اشاره:
در نشست پاسداشت چهاردهمين سال فعّاليت موعود، بخش ويژه‌اي نيز به شعر انتظار اختصاص يافت. در اين گفت‌وگوي كوتاه، صميمي و شاعرانه ـ تعدادي از شاعران برجسته‌ي كشور كه داراي آثاري در موضوع شعر آييني و شعر انتظار هستند ـ درباره‌ي معناي شعر و شاعر و همچنين چگونگي شعر انتظار، به تبادل نظر پرداختند.
شاعران حاضر عبارت بودند از: آقايان ابوالقاسم حسينجاني (شاعر نامدار و سراينده‌ي شعر: «جاده و اسب مهياست، بيا تا برويم»)، رضا اسماعيلي (شاعر و منتقد ادبي)، عبدالرّحيم سعيدي راد (شاعر، نويسنده) و آقاي رفيعي (نويسنده، مترجم و پژوهشگر).
در مقدّمه آقاي سيّد علي محمّد رفيعي كه خود از نويسندگان و پژوهشگران شناخته شده روزگار ماست، گفت:
مي‌خواهيم دربارة شعر انتظار و انسان منتظر صحبت کنيم. من براي مقدّمه، تعريفي از شعر و ويژگي‌هاي شعر ارائه مي‌کنم و بعد پرسشي را از دوستان عزيز خواهم داشت. در يك جمله شعر، هنر است. هنر نيز پديده‌اي است مرکب از دو چيز: اوّل خلاقيّت و دوم زيبايي. اگر خلاقيّت باشد ولي زيبايي نباشد، چيزي است شبيه اختراع که اختراع لزوماً زيبا نيست. امّا اگر زيبا باشد و خلاقيّت در آن نباشد، تقليد است مثل دستگاه چاپ که يک تصوير را تکرار مي‌کند. در اين ميان ادبيّات هنر است و هنر زبان است مثل نقاشي که هنر رنگ و خوشنويسي كه هنر نگارش و موسيقي که هنر صدا و مجسّمه‌سازي كه هنر حجم است. ادبيّات هنر زبان است؛ يعني: کار خلّاقانة زيبا در زبان است. شعر، گونه‌اي از ادبيّات است؛ ادبيّات مبتني بر تخيل. به قول قدما مادة شعر خيال و تخيّل است يعني شعر، کار خلّاقانة زيبايي در زبان است بر پاية تخيّل. مي‌دانيد که انسان يک قوه و نيرو به نام خيال و تخيّل دارد که از وظايف اين قوه اين است که در تصاوير و احکامي که ذهن ما از جهان خارج گرفته، تصرف مي‌کند و باعث تغيير در آن مي‌شود يعني مثلاً مفهوم سر را از جهان خارج مي‌گيرد و بعد مي‌تواند انساني را با دو سر تصور کند. مي‌تواند گلي را تصور کند که از کوه بزرگ‌تر است. از وظايف قوة تخيّل اين است که در تصويرهايي که ما از جهان خارج گرفته‌ايم يا در روابطي که از جهان خارج گرفته‌ايم تصرف مي‌کند. شعر که مادّه‌اش خيال است به قول قدما، از نظر تخيل بايد سه ويژگي داشته باشد: خيال‌خيز باشد يعني اين شعر از تخيل شاعر برخاسته باشد. خيال‌افکن باشد يعني
خيال را به مخاطب انتقال دهد و خيال‌انگيز باشد يعني در ذهن مخاطب هم تخيل را برانگيزاند. البتّه چون شعر قالب‌هايي داشته، بعداً وزن و قافيه و تقطيع و چيزهاي ديگري به آن اضافه کرده‌اند که جزء تعريف شعر نيستند، گرچه تعاريفي از شعر بعداً ارائه شد که شعر را تنها امري دانستند که داراي وزن و قافيه باشد حتّي اگر خيال نقشي درآن نداشته باشد. البتّه اين تعاريف پر از اشکال هستند در تعريفي ديگر نيز، شعر را كلامي مي‌دانند که داراي وزن و قافيه و تخيل باشد. به هر حال از لحاظ منطقي، شعر است که فقط در آن عنصر تخيل به کار رفته باشد. با اين تعريف، حال سؤالي از دوستان داريم که آيا شعر اصلاً رسالتي دارد يا نه؟ و اگر دارد با توجّه به اينکه تکليف انسان منتظر امروز، اين است که اوّل به نقد وضع موجود بپردازد و دوم زمينه‌سازي و کوشش براي حرکت در جهت وضع موعود داشته باشد، حال بفرماييد
وظيفة شعر چيست و ويژگي‌هاي شعر انتظار و شاعر انتظار چيست؟
آقاي ابوالقاسم حسينجاني: در فرصت کوتاهي که همة ما براي زندگي داريم و اينجا نيز نمونه و برشي از زندگي است شايد نشود بدون برنامه و زمان بندي کاري کند. اينکه شعر چيست و رسالت ما چيست؟ انسان اصلاً کيست؟ همة اينها به انسان بر مي‌گردد و شعر هم برش و جلوه‌اي از زبان و بيان است. انسان چه وظيفه‌اي دارد؟ بعد مي‌فهميم که شعر چه وظيفه و رسالتي دارد و شاعر کيست و انسان کيست؟ انتظار چيست؟ من فکر مي‌کنم شعر انتظار همان «شعر اعتراض» است. شعري که انسان را به جهان بياورد و با جهان آشنا کند و او را متوجّه کمبودهايش کند و بر او انگيزه و عشق و حرکت و انرژي بدهد، اين شعر شعر انتظار است. اگر چه در آن ظاهراً از مهدي(ع) و دين حرفي زده نشده باشد. مثلاً حافظ وقتي مي‌گويد:
بر سر آنم که گر ز دست برآيد
دست به کاري زنم که غصه سر آيد
به نظر من، اين شعر انتظار است. هر جايي که تلنگري ايجاد شود و انسان را متوجه کند که تو معطّلي و اين کاري که مي‌کني زندگي نيست و تو چيز ديگري هستي، اين شعر انتظار است؛ يعني انتظار و چشم داشت او را بالا آوردن. من نکته‌اي را مي‌خواهم تأکيد کنم که انسان، مخصوصاً در موضوع فراگير اعتقادي و ايماني خودش نمي‌تواند به صورت محلّي و منطقه‌اي پيروز شود. اتّفاقاً حضرت صاحب‌الزّمان(ع) دقيقاً همين مأموريّت را دارند.
امام علي(ع) در مدينه و در کوفه، در جزء و برشي از جهان نتوانستند حرف خودشان را جهاني کنند و به پيروزي برسند، امام حسن و امام حسين(ع) و بقية ائمّه هم همين‌طور و همة انبيا هم همين‌طور بودند. ما وقتي مي‌توانيم پيروز شويم که جهاني شويم و جهاني فکر کنيم و همه چيز و همه ابعادمان را در نظر بگيريم. بخشي از صحبت اميرالمؤمنين(ع) را مي‌خواستم مطرح کنم، در خطبة 229 نهج‌البلاغه مي‌فرمايد وضعيت موجود شما، اين است که شما کوچک‌هايتان را به کار گرفتيد، از همديگر فاصله گرفتيد و به اين دليل به اين وضعيت رسيديد که نگاهتان کوچک و حقير و زبون است و آنهايي را که نگاه‌هاي کوچک دارند، به کار گرفته‌ايد. اينها نمي‌توانند مسايل شما را حل کنند. اوّلين قدمي که بايد برداريم براي اينکه راه حل پيدا کنيم اين است که مسألة خود را بشناسيم. وقتي مسألة انتظار را شناختيم، مي‌توانيم برايش راه حل ايجاد کنيم. در يک کلمه، شعر انتظار در واقع همان تفكّر، شعور، فهم، زبان و بيان انتظار است. اگر نفهميم در چه وضعي هستيم، و به کجا مي‌خواهيم برسيم، هرگز به هيچ كجا نخواهيم رسيم. اين، شعر انتظار است:
همواره
راه هست
اين جاده
رفتني‌ست
بايد به راه رفت
بايد که کار کرد
امّا،
چيزي که گفتني‌ست
ـ چيزي که گفته نيست ـ
چيزي نگفتني‌ست:
با صدهزار راه
ـ با صدهزار چاه ـ
بايد چه کار کرد؟!
[يعني با سردرگُمي‌ها و سرگرداني‌ها نمي‌شود به جايي رسيد!]
سال نوري
در چاله‌يي تا چشم کار مي‌کند: سياه!
ـ در سياه‌چاله ـ
گير کرده است،
باز هم که
آفتاب
دير کرده است
سياه‌چاله، همين وضعيتي‌ست كه در آنيم. از اينجا بايد بيرون بياييم؛ و آن‌گاه، تا زمان را بفهميم. کسي که زمان را نفهمد، هرگز امام زمان(ع) را نخواهد فهميد.
آقاي رضا اسماعيلي: يکي از مؤلفه‌هاي شعر انتظار را برادر عزيزم آقاي حسينجاني مطرح کردند که همان اعتراض بود، يکي از محورهاي برجستة شعر انتظار، اعتراض است. حالا من به بُعد دوم اشاره مي‌کنم. اگر به قضيه در سطح کلان‌تر نگاه کنيم، شعر آييني يا شعر مذهبي، حال هر اسمي بخواهيم بر آن بگذاريم (مناقشه‌اي در عنوان آن نداريم) شعر انديشه و بيداري است. شعري است که ما را از رخوت، رکود و ايستايي باز مي‌دارد و به تحرّک، پويايي و حرکت دعوت مي‌کند. نمونة بسيار برجسته‌اي از شاعران انتظار در ادبيّات هزار سالة پارسي، حضرت لسان الغيب، حافظ شيرازي است که شعر او شعر انتظار است. امّا بعد دوم که من مي‌خواهم مطرح کنم «آسيب‌شناسي دين در شعر انتظار» است. بعد از پيروزي انقلاب، متأسفانه در ادبيات آييني و معاصر به اين آفت مبتلا شده‌‌ايم كه ادبيات آييني ما تبديل به ادبيات ستايشي شده است؛ مدح و منقبت صِرف، با اينکه ضرورت دارد که بسياري از معضلات جامعة ديني را با استفاده از بيان هنري و ابزار شعر بيان کنيم. حافظ در زمان فتنة مغول که نفاق و ريا و دورويي بيداد مي‌کرد، با تمام تنگناها و محدوديّت‌ها با استفاده از بيان هنري دين را آسيب‌شناسي کرد:
واعظان کاين جلوه در محراب و منبر مي‌کنند
چون به خلوت مي‌روند آن کار ديگر مي‌کنند
بياني از اين تند و تيزتر و آتشين‌تر پيدا نمي‌شود که حتّي در زمان ما شاعران مي‌ترسند به اين شيوه شعر بگويند. يا:
ما نگوييم بد و ميل به ناحق نکنيم
يا:
مکن به فسق مباهات و زهدهم مفروش.
يکي از مضامين برجستة شعر انتظار «آسيب‌شناسي» دين است. شاعران آييني ما بايد در اين بُعد کار کنند.
يکي در سطح جهان، ناراستي‌ها، پلشتي‌ها، زشتي‌ها نامردي‌ها و نامردمي‌هايي که در سطح جهان است و ما شاهد و ناظر اين بي‌عدالتي‌ها و تبعيض‌ها هستيم. در شعر شاعران ما اين امور به صورت برجسته روايت و بازگو شده است و ما در همنوايي با مردم مظلوم جهان، مغضوبين [قدرت‌هاي حاکم بر] جهان و کساني که زير بار ظلم و ستم هستند، توانسته‌ايم سربلند از اين عرصه بيرون بياييم، ولي در حوزة دين‌شناسي و معرفت ديني و تعميق آن بايد کار کنيم.
از نمونه‌هاي برجستة شاعران آييني در زمان ما، شاعر معاصر، طاهرة صفّارزاده هستند. خانم صفّارزاده شايد به آن معنا که مورد نظر ماست، شعرهاي ستايشي، که در مدح و منقبت ائمّة معصومين(ع) باشد، در آثارش کمتر يافت شود ولي محور اصلي يعني آسيب‌شناسي دين، كه اعتراض به وضع موجود و حرکت به سمت وضع موعود است در آثار خانم صفّارزاده قابل رصد و رديابي است. به عنوان مثال، شعري را که براي حضرت موعود گفته‌اند، براي شما مي‌خوانم:
هميشه منتظرت هستم
بي‌آنکه در رکود نشستن باشم
بنابراين کسي که منتظر است بايد هميشه حالت آماده باش و حالت بسيج داشته باشد.
هميشه منتظرت هستم
چونان که من
هميشه در راهم
هميشه در حرکت هستم
در بحث انتظار، ايستايي و توقف جايي ندارد. انسان منتظر هميشه بايد براي پيوستن به قيام جهاني حضرت موعود آماده باشد.
هميشه در مقابل
يعني هميشه آمادة نبرد و مقابله.
مثال ديگر از شاعران شعر اعتراض شاعر معاصر، علي‌رضا قزوه است. شعري را از ايشان مي‌خوانم، (تاريخ سرودن شعر را نمي‌دانم.):
پر طاووس فتاده است به دست مگسان
کو سليمان که نگين گيرد از هيچ کسان
آفتابا شب ظلماني ما را بشکن
مهربانا مه خورشيدي ما را برسان
من بسياري از مضاميني را که در شعر انتظار قابل رديابي است استخراج كرده‌ام که فرصت طرح آنها نيست.
در پايان انتظارسروده‌اي را تقديم عزيزان مي‌کنم:
خوشحالم از اينکه بايد در انتظار تو باشم
فصل تو را گل بخندم، بوي بهار تو باشم
هر جمعه نرگس بچينم از کوچه باغ خيالت
گل بو شوم از خيالت، تا بي‌قرار تو باشم
مانند پروانه گرد مهر منيرت بگردم
در بزم نورت برقصم، آيينه‌دار تو باشم
بر مَركبي از سپيده بر بوي ظلمت بتازم
فردا که عدل تو گل کرد، با ذوالفقار تو باشم
يک آرزو مانده بر دل، مي‌داني آقا خودت چيست
پيش از ظهورت نميرم، در روزگار تو باشم
هر جمعه چشمم به راه است، شايد تو اين جمعه شايد ...
عجّل علي، قبلة عشق، تا در کنار تو باشم
مي‌دانم امّا چه تلخ است تقدير من غير از اين نيست
يا از فراقت بميرم، يا بي‌قرار تو باشم
آقاي عبدالرحيم سعيدي راد:
اخبار 20:30 سرخ است
اخبار 21 زرد
اخبار 22 سفيد
اخبار بي‌بي‌سي بنفش
اخبارِ... اخبارِ... اخبارِ...
تا کي بايد پاي اين تلويزيون منتظر باشم
پس کي خبر آمدنت را اعلام مي‌کنند،
موعود من؟!
من به دو ـ سه نکته اشاره مي‌کنم. در مورد شعر آييني و شعر انتظار بين شعرا و آنها که سروده‌هايي دارند و ارادت خود را به حضرت(ع) ابراز مي‌کنند، دو بحث وجود دارد. بعضي سروده‌هايشان فقط عرض ارادت است و از شعريّت فاصله گرفته و عدّه‌اي هم آنچنان در پرده شعر مي‌گويند که آن شعر را به هر کس ديگري ـ غير از ائمّه(ع) ـ هم مي‌توان نسبت داد که اين خودش يکي از ضعف‌هاست و جا دارد که دوستان اهل قلم و منتقد، راجع به شعر آييني جدي‌تر بحث کنند و راه را بهتر نشان دهند. اين يک نکته، که جاي شعر آييني در نقد ادبيّات ما خالي است. حال چرا وارد نمي‌شوند، شايد به خاطر رودربايستي يا اهمال باشد (يعني بگوييم طرف، احساسات خود را بيان کرده است) امّا اگر قرار باشد که شعري گفته شود که در شأن مولايمان باشد بايد آن شعر هم طوري باشد که قابل عرضه باشد.
دوم وظيفه‌اي که همة ما داريم، وظيفة «خودسازي» است. آقاي حسينجاني اشارة خوبي داشتند، ما ـ يعني هر که ادّعاي لقب شاعري را دارد ـ هر چه بتوانيم خودمان را تقويت کنيم، همان تقويّت در آثارمان نيز جلوه پيدا مي‌کند. اين‌طور هم نيست که کسي يک شبه بنشيند و به مناسبتي بخواهد شعري بگويد. اگر شعري گفته شود آن شعر قطعاً ارزش شعريّت را نخواهد داشت جز يک پوستة ظاهري از شعر نخواهد بود. امّا اگر طرف بتواند خود را تقويت کند و خودش را با مولاي خود عجين کند به همان ترتيب هر شعري هم بگويد حتّي شعر عاشقانه، باز آن ابراز ارادت خودش را نشان خواهد داد.
براي رفع خستگي، خاطره‌اي نيز نقل مي‌کنم از يكي، دو سال پيش با جمعي از شعرا به پاکستان و هند رفتيم. در اين سفر که از شعراي برجستة کشور همراه ما بودند، در هند به يکي از معابد سر زديم. موقع بازديد گفتند که يا بيرون برويد يا داخل بمانيد، مي‌خواهند درها را ببندند و مراسم خود را اجرا کنند. ما هم که براي بازديد رفته بوديم، مانديم که مراسم را ببينيم. در مراسم يک چهره خيلي براي ما جلب نظر کرد و آن، پير آنجا بود، بعد از اتمام مراسم دم در صحبت مي‌کرديم، جواني آمد و پرسيد از کجا آمديد و براي چه آمديد؟ وقتي فهميد که ما شاعر هستيم با تعجّب گفت همة شما شاعريد؟ گفتيم: بله. گفت اجازه مي‌دهيد ما شما را پيش بزرگمان ببريم. گفتيم: ببر. به دنبالش رفتيم تا به محدوده‌اي رسيديم که بايد اجازه مي‌گرفت. او رفت و بعد از مدّتي آن پير معبد دوان دوان آمد و وقتي به ما رسيد سرتا پا عرق شده بود. گفت: اين پسر مي‌گويد همة شما شاعريد. گفتيم: بله، اين طبيعي است، کشور ما ايران شاعران زيادي دارد و اين يک جمع دوازده نفره است. مکثي کرد و گفت: خورشيد خيلي بالاست امّا شاعر بالاتر از خورشيد است به واسطة ارتباطي که با غيب دارد. به نکته‌اي در آخر اشاره کرد. گفت: ما و شما در يک نقطه با هم مشترکيم. ما هم اعتقاد داريم که «او» مي‌آيد. يکي از دوستان گفت: امام زمان؟ گفت: نه. کسي لقب ديگري از آقا گفت. گفت: نه. من گفتم: مهدي؟ تا کلمة «مهدي» را شنيد يکباره گل از گلش شکفت. گفت: OK و ادامه داد: ما هم اعتقاد داريم که آن مصلح جهاني مي‌آيد و همة ما را از ظلم و جوري که به بشريت روا داشته مي‌شود نجات خواهد داد.
سرانجام، اين محفل شاعرانة انتظار با شعري از شادروان صفّار زاده كه توسط آقاي رفيعي قرائت شد، به پايان رسيد:
شاعر بايد شاعر به واقعة هستي باشد
و نبض واقعة هستي باشد.