانان صدر اسلام، به خصوص عرب‌هاي حجاز و عراق، غالباً به موازات نام «فرس» و «عجم» و «موالي»، ايرانيان را به اين منطقة پرجمعيت منسوب نموده، و از آنان به عنوان «خراسانيان» يا مردم خراسان ياد مي‌کرده‌اند.

پي‌نوشت‌ها: