عبدالحسن بزرگمهرنيا
اشاره:
در تاريخ 23 سالة بعثت پيامبر اكرم و نبيّ معظّم، روزهاي بسيار مهم و سرنوشت‌سازي وجود دارد كه هر يك از رخدادهاي آن به تنهايي براي اثبات حقّانيت اسلام، نزد دوست و دشمن كافي است. يكي از اين رويدادهاي مهمّ و ممتاز «روز مباهله» است كه در آن توحيد، نبوّت و امامت در كامل‌ترين چهره‌ها جلوه كرده و حقيقت ناب و نوراني خود را نشان داد.
در اين واقعة عظيم و رويداد سترگ، مسلمانان به حقايقي پنهان از دين خود دست يافتند و فهميدند كه نام نوراني پيامبر خاتم(ص) و خاندان عزيز او در كتاب‌هاي آسماني پيامبران پيشين آمده و همة انبياي سلف بشارت ظهور او را داده‌اند. آيا مسلمانان نبايد چنين روزي را جشن بگيرند؟ روزي را كه در آن نه تنها اهل كتاب به حقّانيت اسلام اقرار و اعتراف كردند، بلكه كتاب‌هاي آسماني از صحيفة حضرت آدم تا انجيل حضرت عيسي بن مريم(ع) گشوده و قرائت و نام‌هاي نوراني آل محمّد(ص) از متن آن خوانده شده است. و چنين حادثه‌اي شگرف و شگفت تنها يك بار در تاريخ بعثت پيامبر(ص) پيش آمد و هرگز تكرار نشد.
سخني كوچك از حادثه‌اي بزرگ
حادثه‌اي كه به نام مباهله درتاريخ اسلام رُخ داد و از برجسته‌ترين فضائل علي(ع) و اهل بيت(ع) و سند حقانيّت پيامبر است، مربوط به سال‌هاي پس از فتح مكّه و مكاتبات پيامبر اسلام با سران اديان، قبايل و زمامداران براي پذيرش اسلام بود. از جمله نامه‌هاي رسول خدا(ص)، نامة ايشان به مسيحيان بود كه آنان را به خداپرستي و ولايت خداوند دعوت كرد. هيئت بلند پايه‌اي از سوي آنان به مدينه آمد و چون در گفت‌وگوهاي شفاهي به نتيجه‌اي نرسيدند، به پيشنهاد پيامبر، مباهله را پذيرفتند. قرآن كريم فرموده است: «فمن حاجّك فيه
من بعد ما جاءك من العلم فقل تعالوا ندع أبناءنا و أبناءكم و نساءنا و نساءكم و أنفسنا و انفسكم ثمّ نبتهل فنجعل لعنة الله علي الكاذبين».
روز موعود، مصادف با 24 ذي‌حجّه بود. تعداد مسيحيان را ده‌ها نفر (تا هفتاد نفر) نقل كرده‌اند كه با هيئتي آراسته و با شكوه وارد مدينه شده بودند. قرار بود در روز تعيين شده، هر دو گروه، طرف مقابل را نفرين كنند كه اگر باطل و ظالم‌اند دچار غضب الهي شوند. مسيحيان چون ديدند پيامبر اسلام(ص) تنها با چند تن از نزديكان خود با حالتي سرشار از خشوع آمده است، از مباهله بيمناك شدند و او را صادق يافتند و با آن حضرت صلح كردند و قراردادي مبني بر پرداخت «جزيه» به حكومت اسلامي امضا كردند كه جريان و داستان آن به روايات متون كهن، آن هم عمدتاً از متون غيرشيعي ـ در همين مقاله ـ آمده است.
ويژگي‌هاي اعجاز مباهله
داستان مباهله در منابع تاريخي و حديثي فراواني به صورت مفصّل آمده و آنچه گذشت اشاره‌اي گذرا و كوتاه به آن حادثة فضيلت آفرين بود.2 مرحوم سيّدبن طاووس پس از گزارش مفصّلي كه از رويدادهاي اين روز بزرگ مي‌آورد، شانزده كرامت و معجزة مخصوص اين روز را بر شمرده، مي‌نويسد: «روز مباهلة پيامبر اكرم(ص) با نصاراي نجران، روز بزرگي بوده كه در بردارندة چندين معجزه و كرامت است از جمله:
1. در اين روز، خداوند جلّ جلاله براي اوّلين بار باب مباهله را كه جدا كنندة حق از باطل است، در آيين اسلام گشود، آنگاه كه منكران برهان‌هاي روشن را نپذيرفتند.
2. در اين روز، سربلندي خداوند و رسولِ او آشكار گرديد، زيرا نصاراي اهل كتاب وادار به پذيرش ذلّت، پرداخت جزيه و تسليم فرمان و خواست نبوي(ص) شدند.
3. روز مباهله، روزي بود كه سراپرده‌هاي نيروي الهي و قدرت نبوي برافراشته شد و افراد را فرا گرفت.
4. روز مباهله، روزي بود كه رسول خدا(ص) از مقامات بلند و اختصاصي اهل بيت(ع) پرده برداشت.
5. روز مباهله، روزي بود كه خداوند اين حقيقت را روشن ساخت كه امام حسن و امام حسين(ع) با وجود خردسالي از اصحاب رسول خدا(ص) و كساني كه در راه رسالت جهاد كردند، براي مباهله شايسته‌تر و سزاوارترند.
6. روز مباهله، روزي بود كه خداوند اين نكته را آشكار ساخت كه دخت بزرگوار رسول خدا، حضرت فاطمه زهرا(س) در مقام مباهله، از پيروان و افراد شايسته و مورد عنايت رسول خدا(ص) شايسته‌تر است.
7. روز مباهله روزي بود كه خداوند اين حقيقت را بيان كرد كه مولا علي بن ابي‌طالب(ع) جان و نفس رسول خدا و از معدن ذات و صفات اوست، ارادة او ارادة خدا است و اگر چه اين دو بزرگوار از لحاظ صورت و ظاهر با هم متفاوت هستند امّا در باطن و معنا در تمام فضيلت‌ها، وحدت دارند.
8. روز مباهله، روزي بود كه تا آنجا كه ما از احاديث و روايات صحيح سراغ داريم هيچ روزي مشابه آن در تاريخ اسلام وجود ندارد.
9. روز مباهله، روزي بود كه زبان مدّعيان بسته شد و خداوند آشكار ساخت كه اهل بيت(ع) از تمامي تقرّب جويندگان به او از راه اطاعت و عبادت، نزد او گرامي‌تر هستند.
10. روز مباهله، روز تبيين «برهان صادقي» است كه خداوند در آيات مقدّس قرآن بدان دستور داده است.
11. روز مباهله براي تصديق صاحب نبوّت از تحدّي و هماورد طلبي قرآن رساتر و دلالت آن از تحدّي رسول اكرم(ص) با قرآن آشكارتر است، زيرا مشركان در برابر قرآن گفتند: «لو نشاء لقلنا مثل هذا؛ اگر مي‌خواستيم ما نيز مي‌توانستيم مشابة آن سخن بگوييم». ـ اگر چه سخن آنان مدعا و بهتاني بيش نبود ـ امّا نصارا در برابر مباهله اقدام به انكار آن نكردند و به خاطر ظهور حجّت و نشانه‌هاي نبوّت تسليم شده و حاضر به مباهله نگشتند.
12. در روز مباهله، خداوند با روشن كردن برتري اهل بيت(ع) كه به صفات الهي آراسته بودند، آتش جنگ را خاموش كرد و جانِ مسلمانان را از رنج جهاد نگاه داشت».3
سيّد بن طاووس در پايان مي‌نويسد: «روز مباهله، بزرگ‌تر از آن است كه ما بدان اشاراتي داشتيم زيرا ما فقط بخشي از فضيلت‌هاي آن را كه خداوند ما را بدان رهنمون شده بود، يادآور شديم بنابراين اين روز يكي از بزرگ‌ترين روزهاي بشارت و گرامي‌ترين روزهاي نيك‌بختي است از اين رو شايسته است كه در آن مجالس و محافلي براي تشكّر از خداوند و ستايش او ـ جلّ جلاله ـ تشكيل گردد و نيز سزاوار است كه در اين روز به‌اندازة عزّت و سربلندي اهل بيت(ع) بدان توجّه شده و از آن تعظيم شود».4
معناي لغوي و اصطلاحي مباهله
در كتاب «سيرت رسول الله» مباهله اين‌گونه تعريف شده است: «اصل مباهلت آن بود كه دو تن يا دو گروه، دعاي بد كنند بر يكديگر، پس هر يكي كه ظالم باشد، حق‌تعالي وي را رسوا گرداند و نعمت و عذاب خود بر وي فرو فرستد و او و ذريّت وي را متأصل بكند و مهلك گرداند».5
ميبدي در «كشف الاسرار» آن را چنين تعريف كرده: «مباهلت آن بود كه دو تن يا دو قوم به كوشش مُستقصي [نهايت كوشش] يكديگر را بنفرينند و از خداي عزّوجل لعنت خواهند از دو قوم بر آنكه دروغ‌زنان‌اند و «بهله»
نامي است لعنت را. مباهلت، تباهل و ابتهال در لغت يكي‌اند و [خدا] خود تفسير ابتهال در عقب لفظ بگفت: «فنجعل لعنة الله علي الكاذبين».6
در «مجمع البحرين» مباهله، چنين معنا شده است: «مباهله آن است كه دو شخص يا دو گروه يكديگر را لعنت كنند از ريشة «بهل» به معناي «ملاعنه»، نفرين كردن، ابتهال و تضرع به درگاه خدا براي دفع بلا از خود يا نزول بلا بر ظالم است. و اين كار از ديرباز ميان عرب متداول بوده و در چنين اوقاتي مي‌گفتند: «لعنة الله علي الظّالم منّا؛ لعنت خداوند بر فرد ظالم از ميان ما».7
با تعاريف فوق روشن شد كه اصل مباهله آن است كه دو نفر يا دو گروه پس از مناظره و استدلال در برابر يكديگر، چنانچه به نتيجه‌اي كه مقبول طرفين باشد، نرسند، و هر يك ادعاي كتمان عمدي حق از سوي ديگري را داشته باشد، در اين مرحله دو طرف براي اثبات ادعاي خود مسئله را به خدا واگذار مي‌كنند و هر يك از خدا مي‌خواهد كه اگر ديگري در ادعاي خود عمداً دروغ مي‌گويد و حق را دانسته، كتمان مي‌كند، فوراً عذاب را بر او نازل كند تا حق روشن شود و چنانچه اشاره شد، اين آيين در پيش از اسلام نيز در ميان اعراب و ساير اقوام رايج و شايع بوده است. در چنين برنامه‌اي كه يك دستور الهي است خداوند فوراً پاسخ مي‌دهد تا حجّت را بر مردم تمام نمايد چنانكه در روزگار پيامبران پيشين نيز اين مسئله بارها اتّفاق افتاده و مخالفانشان با معجزة الهي به عذاب گرفتار آمدند و حق بر همه روشن گرديد، امّا در تاريخ 23 سالة رسالت پيامبر خاتم(ص) تنها يك بار اتّفاق افتاد و چنانكه تفصيل آن خواهد آمد، با مسيحيان نجران در سال دهم هجري بود.
مباهله به روايت تفسير سور آبادي
تفسير سور آبادي، تأليف ابوبكر عتيق نيشابوري
(م 494 ق.)، پس از تفسير طبري و تفسير اسفرايني، كهن‌ترين تفسير و ترجمة قرآن به زبان فارسي است كه مولّف آن را «تفسير التفاسير» ناميده است. اهميّت اين تفسير در درجة اوّل به لحاظ نثر روان و لطيف آن است و آن از بهترين نمونه‌هاي نثر ساده، روشن و شيوايي است كه از قرن پنجم به جاي مانده است.
ابوبكر عتيق نيشابوري به خاطر گرايش‌هاي اعتقادي و باورهاي مذهبي خود، بسياري از آيات را كه در شأن اميرمؤمنان علي(ع) نازل شده و بسياري از هم‌كيشان خود بدان اقرار و اعتراف داشته‌اند، با سكوت معنادار خود عبور كرده و يا كساني را در آن فضيلت‌هاي يگانه شريك وسهيم گردانيده است. باري سور آبادي در ذيل آية مباهله، تنها به نام امام حسن و امام حسين(ع) اشاره كرده و نام‌هاي حضرت علي و حضرت زهرا(ع) را نياورده است. او حادثه‌اي با آن عظمت را در چند خط كوتاه چنين مي‌آورد: «چون رسول(ص) اين سخن بگفت: [اين آيه را خواند] به نفس خود بيرون آمد، دست حسن و حسين(ع) بگرفته، وفْدِ نجران [= هيئت اعزامي مسيحيان] در يكديگر مي‌نگريستند و بيرون نيارستند، رفت به مباهلت از آن كه دانستند كه محمّد(ص) بر حق است».8
«تاج التراجم في تفسير القرآن للأعاجم» (= افسر ترجمه‌ها در فسير قرآن بر اين فارسي زبانان) به قلم ابوالمظفّر شاهفور بن طاهربن محمّد اسفرايني از عالمان سدة پنجم هجري قمري است. اين تفسير به نظر آگاهان، دومين تفسير نامة مورخ موجود قرآن در زبان فارسي مي‌باشد.
اين تفسير به عنوان يك متن كهن فارسي سرشار از ظرائف دقايق زبان و ادب فارسي مي‌باشد. اسفرايني در داستان مباهله، نام اهل بيت پيامبر(ع) را دقيقاً آورده و آن را با بي‌طرفي روايت كرده است. در زير با هم روايت اسفرايني را از واقعة مباهله مي‌خوانيم.
روايت «تاج التراجم» از واقعة مباهله
... و چون پيغمبر(ص) اين آيت بر وفد (هيأت) نجران خواند و ايشان را به مباهلت خواند ـ يعني به لعنت كردن آن كسي كه دروغزن باشد ـ ايشان گفتند: «تا بازگرديم و بنگريم اندر كار خويش و فردا باز آييم». پس با يكديگر شدند، «عاقِب» را گفتند: چه بيني؟ گفتا يا ترساآن [ترسايان، مسيحيان] بدانسته‌ايد كه محمّد(ص) نبي مرسل است و آنچه حقيقت كار عيسي است شما را بگفت و هرگز هيچ كس با نبيّ‌اي از انبيا لعنت نكردند كه نه هلاك شدند، اگر شما نيز [لعنت] كنيد هلاك شويد. اگر چنان است كه همي گوييد كه به وي ايمان نياريم از بهرِ آنكه با دين خويش الفت گرفته‌ايم، با وي صلحي بكنيد و با شهرهاي خويش شويد».
ديگر روز آمدند ايشان، و پيغمبر(ص) همي آمد و حسن(ع) را برگرفته و اميرالمؤمنين(ع) حسين(ع) را دست گرفته و فاطمه(ع) از پي ايشان همي رفت(ص) پيغمبر(ص) همي گفت: «من دعا كنم، شما آمين كنيد!».
چون ايشان را ديد، گفت: «من روي‌هايي [چهره‌هايي] را همي بينم كه اگر از خداي عزّوجلّ بخواهند كه كوه را از جاي خود بردارد، چنان باشد. زينهار با ايشان مباهلت مكنيد كه هلاك شويد و هرگز بر روي زمين هيچ ترسا (= مسيحي) نماند». پس روي به پيغمبر آوردند و گفتند: ما چنان همي بينيم كه با تو مباهلت نكنيم (= بر يكديگر نفرين نكنيم) و تو را بر دين تو بگذاريم و ما بر دين خويش باشيم. پيغمبر(ص) گفت: «اگر چنان است كه از مباهلت همي باز ايستيد، مسلمان شويد تا شما را بوَد آنچه ما را بود، و بر شما بود آنچه بر ما بود». گفتند: ايمان نياوريم! پيغمبر(ص) گفتا: «من با شما حرب (= جنگ) كنم». گفتند: ما را با حرب طاقت نباشد و لكين
ما با تو صلح كنيم بر آنكه از سوي ما غزا (= جنگ) نكني و ما را بيمناك نداري و ما را از برزيدن دين باز نداري (= از مسيحي بودن ممانعت نكني) بدان كه هر سالي دو هزار حلّه تو را بدهيم؛ هزار اندر ماه صفر و هزار اندر ماه رجب.
پيغمبر(ص) بر اين جمله با ايشان صلح كرد، گفت: «به آن خداي كه جان محمّد به فرمان وي است كه اگر وفد نجران ملاعنت كردندي، خداي تعالي ايشان را مسخ كردي تا همه خوك گشتندي و آتشي اندر ايشان افتيدي... و سال بر جمله ترساآن (= ترسايان) نيامدي (= به پايان نمي‌رسيد) كه نه همه هلاك شدندي».9
ابوالفضل رشيد‌الدين ميبدي از دانشمندان بزرگ شافعي و عرفاي بنام قرن ششم هجري است. وي را در فروغ مذهبي، پيرو شافعي و در مباحث اعتقادي، بر مذاق اصحاب حديث و به تعبيري سلفي است. در سير و سلوك، بر مشرب عرفا سخن مي‌گويد و با ارادت خاص از خواجه عبدالله انصارا ياد مي‌كند، با اين‌همه، علاقه و محبّت او به اهل بيت عصمت(ع) در شاهكار او چشمگير و از خصيصه‌هاي تفسير اوست. از آنجايي كه بيش از همه به نقل خواجه عبدالله انصارا مي‌پردازد اين تفسير به تعبير خواجه عبدالله انصارا مصروف شده است.
مباهله به روايت «كشف‌الاسرار» ميبدي
در زير داستان مباهله را به قلم گرم ميبدي مي‌خوانيم.
«فقل تعالوا ندع أبناءنا و أبناءكم... ايشان را [ترسايان نجران] و مهتران ايشان ـ سيّد و عاقب ـ گوي بياييد تا خوانيم ما پسران خويش و شما پسران خويش، و ما زنان خويش و شما زنان خويش، و ما به خويشتن و شما خود به خويشتن، آنگه مباهلت كنيم. «مباهلت» آن بود كه دو تن يا دو قوم به كوشش مستقصي يكديگر را بنفريبند، و از خداي عزّوجل لعنت خواهند از دو قوم بر آنكه دروغ‌زنان‌اند. و «بهله» نامي است لعنت را «مباهلت» و «تباهل» و «ابتهال» در لغت يكي‌اند و تفسير ابتهال را خود [خدا] در عقب لفظ بگفت: «فنجعل لعنة الله علي الكاذبين». گفته‌اند كه روز مباهلت، روز بيست و يكم از ماه ذي‌حجه بود. مصطفي(ص) به صحرا شد، آن روز دست حسن(ع) گرفته و حسين(ع) را در بر نشانده و فاطمه(س) از پس مي‌رفت و علي(ع) از پس ايشان. مصطفي(ص) ايشان را گفت: چون من دعا كنم شما آمين گوييد. دانشمندان و مهتران ترسايان چون ايشان را به صحرا ديدند بر آن صفت، بترسيدند و گفتند: «يا قوم، إنّا نري وجوهاً لو سألوا الله عزّوجلّ أن يزيل جبلاً من مكانه لأزاله، فلا تبتهلوا فتهلكوا و لا يبقي علي وجه الأرض نصرانيّ إلي يوم القيامة؛ [اي قوم! ما اينك چهره‌هايي را مي‌بينيم كه اگر از خداي بلند مرتبه بخواهند كه كوهي را از جاي خود بركند، اين گونه خواهد شد پس مباهله مكنيد كه به هلاكت مي‌افتيد و ديگر بر روي زمين تا روز قيامت نصراني‌اي باقي نخواهد ماند.] ترسايان آن سخنان را از مهتران خويش بشنيدند، همه بترسيدند و از مباهلت باز ايستادند و طلب صلح كردند و جزيت بپذيرفتند، به آنكه هر سال دو هزار حلّه بدهند، هزار در ماه صفر و هزار در ماه رجب.
مصطفي(ع) با ايشان در آن [توافق نامه] صلح بست. آنگه رسول خدا(ص) گفت: «سوگند به كسي كه جان من در دست قدرت اوست اگر مباهله مي‌كردند به صورت ميمون و خوك مسخ مي‌شدند...»
مصطفي(ص) گفت: «آتش آمده بر هوا ايستاده، اگر ايشان مباهلت كردندي در همة روي زمين از ايشان يكي نماندي» و اصحاب مباهله پنج كس بودند: مصطفي(ص) و زهرا(ع) و مرتضي(ع) و حسن(ع) و حسين(ع). آن ساعت كه به صحرا شدند رسول ايشان را با پناه خود گرفت و گليم (عبا) بر ايشان پوشانيد و گفت: «أللّهمّ، إنّ هولاء أهلي؛ پروردگارا اينان خاندان و اهل بيت من هستند». جبرئيل آمد و گفت: «يا محمّد(ص)! و أنا من أهلكم؛ چه باشد يا محمد اگر مرا نپذيري و در شمار اهل بيت خويش آري؟»
رسول(ص) گفت: «يا جبرئيل و أنت منّا» آنگه جبرئيل بازگشت و در آسمان‌ها مي‌نازيد و فخر مي‌كرد و مي‌گفت: «من مثلي؟ و أنا في السّماء طاووس الملائكة و في الأرض من اهل بيت محمد(ص)؛ چون من كيست كه در آسمان رئيس فرشتگانم و در زمين از اهل بيت محمد(ص) خاتم پيغامبرانم».10
مباهله به روايت شرح «ديوان امام علي(ع)» ميبدي يزدي
و احدي و قاضي ناصرالدين و زمخشري گويند: چون آيت «فمن حاجّك فيه من بعد ما جاءك من العلم....» نازل شد، مصطفي(ص) قبيلة نجران از نصارا مقرّر فرمود كه صباح فردا مباهله كنند.
روز دگر حسين را در بغل گرفت و دست حسن داشت و فاطمه(ع) از عقب او مي‌رفت و علي(ع) از عقب فاطمه. و [پيامبر] فرمود: «اللّهمّ هولاء أهل بيتي؛ خداوندا؛ اينان اهل بيت من‌اند». چون ابوحارثه ـ دانشمند ترسايان ـ ايشان را بديد با ترسايان گفت: «من رويي [چهره‌هايي] چند مي‌بينم كه اگر از خدا خواهند كه كوهي را از جاي خود ببرد، هرآينه چنان شود. زنهار مباهله نكنيد!».
ترسايان بترسيدند و دو هزار جامه و سي زره به رسم جزيه، هر سال قبول كردند. و آن حضرت فرمود: «و الذّي نفسي بيده انّ الهلاك قد تدلّي علي أهل نجران و لو لاعنوا لمسخوا قردةً و خنازير....؛ به خداوندي كه جان من در قبضة قدرت اوست سوگند كه هلاكت و نابودي بر سر نجرانيان سايه افكنده است و چنانچه ملاعنه و مباهله
كنند، به صورت خوك و ميمون مسخ خواهند شد...».12
مباهله به روايت «مصابيح القلوب»
ابوسعيد حسن بن حسين شيعي سبزواري (واعظ بيهقي) فقيه و متكلم قرن هشتم هجري، معاصر «فخرالمحققين حلّي» فرزند علامه حلّي و هم روزگار شهيد اوّل، فقيه بزرگ شيعه است. نوشته‌هاي واعظ بيهقي، همه به زبان فارسي است و از نثري روان و شيوا برخوردار مي‌باشد. كتاب «مصابيح القلوب» او در 53 فصل، در ترجمه و شرح 53 روايت از پيامبر اكرم(ص) است. اين كتاب سرشار از حكايت‌هاي نغز، خواندني و مواعظ و امثال و حكم مي‌باشد. اين اثر به همّت دكتر محمّد سپهري توسّط نشر ميراث مكتوب به چاپ رسيده است. با هم روايت مباهله را به قلم زيباي واعظ بيهقي مي‌خوانيم.
... و رسول(ص) نفس [جان] علي را نفس خود خوانده است كه «يا علي! نفسك نفسي و دمك دمي و لحمك لحمي» و در آية مباهله، حق‌تعالي نفس علي را نفس را رسول خواند. پس علي بهترين خلقان باشد، و قصّة مباهله آن است كه ترسايان نجران كه احبار و رؤساي ايشان را عاقب، سيّد و عبدالمسيح مي‌گفتند، پيش رسول(ص) آمدند و ايشان سي تن بودند؛ گفتند: «يا محمّد ما تقول في عيسي؛ چه گويي در حق عيسي؟» گفت: بنده‌اي بود كه حق‌تعالي وي را برگزيده بود». گفتند: پدر او كه بود؟ گفت: «حق‌تعالي او را بي‌پدر بيافريد». گفتند: هيچ مخلوقي را ديدي كه او را پدر نباشد؟ حق‌تعالي اين آيه فرستاد كه: «إنّ مثل عيسي عندالله كمثل آدم خلقه من ترابٍ» اين عجيب نباشد كه عيسي را پدر نباشد كه آدم را پدر و مادر نبود. حق‌تعالي او را از خاك آفريد. مثل عيسي نزد حق‌تعالي، مثل آدم است. گفتند: ما اين قبول نمي‌كنيم و تو را باور نداريم.
حق‌تعالي آيه فرستاد كه: اي محمّد! هر كه خصومت كند با تو در كار عيسي پس از آنكه علم‌اليقين به تو آمد بگو بياييد تا ما پسران خود را بخوانيم و شما پسران خود را و ما زنان خود را، شما زنان خود را و ما نفس‌هاي خود را و شما نفس‌هاي خود را (يعني: كساني را كه حكم ايشان، حكم نفس ما بوَد) و اين كفايت است از غايت اختصاص و محبّت. چنانكه دو دولت در غايت دوستي به جايي رسيده باشند كه ايشان متحد شده باشند، اگر چه به صورت دو اند، به معنا يكي‌اند.
پس خداي را به تضرّع و زاري بخوانيم و لعنت كنيم دروغزن را از ما و شما؛ هر كه دروغزن باشد، عذاب به وي آيد. پس چون بر اين مقرّر كردند كه هر دو طايفه با قوم خود ديگر روز به صحرا روند و مباهله كنند، اسقف ترسايان قوم خود را گفت: اگر فردا محمّد با عامّة صحابه بيرون آيد، با وي مباهله كنيد و هيچ انديشه مداريد كه وي بر حق نيست و اگر با خاصّان خود آيد، مباهله مكنيد و مصالحه كنيد.
پس ديگر روز، صحابه بر درِ مسجد جمع شدند، هر يكي به طمع آنكه رسول(ص) وي را با خود ببرد. خواجه گفت: «حق‌تعالي مرا فرموده است كه با خاصّان خود روم».
علي را بر دست راست خود بداشت و حسن و حسين را در پيش خود و فاطمه را در پسِ سر خود، و روي به صحرا نهاد و گفت: نخواهم كه يكي از صحابه با من بيايد. اسقف چون از دور ايشان را بديد، گفت: آنان كيستند كه با محمّد مي‌آيند؟ گفتند: آنكه بر دست راست وي است داماد و پسر عمّ وي است. آنكه در پسِ سر او است، دختر اوست و آن دو كودك نوادة اويند. اسقف گفت: زنهار! كه مباهله مكنيد و مصالحه كنيد كه من روي‌هايي مي‌بينم كه اگر از حق‌تعالي در خواهند كه كوه‌ها را زايل كند، مستجاب شود و يك ترسا بر روي زمين نماند، جمله پيش رسول آمدند و صلح كردند بر آنكه هر سال هزار حلّه بدهند و سي زره پسنديده تسليم مسلمانان نمايند. بدين منوال صلح‌نامه‌اي نوشته، به منازل خود بازگشتند و پيغمبر(ص) فرمود كه: «اگر صلح نكردندي و مباهله كردي، خداي تعالي ايشان را مسخ گردانيده، آتشي بيامدي و همه را بسوختي و بر روي زمين يك ترسا نماندي...».11
مباهله به روايت «تاريخ يعقوبي»
از ديگر كتاب‌هاي تاريخي، «تاريخ يعقوبي» است به زبان عربي، نوشتة تاريخ نگار و جهانگرد معروف احمدبن ابي يعقوب بن جعفر وهب بن واضح كاتب عبّاسي معروف به يعقوبي. وي ايراني و اصلاً از مردم اصفهان بوده و از نويسندگان بزرگ ايران به شمار مي‌آمده است. «واضح» نياي يعقوبي از شيعيان فداكار بوده و جان خود را بر اين كار نهاده است. در شيعه بودن يعقوبي هيچ شبهه‌اي نيست. مواردي از تاريخ و جغرافياي او بر اين مطلب گواه است.
يعقوبي در تاريخ خود، واقعة مباهله را چنين آورده است: و اهل نجران نزد پيامبر(ص) آمدند. سرورشان ابوحارثه بود، پس بر پيامبر خدا(ص) وارد شدند و چون در آمدند، ديبا و صليب‌ها را آشكار ساختند و با وضعي داخل شدند كه هيچ كس با آن وضع وارد نشده بود. پس رسول خدا(ص) گفت: آنان را واگذاريد. آنگاه رسول خدا را ديدار كردند و روز را با او بحث كردند. پس ابوحارثه گفت: اي محمّد! دربارة مسيح چه مي‌گويي؟ گفت: «او بندة خدا و پيامبر اوست». پس گفت: اي ابوالقاسم! خدا از آنچه گفتي برتر است، او چنين و چنان است. و دربارة ايشان [اين آيه] نازل شد: «و هركس كه پس از فرا رسيدن علم [وحي] به تو دربارة او [عيسي] با تو محاجّه و ستيره كند، بگو بياييد تا ما پسران‌مان و شما [هم] پسران‌تان، ما زنانمان و شما هم زنان‌تان ما خويشان
نزديك و شما هم خويشان نزديك خود را بخوانيم. سپس به [درگاه خداوند] تضرّع كنيم و بخواهيم كه لعنت الهي بر دروغگويان فرود آيد». [آل عمران، آية61]
پس به مباهله راضي شدند و چون بامداد رسيد، ابوحارثه گفت: ببينيد چه كسي با او آمده است. و رسول خدا(ص) در حالي كه دست حسن و حسين را گرفته بود و فاطمه(ع) پشت سر و علي‌بن ابي‌طالب(ع) پيش رويش بودند، بيرون آمد. «عاقب» و «سيّد» نيز همراه دو پسر خود در حالي كه به مرواريد‌ها و زيورها آراسته و پيرامون ابوحارثه را فرا گرفته بودند، بيامدند.
پس ابوحارثه گفت: همراهان او كيستند؟ گفتند: اين پسر عمويش و اين دخترش و اين دو پسران او هستند. پس رسول خدا(ص) روي دو زانوي خود ايستاد، سپس ركوع كرد.
پس ابوحارثه گفت: به خدا سوگند چنان به دو زانو ايستاد كه پيامبران براي مباهله ايستند. پس «سيّد» گفت: اي ابوحارثه! براي مباهله نزديك رو! ابوحارثه گفت: همانا من مردي جسور و قوي‌دل را براي مباهله مي‌بينم و براستي كه بيم آن را دارم كه در [ادعاي] خود راستگو باشد. و اگر راستگو باشد سالي نگذرد كه يك نفر ترسا در دنيا نماند [ريشة آيين مسيحيت برآورده شود] ابوحارثه گفت: اي ابوالقاسم! ما با تو مباهله نمي‌كنيم ليكن به تو جزيه مي‌دهيم. پس رسول خدا(ص) بر دو هزار جامة قيمتي ـ هر كدام به ارزش چهل درهم ـ با آنان صلح كرد... .13
اعمال روز مباهله
براي تعظيم و تكريم و بزرگداشت چنين روزي، اعمال و آداب خاصي وارد شده است كه به چند مورد آن اشاره مي‌رود. علاقمندان خود مي‌توانند به كتاب‌هاي دعا مثل «اقبال الاعمال» و «مفاتيح الجنان» و ديگر كتب مراجعه كنند و بهره مند شوند.
1. غسل: كه به نيت روز مباهله انجام مي‌گيرد و در احاديث و كتب فقهي تأكيد خاصي بر آن شده است،
2. پوشيدن لباس پاكيزه،
3. معطّر كردن،
4. روزه: در اين‌باره به صراحت دستور داده شده كه به عنوان شكرگزاري روزه بگيريم، زيرا خداوند با پشتيباني پيامبر خود، حقانيّت آن حضرت، عظمت اهل بيت(ع) و يگانگي امير مؤمنان با پيامبر اسلام(ص) را به ما فهماند و دشمنان و مخالفان را سر افكنده كرد.
5. نماز: چند نماز در اين رابطه وارد شده كه عمدتاً دو ركعتي مي‌باشند كه ما به يكي از آنها اشاره مي‌كنيم: دو ركعت نماز بخوان و پس از نماز 20 مرتبه استغفار بگو. پس از استغفار، دست‌ها را به سوي آسمان بلند كرده، نگاهت را به آسمان متوجه كن و دعايي را كه در اين خصوص وارد شده بخوان.
6. دعا: براي اين روز شريف، سه دعا نقل شده كه يكي از آنها براي ما خيلي آشنا است و آن دعايي است كه در سحرهاي ماه مبارك رمضان نيز خوانده مي‌شود.14
پي‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. اسرار مباهله، محمّد رضا انصارا، صص257-255.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. فرهنگ غدير، جواد محدثي، صص526-528.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. اقبال الاعمال، سيّد ابن طاووس، ج2، ص479-481.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان، ص482.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. سيرت رسول‌الله، انشاي رفيع‌الدّين اسحاق بن محمّد همداني، به تصحيح اصغر مهدوي، ج1، ص514.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. كشف‌الاسرار، امام ميبدي، به اهتمام علي اصغر حكمت، ج2، ص147.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. مجمع‌البحرين طريحي به نقل از فرهنگ غدير، جواد محدثي، صص526-527.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. تفسير سورآبادي، ابوبكر عتيق نيشابوري، به تصحيح سعيدي سيرجاني، ج1، ص290.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. تاج التراجم في تفسير القرآن للأعاجم، به تصحيح نجيب مايل هروي و علي اكبر الهي خراساني، ج1، صص371-372.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. كشف‌الأسرار و عدّة الابرار، ح2، صص151-152.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. مصابيح القلوب، ابوسعيد حسن بن حسين شيعي سبزواري، به تصحيح دكتر محمّد سپهري، صص205-207.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. شرح ديوان امام علي(ع)، قاضي كمال‌الدّين ميبدي يزدي (909 هجري قمري) به تصحيح حسن رحماني و سيّد ابراهيم اشك شيرين، صص180-181.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. تاريخ يعقوبي، ابن واضح يعقوبي، ترجمة دكتر محمّد ابراهيم آيتي، ج1، صص450-451.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. اسرار مباهله، محمّد رضا انصارا، صص258-260.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑