پيشينه موعود گرايي در ايران

علي رفيعي1

اشاره:

اميد بشر به ظهور نجات بخشي يگانه و در هم کوبنده تمام آثار ظلم و نفاق در جهان، چنان در ميان اديان گوناگون در اقصي نقاط جهان چنان پررنگ و هويداست که بي‌شک مي‌توان انديشه موعودگرايي را وجه اشتراک عمده اي براي اديان اصيل و ريشه دار کلّ تاريخ جهان برشمرد. اصولاً حضور انديشه ظهور منجي در ساختار کلي اديان نشانگر نوعي پختگي و اصالت در آنهاست، چه دستورات آن دين علاوه بر ارائه دستورات و شرايعي براي پايبندي متدينين بدان، آغاز و انجام جهان را نيز به خوبي به تصوير کشيده و با قرار دادن جايگاهي براي ظهور منجي تاريخ حيات بشر را با بازگشت به اصالت‌هاي نيک سرشت و پاک‌ترين پديده‌هاي زندگي بشري، به انجام مي‌رساند.

هدف اين مقاله تبيين و واکاوي جايگاه موعود و انديشه موعودگرايي در ميان اديان ايران باستان، به ويژه دين زردشتي و به تبع آن دين مانوي و مزدکي است. شرح مبسوطي از تمام آنچه در ميان متون کهن اين اديان و نيز پژوهش‌هاي نويني که سعي در بازشناسي مباني اساسي و انديشه‌اي آنها داشته اند، پيش از اين در مقاله‌اي در همين نشريه در اختيار علاقمندان قرار گرفته است2، ليکن در اين سطور به ارائه شمه‌اي کلان و کلّي‌نگر به چرايي، چگونگي و فلسفة حضور موضوع ظهور منجي در اين اديان خواهيم پرداخت.

سوشيانس:

در متون اصيل زردشتي به ويژه اوستا، منجي دين زردشت «سوشيانس» ناميده شده است، اين عبارت ترکيبي از ريشه کلمه پهلوي «سو»، و به معناي سود و منفعت است.3 شايد در ميان متون کهن پهلوي ـ اوستايي معاني ديگري را نيز براي اين گزاره يافت، ليکن آنچه در اين ميان از اهميت بيشتري برخوردار است موارد اطلاق اين مفهوم و نحوة بهره‌برداري متون شرعي و مذهبي دين زردشتي از آن است. به درستي نمي‌توان موارد متعدّد اطلاق سوشيانس را در متون زردشتي احصاء نمود، في المثل در جايي از اوستا سوشيانس‌ها سه تن انگاشته شده‌اند که بنا بر جهان بيني دين زردشت که زمان کلي عالم را به چهار بخش عمده سه هزارساله تقسيم مي‌کند و وظيفه هريک از سوشيانس‌ها در نقاط عطف انتقال و تبديل اين بخش‌ها به يکديگر به وظيفة خويش عمل مي‌کنند.4 از سويي ديگر گاه سوشيانس به امري مفرد و واحد اطلاق شده که در اين صورت منظور سوشيانس سوم خواهد بود.5

شروح و تفاسير متعدد و بعضاً متبايني در ميان متون زردشتي که سابقه‌اي بالغ بر 6 قرن پرفراز و نشيب را برخود ديده است، يافت مي‌شود. چنان‌که آمد، بدويت آيين و ابتدايي بودن تعاليم آن باعث شده که تفاسير او‌ليه از سوشيانس با آنچه در کتب پهلوي دين زردشت در آستانة ظهور اسلام به رشتة تحرير در آمده است در ماهيّت و نه ذات تفاوت داشته باشد. روايات اکثراً با مضامين اسطوره‌اي گاهاً دور از ذهني ممزوج و عجين شده‌اند، ليکن به طور کلّي مي‌توان به موارد اتّفاق قاطبه روايات به شرح ذيل اشاره کرد:

نهادهاي پاک سيرت سه سوشيانت که از نسل زردشت در درياچه‌اي اسطوره‌اي به نام «کيانسه» پنهان شده‌اند، در زمان‌هاي مقتضي و از طريق سازوکاري اسطوره‌اي پاي به عرصه وجود و اصلاح جهان مي‌نهند.6 بنابر گمانه‌زني‌هاي دراز دامن درباب مکان کنوني درياچه فوق‌الذکر، به احتمال بسيار زياد اين درياچه، همان درياچة هامون کنوني است.7

دورة حضور سوشيانس که 57 سال به طول مي‌انجامد، قرين با سعادت و نيک بختي بشر است؛ همة ديوان نابود مي‌شوند، بيماري و پيري و مرگ از جهان رخت برمي بندد. جهان از دروغ و نيرنگ پاک مي‌شود. اهريمن نابکار و متعلّقات او به کلي محو مي‌گردند و جهان به مرحلة فرشکرد يا تصفيه و تجديد خواهد رسيد.

رسالت سوشيانس تازه و خرّم نمودن جهان، و پاک کردن آن از وجود شياطين و اهريمنان است. سه‌گانگي موعود هاي دين زردشت بي‌شک بيانگر نوعي استمرار و تداوم در نهاد بشر براي فرارسيدن روزي که جهان عاري از هرگونه عيب و کژي خواهد بود، تعبيه شده است.

در اسطوره‌هاي متاخر مزدايي، ابعاد انگاره‌هاي موعود شناختي مزدايي گسترده‌تر از پيش و نام موعود‌ها تکثر قابل ملاحظه‌اي مي‌يابند. بدون شک فزوني تعداد منجيان مزدايي در روايات اين دوره، فارغ از تأکيد بر جايگاه ويژه موعودگرايي در مباني ساختاري اين دين که در راستاي تکامل يافتگي بيشتر، رنگ و جايگاه والاتري يافته بود، حاصل اعمال فشارها و عسرت‌هايي ست که در اثناي حملات و تهاجمات هر از چندگاهي که متوجه متدينين زردشتي در ايران مي‌شد.

موعود دين ماني:

دين مانوي يکي از غوامض مباحث تاريخ اديان جهان است، ديني جهان شمول و حائز تأثيرات گسترده که در طول حيات درازدامن خود هميشه با سخت گيري‌ها و طرد و لعن اصحاب قدرت در گوشه گوشه جهان مواجه بوده است.8 تأثيراتي که ماني در تدوين آموزه‌هاي خويش از زردشت و مسيح(ع) گرفت بسيار بيشتر از تأثيراتي است که از ديگر اديان به خود پذيرفته است. درباب مسئله موعودگرايي در اين دين بدليل فشارها و سختي‌هاي فراواني که چه در طول حيات ماني و چه در زمان‌هاي پس از آن گريبان‌گير پيروان اين دين بود، پرداخت و توجّه ويژه‌اي نشده است. مع الوصف ماني پايان جهان را با نبرد بزرگي قرين مي‌داند که برآيندي از تمام منازعات تاريکي‌ها و ظلمات فراگرفته در جهان است. در اين زمان عيسي دوباره ظهور مي‌کند و عدل و دادِ از يادها رفته را دوباره احيا مي‌کند. چنانکه آشکارست انگاره موعودگرايي در دين مانوي تفاوت چنداني با تعاليم مسيحي دراين باب ندارد، البته لازم به ذکرست که ماني در تفاسير خود از شخصيت عيسي، از سه نوع عيسي نام مي‌برد:

عيسي درخشان يا خداي نجات بخش

عيسي رنجبر که در مانويت غربي به روح دردکشنده در ماده اطلاق مي‌شود، روحي که چنان عيساي بر دار شده، خود بر دار کشيده شده است.

عيسي مسيح؛ پيامبر و پسر خدا که در قامت بشر ظاهر شده و همگان برآنند که بر دار شده و از دنيا رفته است، ليکن ماني بر اين نظر نيست و معتقدست او در حقيقت بردار نشده است.

در انديشه مانوي گاها اين مفاهيم در هم آميخته شده ، به مفاهيمي غير قابل تفکيک و مغشوش تبديل مي‌شوند

موعود مزدک و مزدکيان:

از آيين نوپديدي که شخصي به نام «زرتشت خرگان» ادّعاي پديد آوردن آن را مطرح نمود اطّلاعات مستند و متقني در دست نيست امّا از استنتاجاتي که به نقل از منابع عموماً مخالف پيروان مزدک مي‌توان دريافت، به کارگيري لفظ «آيين» بيش از «دين» با واقعيت مقارنت بيشتري پيدا مي‌کند. با توجه به اين مقدّمه مختصر به سختي مي‌توان مفهوم مشخّص و منحصربفردي را که به انديشه موعودگرايي در آيين مزدکي اشاره داشته باشد، يافت. مع الوصف در منابع تاريخي به گستره وسيعي از نحله هاي بدعت‌گذار از ميانة دورة ساساني تا قرون اوّلية خلافت عبّاسي عنوان «مزدکي» اطلاق شده است، که با توجّه به عدم رعايت بي‌طرفي و نگرش نقّادانه علمي در هيچ يک از اين منابع، نمي‌توان به گزاره‌هاي بعضاً متناسبي که با انگاره‌هاي موعودگرايي در انديشه‌هاي مزدکي بيان شده، اعتماد چنداني مبذول داشت. في المثل در يکي از مستندترين و قابل اتّکاترين منابع تاريخي در بررسي آموزه‌هاي اديان و آيين‌هاي گوناگون يعني ملل و نحل شهرستاني سطوري به شرح ذيل در تبيين آراي مزدکيان آمده که مي‌توان آن را با انديشه‌هاي موعودگرايي متناسب دانست: ارواح از طريق ستارگان، ماه و خورشيد به نجات نهايي دست مي‌يافتند. محتمل است که جدايي ياد شده به نحوي اتّفاقي، مربوط به رهايي ارواح از بند ماده باشد که بستگي به وقايع و مسير زندگي فرد دارد و تابع قانون مشخصي نيست. اگر ثواب کردي، به بهشت مي‌روي و اگر خطا ورزيدي به اسارت روح خود در اين جهان مادي گرفتار خواهي شد.

پي‌نوشت‌ها: