تبلور اسلام شیعی

عنایت الله یزدانی

از نظر حزب محافظه‌كاران جديد آمريكا، نقش شيعيان در ميان جنبش‌هاي بنيادگرا حائز اهميت است. جمهوري اسلامی‌ايران پس از انقلاب به دليل پتانسيل‌هاي شيعي انقلاب و مواضع آن در قبال مسائل بين المللي مورد توجه بوده است.

دوره صفويه (1501 تا 1736) اولين دوره حاكميت شيعيان در ايران شناخته می‌شود. حاكميت شيعه صفوي در ايران از لبنان تا جنوب عراق را پوشش می‌داد. هم زمان با اوج‌گيري قدرت مسلمانان در حالي كه امپراطوري عثماني قلمرو اروپا را به سرعت فتح می‌كرد، بهره برداري از اختلافات ميان تشيع در ايران با تسنن در امپراطوري عثماني به منزله يكي از مهمترين رويكردهاي بريتانياي كبير براي ايجاد تفرقه ميان مسلمانان مورد استفاده قرار گرفت و اين ايجاد تفرقه ادامه يافت تا اين كه امروز دامن زدن به تهديدات ناشي از شكل گيري هلال شيعه در منطقه خاورميانه، در مقابل بيداري ملل اسلامی‌نسبت به همكاري اسرائيل و آمريكا صورت می‌گيرد.

شيعيان ايران، عراق و لبنان در دو سده اخير در معادلات شيعي دنياي اسلام جايگاه ويژه اي را داشته اند. تشيع ويژگي‌هاي ايدئولوژي انقلابي را داشته و توسط ايدئولوگ انقلاب اسلامی‌می‌توانست هم نظم موجود را زير سؤال ببرد و هم نظام مطلوب را جايگزين آن كند.

پتانسيل دروني اسلام شيعي و عناصري چون عدالت اجتماعي و امامت انسان‌هاي صالح و مفاهيمی‌مانند : تقيه، شهادت، غيبت، انتظار، اعتقاد به غاصبانه بودن حاكميت غير معصوم و نقش انقلابي دين در سياست، زمينه‌هاي هژمونيك شدن اسلام سياسي شيعي را فراهم كرد.

البته بايد متذكر شد سني‌ها و شيعيان، اشتراكات فكري و اعتقادي بسياري دارند و همين امر به لحاظ تاريخي، موجب پذيرش دولت‌هاي چند مذهبي در كشورهايي مانند عراق و لبنان و هم زيستي شيعه و سني گرديد، ولي سناريوهاي تفرقه افكنانه غرب در راستاي ثبات هژموني اين جريان اسلامی‌را دچار چالش نموده است.

سياست‌هاي هژموني محافظه كاران جديد آمريكا كه نفت و امنيت اسرائيل را مبنا و شالوده اساسي تصميم گيري‌هاي ائتلاف استراتژيك آمريكا، اسرائيل و انگلستان در طرح خاورميانه بزرگ قرار داده، موجب بيداري اسلامی‌تشيع و تسنن نسبت به نقشه‌هاي استعمارگران عليه جهان اسلام گرديده است.

از نظر سران كاخ سفيد و اسرائيل، وجود كشور مسلمان و نيرومندي مثل ايران كه ميان دو منبع مهم انرژي (خزر و خليج فارس) _ كه 68 درصد منابع انرژي جهان را به خود اختصاص داده _ قرار گرفته است، در سده 21 براي استراتژي اهداف و منافع ملي غرب خطرناك می‌باشد.1

يكي از مهمترين عوامل نگراني ايالات متحده، پيوندهاي ميان جمهوري اسلامی‌ايران و ملت شيعه خاورميانه است. فروپاشي نظام بعث عراق و به وجود آمدن فرصت تاريخي براي شيعيان اين كشور به منظور مشاركت در قدرت سياسي، پيروزي حزب الله لبنان در جنگ 33 روزه _ عليرغم تلاش‌هاي غرب در ايجاد شكاف و اختلاف در زدودن فرهنگ مقاومت در لبنان _ بر ميزان نگراني‌هاي آمريكا و اسرائيل افزوده است.

تحليل گران سياسي غرب از سياسي شدن شيعيان واهمه دارند. اين امر تا حد زيادي بر پايه نتايج انقلاب ايران و اين عقيده استوار است كه سياسي شدن شيعه همواره با رهبري روحانيون صورت می‌گيرد و از اين رو به صورت خودكار ضد آمريكايي است. شيعه ساختاري ايدئولوژيك با ماهيتي فرا كشوري دارد و از همين رو است كه جمهوري اسلامی‌بر احزاب سياسي شيعه شديداً تأثير گذار است.

در اين راستا " ريچارد‌هاس " رئيس شوراي روابط خارجي آمريكا در گفتگويي با بخش انگليسي زبان مجله اشپيگل درباره آينده خاورميانه می‌گويد : " ايران يك كشور قدرتمند در منطقه و يك قدرت امپراطوري كلاسيك خواهد شد و اسلام خلاء سياسي و فكري را پر خواهد كرد. " (2) در همين راستا يكي از هواداران جمهوري خواهان در شوراي روابط خارجي آمريكا نيز اذعان می‌دارد : " زمان آن فرا رسيده كه آمريكا خط مشي خود را در قبال ايران تغيير دهد. " (3)

مقامات آمريكا اظهار می‌كنند هيچ تضميني براي جلوگيري از صدور انقلاب اسلامی‌ايران وجود ندارد و رهبران ايران از حزب الله در لبنان تا شيعيان منطقه عليه اسرائيل حمايت می‌كنند و مسئله هسته اي ايران نگراني‌ها را در مقابل اين كشور بيشتر كرده است و از نظر تصميم گيران كاخ سفيد جمعيت شيعي ايران كه ارتباط نزديكي با جمعيت شيعيان عراق دارند، در حاكميت عراق نفوذ و اعتبار زيادي به دست خواهد آورد و اعتقادات ايدئولوژيك و فرهنگ مشترك آنها به تقويت ساير گروه‌ها و جمعيت شيعه در خليج فارس به ويژه در كويت، بحرين و كشور نفت خيز عربستان منجر خواهد شد. (4)

قدرت گرفتن شيعيان در خاورميانه از ديدگاه وهابي‌ها نيز به يك كابوس تبديل شده است در حقيقت مذهب شيعه به مثابه مذهبي انقلابي، موجب نگراني اسلام غالب سنتي را فراهم آورده است. (5)

برخي ژنرال‌هاي آمريكا هلال دموكراسي در كشور شيعه نشين ايران، عراق، سوريه، لبنان و مناطق فلسطين و منطقه شيعه نشين عربستان سعودي را نوعي ريسك بزرگ با پيامدهاي ناشناخته ارزيابي می‌كنند و معتقدند ايجاد دموكراسي به بازتر شدن نقش شيعيان منجر شود، كما اين كه اين اتفاق در انتخابات شوراي شهر عربستان و بحرين به وقوع پيوست.

علاوه بر پتانسيل‌هاي عقيدتي، ايدئولوژيكي و انقلابي اسلام سياسي شيعي، سكونت بيشتر شيعيان در مناطق حساس ژئوپلتيكي، منافع غرب را در منطقه به خطر می‌اندازد. شيعه به دليل قدرت تأثير گذاري بر تحولات و سياست‌هاي منطقه اي و بين المللي براي غرب از اهميت ژئوپلتيكي خاصي برخوردار است. (6)

پی نوشت: