يك قرن خدمت به شيعه

پاي صحبت‌هاي فرزند شيخ عَمروي

گفت‌وگو از: احمد نجمي

اشاره:

شيخ عمروي يا همان شيخ شيعيان مدينه، چهرة آشناي همة روحانيون كاروان‌هاست.حضور در نماز جماعت حسينة عمروي زنده كنندة ياد اهل‌بيت(ع) در خانة غريبشان است.امّا اطلاعات محدود از زندگي و شخصيت اين چهرة نام آشنا، ما را بر آن داشت تا با فرزند وي به گفت‌وگو بنشينيم. عمده فعاليّت‌هاي شيخ عمروي در زمينة اجتماعي، فرهنگي و سياسي بود كه متأسفانه به اقتضاي شرايط حاكم، امكان طرح اين موضوع فراهم نشد و اگر هم مطرح مي‌شد يقيناً پاسخ صحيحي دريافت نمي‌كرد.به اميد روزي كه بتوان بدون سانسور دربارة اين شخصيت مهمّ شيعي در عربستان به گفت‌وگو نشست.

 ضمن پذيرش قدرداني ما از اين قبول زحمت، لطفاً نخست توضيحاتي پيرامون اجداد و تاريخچة خانوادة «عمروي» ارائه بفرماييد.

 سخن گفتن از آيت‌الله «شيخ محمّد علي العمروي» دلنشين و در عين حال دشوار است.خواست خدا اين بود كه ايشان از خانواده‌اي علمي به پا خيزند و به «عائلة العمروي» منتسب گردند.گفته شده است، سلسلة العمروي به «محمّد بن سعيد العمروي» نايب امام زمان(ع) و فرزندش «عثمان بن محمّد بن سعيد العمروي» بر مي‌گردد كه البتّه سندي در اين زمينه وجود ندارد.

«العمروي» يك خاندان شناخته شدة شيعي است ـ‌ البتّه در ميان اهل سنّت هم خانواده‌اي به نام العمروي وجود دارد ـ اين سلسلة شيعي به قبيلة خزرج منتسب مي‌باشد.«خزرج» نيز يكي از دو قبيلة مهمّ مدينه بوده است كه در هجرت پيامبر از مكّه به مدينه با آغوش باز از ايشان استقبال كرد و مهاجران را در خانه‌هاي خويش پذيرفت.مدينه نيز تنها شهري است كه نه با شمشير بلكه با قرآن فتح شد.

قرآن دربارة اين شهر مي‌فرمايد:‌ «و الّذين تبوّؤوا الدّار و الإيمان من قبلهم يحبّون من هاجر إليهم و لا يجدون في صدورهم حاجةً ممّا اوُتوا و يؤثرون علي أنفسهم و لو كان بهم خصاصة و من يوق شحّ نفسه فاُولئك هم المفلحون؛

و كساني كه قبل از [مهاجران] در [مدينه] جاي گرفتند و ايمان آورده‌اند؛ هر كس را كه به سوي آنان كوچ كرده دوست دارند و نسبت به آنچه به ايشان داده شده است در دل‌هايشان حسدي نمي‌يابند و هر چند در خودشان احتياجي [مبرم] باشد، آنها را بر خودشان مقدّم مي‌دارند.و هر كس از خسّت نفس خود مصون ماند، ايشان‌اند كه رستگارانند».1 اين آيه در مقام مدح انصار مي‌باشد. مراد از «الدار» مدينه و مراد از ايمان، همان اسلام و قرآن و رسالت پيامبر خدا(ص) است.

آري! نسب آيت‌الله العمروي از چنين خانداني مي‌باشد.اين سلسله ادامه يافته و با تشيع و محبّت اهل بيت(ع) آميخته است.تشيع در مدينه ريشه‌دار است، البتّه دربرخي مقاطع تاريخي، شيعيان مدينه، در تنگنا قرار گرفته و كشته شده‌اند، امّا با اين حال، توانستند اسلام اصيل را زنده نگه دارند و پرچم‌دار تفكر شيعي گردند.

آنها هيچ‌گاه به خواست خود از مدينه خارج نشدند، همچنان كه اهل بيت(ع)، از جمله: امام رضا و امام موسي كاظم(ع) به اختيار خود آنجا را ترك نكردند؛ زيرا مدينه، شهر جدّشان بود و خدا اين شهر را براي پيامبرش برگزيد و خانة او و اهل بيتش قرار داد.شيعه و سنّي نقل كرده‌اند كه پيامبر هنگام خروج از مكّه به سوي مدينه، فرمود: «الّلهمّ إنّك أخرجتني من أحبّ البقاع إليّ فأنزلني أحبّ البقاع إليك الّلهمّ اجعل في المدينة من البركة ضعفي ما في المكّة من البركة؛ خداوندا، همانا تو مرا از محبوب‌ترين جاي‌ها نزدم بيرون آوردي، پس مرا در محبوب‌ترين جاي‌ها نزد خودت فرود آر.خدايا، بركت را در مدينه دو برابر آنچه در مكّه قرار داده‌اي، قرار ده».

بر خلاف بني اميّه كه اين شهر را «خبيثه» ناميدند، پيامبر آن را «طيّبه» ناميد.نقل شده است، مردي از مدينه نزد وليد بن عبدالملك به شام رفت.وليد پرسيد:‌ «از كجا آمدي؟» مرد پاسخ داد:‌ «از طيّبه».ناراحت شد و گفت:‌ «بگو خبيثه!»

مدينه شهري پاك شده و داراي شأن رفيع است و چه بسا شريف‌ترين مكان بر كرة زمين باشد؛ زيرا «شرف المكان بشرف المكين» و پيامبر اعظم(ص) از همة موجودات، حتي از كعبه برتر و بالاتر است؛ زيرا حرمت مؤمن از حرمت كعبه بالاتر مي‌باشد؛ ديگر چه رسد به پيامبر(ص) كه «سيد الكائنات» است.

آري! تشيّع در مدينه آغاز شد و استمرار يافت، گرچه در برخي مقاطع فشارهايي بود كه در نتيجة آن، اهل بيت(ع) به عراق و ايران پناهنده شدند، امّا به هر حال تشيع و پيروان اهل بيت(ع) در مدينه استمرار يافتند.شيعيان مدينه، فشارها و ظلم‌هاي سلاطين را تحمل كردند تا اينكه ـ الحمدلله ـ به امروز رسيده‌اند.پدر آيت‌الله العمروي، از علما و وكيل و نمايندة آيت‌الله‌العظمي سيّد ابوالحسن اصفهاني(ره) در نجف بود.جدّ ايشان «الشيخ احمد العمروي» نيز از علما بودند كه متأسفانه تاريخچة زيادي دربارة ايشان در دست نيست.

به هر حال اين خانواده، عالم پرور و ريشه‌دار بوده است.جدّ من (الشيخ علي العمروي) امام و رهبر شيعيان مدينه، «رئيس الطائفه» و پاسدار مذهب اهل بيت(ع) بود و همانند ائمّة اطهار(ع) در كنار فعاليّت‌هاي ديني و علمي، به كارهاي زراعي نيز مي‌پرداخت، به همين جهت، به اجدادم «النخيلين» يعني «خرماداران» گفته مي‌شد.آنها به پرورش درختان خرما افتخار مي‌كردند؛ زيرا خرماداري و زراعت، پيشة پيامبران و امير مؤمنان بوده است.حضرت امير(ع) در زمين‌هاي خالي، چاه‌هايي مي‌كند و از آن، آب به كلفتي گردن شتر استخراج مي‌نمود و زمين را سيراب مي‌كرد.نخل‌هايي كه حضرت امير مي‌كاشت تا 200 كيلومتري مدينه امتداد داشت؛ تا منطقه‌اي كه از بس در آن چاه آب حفر شده بود و آب، به فراواني در آن جاري بود، «ينبع» ناميده مي‌شد.

 لطفاً زمان دقيق تولّد آيت‌الله عمروي و تاريخچه‌اي مختصر از تحصيلات و فعاليت‌هاي ايشان در حوزة علميه براي ما ارائه دهيد.

 آيت‌الله عمروي در سال 1327 ق.تولّد يافت.از همان كودكي ضمن كمك به كارهاي زراعي پدر بزرگوارش در دامن ايشان با اخلاق اسلامي، عشق به اهل بيت(ع) و در خدمت به اهل علم تربيت شد تا اينكه پس از بروز نبوغ و استعدادش، سال 1349 به دستور پدر جهت تحصيل علوم ديني با كاروان حج به نجف اشرف عازم گشت.

به اين ترتيب، در مجاورت حرم اميرمؤمنان(ع) رحل اقامت گزيد و تحت حمايت و نظارت آيت‌الله العظمي سيدابوالحسن اصفهاني به تحصيل پرداخت.از جمله اساتيد ايشان علمايي چون: سيّد باقر الشخص، جواد مغنيه و خود سيد ابوالحسن(ره) بودند.

پدرم يك بار در رؤيايي، خود را در حال سفر به مدينه مي‌بينند كه امير مؤمنان وي را به اسم خطاب مي‌كنند و مي‌پرسند:‌ «كجا مي‌روي؟» پاسخ مي‌دهد: مدينه! حضرت مي‌فرمايند:‌ «زود برگرد كه در آنجا ناله بر خواهد خاست و حوادثي عظيم در راه است».ايشان در نجف با جدّيتي بيشتر به درس و تحصيل ادامه مي‌دهند و وقتي از ارتحال پدرشان با خبر مي‌شوند، آيت‌الله سيد ابوالحسن برايشان در مدرسه «شربياني» مجلس فاتحه برگزار مي‌كند.پس از اين ماجرا، پدرم همراه با كاروان حج به مدينه بازگشت و مادرش را با خود به عراق برد.البته آن زمان، سطح زندگي و معيشت در عراق بسيار سخت بود.

بله! آيت‌الله العمروي در نجف با شرايطي سخت مواجه بودند و با شهرية اندكي كه داشتند، تنها مي‌توانستند وسائل ضروري و نان تهيه كنند، امّا با جديّت، تحصيل و زندگي زاهدانة خود را ادامه دادند و در پي رفاه نبودند؛

زيرا خداوند نورانيت علم را در گرسنگي و غربت نهاده است، پس بايد هجرت كرد، سختي را تحمّل نمود و صبر پيشه كرد.

 انگيزه بازگشت آيت‌الله عمروي به مدينه منوره چه بود؟

 آيت‌الله العمروي، پس از ارتحال پدرش، همچنان در نجف به تحصيل علم مشغول بودند، امّا مردم مدينه به يك روحاني و عالم نياز داشتند.البته شاگردان آن مرحوم همچون:‌ «شيخ حمزه عباسي»، «شيخ عباس حميدي» و «شيخ عبدالعزيز الساوي» در خدمت مردم بودند.

آيت‌الله سيّد محمّد طالقاني نيز از طرف آيت‌الله بروجردي دو سال به مدينه آمد و در خدمت شيعيان بود تا اينكه مرحوم شد.وقتي پس از ارتحال سيّد ابوالحسن اصفهاني، مرجعيت نجف به آقاي حكيم رسيد، آيت‌الله حكيم، پدرم را مكلّف كرد تا براي تولّي امور شيعيان، به وطن بازگردد و در مدينه به مؤمنان خدمت كند.

در آن زمان، فشار بسياري روي شيعيان بود، به ويژه در زمان ترك‌ها كه شيعيان را از مدينه راندند و آنها پيش از جنگ جهاني دوم به ايران، عراق، تركيه و شام پناهنده شدند.در چنين شرايطي ايشان بسيار تلاش كردند تا شيعه، در مدينه محفوظ بماند.در حقيقت، زماني كه حكومت اراده كرده بود مدينه را از شيعه خالي كند، شيخ العمروي استقامت كرد و با امامت و رهبري خود، شيعه را در اين شهر حفظ نمود.

سال 1389 كه آيت‌الله حكيم به مدينه مشرّف و مهمان حكومت شد، در حسينية محسنيه (نزديك مسجد بلال و حرم شريف) با شيخ العمروي ملاقات نمود.اين حسينيه متأسفانه تخريب و به مكاني ديگر منتقل شد. در سال 1403 نيز آقاي خوئيني‌ها از طرف حضرت امام خميني(ره) در همان حسينيه با ايشان ديدار كرد.در حال حاضر، حسينيه به اين مزرعه منتقل شده است و الحمدلله ما كمي آزادي را احساس كرده‌ايم.

در گذشته، بيشتر شيعيان مدينه يا در مزارع كشاورزي مي‌كردند يا به كارهاي ابتدايي ديگري مانند: كارگري و فروش گوشت و غيره مي‌پرداختند، اما اكنون فرزندان شيعيان، تحصيلات عاليه، شغل دولتي يا معلّمي و وضعيت اقتصادي و معيشتي بهتري دارند.

از نظر تركيب جمعيت نيز، در آن زمان، بيشتر ساكنان مدينه شيعيان بودند و غير از «سادات حسيني»، «جعافره» و «نخيليين» كسي در اين شهر نبود.تنها تعداد اندكي از اهل سنّت وجود داشتند كه از بقاياي حجاج بودند و جايگاه مهمي نداشتند، امّا به مرور زمان، جمعيت آنها افزايش يافت و شيعيان نيز به اجبار از مدينه خارج شدند، به طوري كه امروز جمعيت برادران اهل سنّت بيشتر از شيعيان است.

 فعاليت‌هاي آيت‌الله العمروي در مدينة منوره به چه صورت بوده است؟

 شيخ العمروي با زحمات فراوان اين حوزة شيعي را در ميان فشارهاي بسيار حفظ كرد و در آن، احكام دين و معارف را آموزش و طلّاب را پرورش داد و آنها را براي تبليغ به مناطق مختلف عربستان فرستاد. وي احكام، فقه و حديث تدريس مي‌كرد و به برگزاري مجلس عزاي امام حسين(ع)، ملاقات با مؤمنان در موسم حج و ديدار با شخصيّت‌ها و علماي جهان اسلام اهتمام ويژه‌اي داشت.

در حقيقت، او خودش را وقف خدمت به مؤمنان كرد.هشتاد سال به تبليغ معارف ديني پرداخت.از نظر فعاليّت‌هاي اجتماعي نيز ايشان براي مردم جلسات مختلف معارفي برپا مي‌كنند و بر جنازه مؤمنان نماز مي‌گزارند.صيغة عقد مي‌خوانند، در مناسبات شركت، اختلافات مردم را حل و امورشان را اصلاح مي‌كنند.دعوت مردم حتي فقرا را مي‌پذيرند، صندوق خيريه‌اي هم تشكيل داده‌اند كه 500 خانوار را تحت پوشش مي‌گيرد و در سال، غير از مستمري، لباس عيد و هدايايي به آنها مي‌دهد.تأمين مسكن ارزان براي شيعيان و رفع نيازهاي آنها از ديگر خدمات اجتماع پدرم مي‌باشد.در واقع شيخ عمروي، همة شيعيان را به چشم يك خانوادة بزرگ مي‌بيند و به كار آنها رسيدگي مي‌كند.

فعاليّت‌هاي ايشان در مدينه متمركز است، امّا با ساير مراكز هم رابطه دارد و در استنباط احكام يا رؤيت هلال همكاري مي‌كند.از بزرگ‌ترين علماي كشور از نظر علمي و سنّي هستيد.بحمدالله ايشان آگاهي‌هاي خوبي از شهر مدينه و تاريخ آن دارند، بقاياي تاريخي و گذشتة مدينه را مي‌دانند، مكان‌هاي قديمي را ديده‌اند و از آرامگاه حضرت زهراسلام‌الله عليها و حضرت محسن(ع) در خانة ايشان اطلاعاتي دقيق دارند و بيت‌الاحزان را )در جنوب شرقي بقيع) كه در ده سالگي همراه مادرشان به آن وارد شدند، كاملاً به ياد دارند.

 بسياري از زائران ايراني هنگام تشريف به مدينه منوّره، علاقه‌مند هستند، تنها مسجد و حسينية شيعيان را از نزديك ببينند، درباره اين باغ و حسينيه توضيحي بفرماييد:

ـ همان‌طور كه گفتم‌ ـ پدرم زماني كه در نجف زندگي مي‌كرد، با تنگناها و دشواري‌هاي مالي بسياري روبرو بود، اما پس از مدتي، خدا در زندگي‌اش گشايشي ايجاد كرد، طوري كه او توانست از راه خريد و فروش سنگ‌هاي زينتي (انگشتر) و چادر و روسري به قافله‌هاي حج، اندك سرمايه‌اي جمع كند و در مدينه مزرعه‌اي بخرد.

در اين مزرعه چاهي وجود دارد كه معروف است آن را رسول الله(ص) به يك پيرزن هديه كردند و دعا فرمودند كه خدا خيري كثير در آن قرار دهد.اين چاه، آبي پر

خير و بركت دارد. شيخ العمروي پس از خريد اين مزرعه، دوباره به نجف بازگشت و به مطالعه، تدريس و تحصيل ادامه داد.

بعدها اين مزرعه توسعه يافت، تا اينكه اكنون به 5/6 هكتار رسيده است.من خودم همراه ايشان در اين مزرعه كار مي‌كردم. پدرم تمام كارهاي مزرعه (تميز كردن جوي‌ها، جابه‌جايي سنگ‌ها، ديواركشي، رسيدگي به نخل‌ها و... ) را خودش انجام مي‌داد.امروز مزرعه با همة محصولاتش وقف اهل بيت(ع) و پذيرايي از ميهمانان ايشان است.

البته مجالس پدر و جدّم، نخست، بالاي ديوار بقيع، در سمت «باب السلام» برگزار مي‌شد، امّا كم‌كم با فشارهايي كه وارد كردند، شيعه را از بقيع دور و حسينيه را تخريب نمودند.بنابراين، مجالس منتقل شد و اكنون در اين حسينية جديد، هر روز از ميهماناني كه به ويژه در موسم حج و عمره، و ماه‌هاي رمضان و رجب از عراق، هند، پاكستان، اروپا و آمريكا به اينجا مي‌آيند، پذيرايي مي‌شود.حقيقتاً امروز اين مزرعه و حسينيه مأواي شيعيان مدينه است.

اهل بيت(ع) هم در همين منطقه سكونت داشته‌اند.مزرعه امام موسي كاظم(ع)، مشربة امّ ابراهيم، نخل سلمان، بئر الغرس ـ چاهي كه پيامبر(ص) به اميرمؤمنان(ع) وصيت كردند كه ايشان را با آب آن غسل دهند ـ در نزديكي همين باغ قرار دارد.

 حال كه سخن به اينجا رسيده است، در مورد تاريخچه و شرايط كنوني شيعيان در ساير مناطق عربستان، به ويژه «احسا» و «قطيف» نیز توضيح بفرماييد.

 آن‌گونه كه در منابع تاريخي آمده است، تشيع از روزگار رسول خدا(ص) در احساء، قطيف و بحرين حضور داشته است؛ زيرا در روزگار آن بزرگوار، برخي از صحابة دوستدار علي بن ابي‌طالب(ع) از جمله «ابان بن سعيد بن العاص» به اين مناطق رفتند و بذر تشيع را در آنجا افشاندند. بنابراين، تشيع و شيعه از آن روزگار تا امروز در اين منطقه استمرار يافته و پا برجا مانده است.

در روزگاران گذشته، احساء، قطيف و بحرين يك منطقه به شمار مي‌رفتند كه تماماً بحرين خوانده مي‌شدند؛ به همين خاطر دولت‌هاي شيعي داشتند؛ مانند:‌ دولت «العصفوريون» و دولت «العيونيون» كه شاعر معروف، مقرب بن العيوني از آنان بوده است.در دوران‌هاي بعد، بحرين به كشوري مستقل تبديل شد و احساء و قطيف به عربستان پيوستند.شيعيان در اين دو منطقه حضور دارند.البته در مدينة منوره هم هستند كه به نخاوله معروف‌اند، اما شمارشان اندك است.گفتني است، شماري از شيعيان مدينة منوره،‌ از اشراف آن شهر به شمار مي‌روند. در منطقة نجران (منطقة مرزي عربستان با يمن) نيز شيعيان اسماعيلي مذهب وجود دارند.طبق آمار ارائه شده، شمار شيعيان اسماعيلي آن سامان، به هشتصد هزار تا يك ميليون نفر بالغ مي‌شود.برخي از روزنامه‌ها، شمار اسماعيلي‌هاي ساكن عربستان سعودي را نيز يك ميليون نفر اعلام كرده‌اند.اسماعيلي‌هاي عربستان، فقط بخشي از اسماعيلي‌ها هستند؛ زيرا اين جماعت سه دسته‌اند: اسماعيلي‌های «آغاخاني»، اسماعيلي‌هاي «داوودي» )«بهره‌ها»( و اسماعيلي‌هاي «سليماني» كه همان اسماعيلي‌هاي ساكن نجران هستند.

«قطيف» شهري بسيار قديمي است كه بيشتر ساكنان آن (حدود 97 درصد) را شيعيان تشكيل مي‌دهند.البته ساكنان برخي از روستاهاي قطيف مانند: «دارين»، «عِنَك»، «ام الساهك» و «الناديه» اهل سنّت هستند، امّا در كل، «قطيف» منطقه‌اي شيعي به شمار مي‌رود. بر اساس آمار موجود، شمار شيعيان ساكن در قطيف به ششصد هزار تَن مي‌رسد.

در منطقة احساء ـ چنانكه شيعيان آن سامان مي‌گويند ـ 65 تا 70 درصد جمعيت آن را شيعيان تشكيل مي‌دهند و تنها 30 تا 35 درصد ساكنانش سنّي مذهب هستند.البته اهل سنّت احساء، اين آمار را نپذيرفته، جمعيت خود را بيشتر از اين تعداد مي‌دانند و دست‌كم به تعادل جمعيتي قائل‌اند، يعني نصف، نصف.در گذشته، بيشتر ساكنان منطقة شرق، يعني شهرهاي: قطيف، احساء الهفوف و روستاهاي آن، شيعه بودند، ولي پس از كشف نفت و به جود آمدن شهرهاي جديدي مثل «الجُبيل»، «خُبَر»، «دمّام» و «ظهران»، شهروندان از سراسر كشور عربستان به اين شهرها كوچ كردند و در آن مناطق سكونت گزيدند؛ زيرا فرصت‌هاي شغلي فراواني در عرصة صنايع، شركت‌ها و بازرگاني در اين شهرها فراهم آمده بود.از اين‌رو، برخي از مردم عربستان، از جنوب، شمال و نجد (مركز كشور) كوچ كردند و در شهرهاي نوپا ساكن شدند.

حال اگر سخن از منطقة شرقيه به ميان آيد، شيعيان اين سامان در اقليت قرار دارند.بر اساس برآوردها، آنان به سختي35 تا 40 درصد جمعيت را تشكيل مي‌دهند و به طور كلي، اكثريت در منطقه شرقي با اهل سنّت است، امّا در قطيف و احساء بيشتر جمعيت را شيعيان تشكيل مي‌دهند.شيعيان مناطق جديد ياد شده در منطقه شرقي، («خفت»، «حفر الباطن» و جز آن( ـ چنان‌كه به نظر مي‌رسد ـ نسبت به منطقة شرقي كمتر هستند. شيعيان مدينة منوره به24 تا 26 هزار تن مي‌رسند و البته بيشتر و كمتر نيز گفته‌اند.

 اوضاع فعاليت‌هاي ديني و حوزه‌هاي علمية تشيع در اين مناطق چگونه است؟

 قبلاً در قطيف و احساء حوزة علميه وجود داشت و پيش از تمركز يافتن مرجعيت شيعي در نجف اشرف و سپس در قم، مراجع تقليد آن سامان، همگي اهل همان منطقه و بومي بودند.در احساء مراجعي بزرگ حضور داشتند و ـ چنان‌كه مي‌دانيد ـ «شيخ احمد زين الدين احسائي» و «ابن ابي جمهور احسائي» از آن جمله هستند.پس از آنان، شمار ديگري از عالمان، مانند: «شيخ لويمي» و بسياري ديگر از آن سرزمين برخاستند.عالماني همچون: «حبيب بن قرين»، «شيخ موسي اوخسمين» و تعدادي ديگر، جزو آخرين مراجع تقليد آن سامان به شمار مي‌رفتند.

در قطيف نيز حوزة علميه و مراجعي وجود داشتند، از جمله: شيخ ابراهيم قطيفي كه معاصر محقق كَرَكي بود و ميان او و كركي مناقشة علمي رخ داد.پس از او نيز عالمان و فقيهاني به عنوان مرجع تقليد مردم در اين منطقه حضور داشتند كه «شيخ علي ابوالحسن الخنيزي»، «شيخ علي ابوعبدالكريم الخنيزي» و «سيد ماجد العوامي» از آخرين افراد اين طبقه بودند.در سدة چهاردهم هجري قمري، شمار عالمان و حوزه‌هاي علمية آن كاهش يافت.نقش دانش محدود شد كه تأثير شرايط سياسي را در اين مورد نبايد ناديده گرفت.در پي اين جريانات، شمار مردم اين منطقه هم كاهش پيدا كرد؛ زيرا آنها براي تقليد و فراگيري احكام ديني به مراجع خارج از محدودةجغرافيايي خود نياز پيدا كردند و بر همين اساس، به مراجع تقليد نجف اشرف و شهر مقدس قم روي آوردند.البته اين رويكرد به شيعيان مناطق ياد شده محدود نبود، بلكه شيعيان سراسر گيتي به اين دو محور؛ يعني نجف و قم روي آوردند و مرجع تقليدشان را در اين مراكز جست‌وجو كردند.

قطيف و احساء شهرها و روستاهاي فراواني دارد.بيشتر روستاهاي احساء شيعه‌نشين است و در برخي از روستاها برادران اهل سنّت نيز حضور دارند،‌ امّا بيشتر ساكنان روستاهاي احساء شيعه هستند.

 آيا در عربستان مسجدي وجود دارد كه به شيعيان اختصاص داشته باشد؟

 شيعيان از قديم در مناطق خود مساجدي مخصوص به خود داشته‌اند.پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران و حتّي چند سال پيش از اين رويداد، در منطقه قانوني صادر شد كه بر اساس آن، شيعيان حقّ ساختن مسجد را ندارند.به بيان ديگر، از 35 سال قبل، شيعيان را از ساختن مسجد باز داشتند.از اين‌رو، همان مساجد قديمي و حسينيه‌ها پابرجا و داير است كه البته مي‌توانند آنها را تعمير كنند.

 يعني در چند سال اخير مسجدي از مساجد شيعيان تخريب نشده است؟

 خير، چنين اتّفاقي رخ نداده است، بايد گفت بيش از 3-4 سال است كه در اثر تلاش‌هاي فراوان و گفت‌وگو و مذاكره با دولت عربستان سعودي و پس از تحولات اقليمي كه چهره نمود، دولت سعودي به شيعيان اجازه داد مساجد جديد بسازند.در اين 3-4 سال شمار قابل توجهي، مسجد بزرگ در قطيف و احساء ساخته شد.همچنين پس از كوشش‌هاي فراوان، امكان ساختن مسجد در شهر دمّام فراهم و مساجدي نيز در آنجا ساخته شد.

آري! در مناطق قطيف و احساء مساجد فراواني داريم، امّا در مدينة منوره هنوز به شيعيان اجازة ساختن مسجد نمي‌دهند.در مناطق تازه ساخت نيز وضعيت به همين منوال است؛ به اين معنا كه در صورتي به شيعيان براي ساخت مسجد اجازه مي‌دهند كه فقط در منطقة خود مسجد بسازند، امّا در مناطق جديدي كه شيعيان و اهل سنت با هم زندگي مي‌كنند، به آنها اجازه نمي‌دهند.به عنوان مثال، شيعيان منطقة «خبَر» كه در كنار اهل سنّت زندگي مي‌كنند، نمي‌توانند مسجد بسازند.از اين‌رو، شيعيان در خانه‌هاي بزرگ گرد آمده، نماز مي‌خوانند.امّا از چهار ماه پيش، آنان را از اين كار هم باز داشته‌اند.