عربستان، دیروز تا امروز

فاطمه افخمی

عربستان مهد ظهور اسلام بود و علاوه بر نقش مؤثري که در بدو نبوت پيامبر اکرم(ص) داشته در آخرالزّمان و به هنگام ظهور منجي عالم بشريت نيز نقش تعيين کننده‌اي خواهد داشت. در این نوشتار نگاهی گذرا به مشخّصات این کشور خواهیم داشت.

1. جغرافيا

عربستان سعودي با مساحتي حدود690/149/2 کيلومتر مربع فضاي جنوب غربي آسيا را به خود اختصاص داده است. از شمال با عراق و اردن، از شرق با کويت، خليج فارس، امارات، قطر و بحرين هم مرز است. همچنين از جنوب به عمان و يمن و از غرب به درياي سرخ محدود شده است.

آب و هواي آن خشک، بارندگي کم و تفاوت دماي شب و روز زياد است. ربع الخالي از خشک‌ترين نقاط عربستان و خالي از سکنه است و بيشترين ميزان بارندگي در کنار آب‌ها و باحه‌ها، جنوب غربي کشور مي‌باشد.

2. شهرهاي مهم

شهرهاي عربستان از چهار جهت داراي اهميت هستند و بر همان اساس دسته‌بندی می‌شوند:

ـ مذهبي: مکّه و مدينه؛

ـ تجاري: بندر جدّه، دمام و ...؛

ـ سياسي: رياض؛

ـ کشاورزي: طائف، بريده، تبوک و...

براي آشنايي بيشتر با هرکدام از اين شهرها و دلايل اهميت آنها کمي در مورد آنها مطالعه مي‌کنيم؛

2ـ1. مکّه: وجود بيت‌الله الحرام، صحراي عرفات، منا، شعب ابوطالب و...، اهميت مرکز جهان اسلام، اين شهر تاريخي مذهبي را صد چندان کرده است. از نام‌هاي ديگر مکه مي‌توان به «بلد الامين» و «بلد الحرام» و... اشاره کرد که در قرآن کريم بارها و بارها از آن نام برده شده است؛ مثلاً خداوند در سورة مبارك تين به اين شهر قسم ياد مي‌کند: «و التين و الزيتون ٭ و طور سينين ٭ و هذا البلد الامين». رفت و آمد سالانة ميليون‌ها زائر از سراسر

جهان به اين شهر رنگ و بوي خاصّي داده است.

2ـ2. مدينه: اماکن مقدسي مثل مسجدالنّبي، حرم رسول خدا(ص)، قبرستان بقيع، مسجد سبعه، مسجد قبا و ... باعث شده‌اند تا اين شهر در ميان عالميان شهرت خاصّي کسب کند. نام مدينه تا قبل از نفوذ اسلام و مسلمان شدن بزرگان شهر، يثرب بوده است، اما بعد از مسلمان شدن بزرگان قبايل و همچنين هجرت رسول اکرم(ص) به اين شهر، با نام «مدينه النبي(ص)»، يا مدينة طيبه شهرة آفاق گشت.

2ـ3. جدّه: اين شهر پس از رياض، پايتخت عربستان سعودي، بزرگ‌ترين و پرجمعيّت‌ترين شهر اين کشور است. به خاطر فوارة بزرگي که داخل درياي سرخ در اين شهر ساخته اند، لقب «عروس درياي سرخ» را به آن داده اند. در برخي از منابع، جدّه را محل فرود آمدن حضرت حوّا و قبر او دانسته‌اند.1

2ـ4. رياض: از زماني نزديک به دو دهة قبل، پايتخت سياسي عربستان است، در اين زمان اندك اين شهر پيشرفت‌هاي زيادي را تجربه کرده و حدود 4 ميليون نفر را در خود جاي داده است.

3. نشان رسمي کشور

نشان رسمي کشور عربستان تصوير دو شمشير و يك نخل است.

4. نژاد، زبان و خط

نژاد ساكنان عربستان، سامي2 و زبان رسمي اعراب، عربي است، بنابراين در پي زبان اول، خطّ رسمي ساکنان عربستان، خطّ عربي است. زبان دوم آنها که در دستگاه‌هاي دولتي، مراکز تجاري و دانشگاه‌ها استفاده مي‌شود، زبان انگليسي است.

5. تاريخ اجتماعي عربستان

قبل از ظهور اسلام، مردم سرزمين عربستان (حجاز) به صورت قبيله‌اي زندگي مي‌کردند. اين قبايل مستقل از هم عمل مي‌کردند و تنها راه برقرار کردن ارتباط ميانشان، ايجاد رابطة خويشاوندي بود. در ميان ايشان فقط يک عامل از تجاوز به حقوق قبايل ديگر جلوگيري مي‌کرد، آن هم بستن پيمان قبيله‌اي بود. در صورت عدم وجود پيمان هيچ عاملي نمي‌توانست نفاق و فاصله‌اي را که بين قبايل وجود داشت، را نابود و ميان آنها وحدت ايجاد کند.

طبيعت اقليم خشک و آب و هواي حجاز، اين‌گونه زندگي را با وحشي‌گري، روحية خشن و علاقه به جنگ و خونريزي همراه کرده بود. نتيجة اين‌گونه رفتارها، رهايي از قيد و بند قانون و سياست کشور و هم چنين مانع پيشرفت و عمران بوده است. از نکات عجيب زندگي در دوران ياد شده اين است که، آن زمان در عربستان حدود هزار و سيصد جنگ ثبت شده است.

ابن خلدون، جامعه شناس بزرگ، جامعة آن روز عربستان را چنين توصيف مي‌کند: «خوي آنها غارتگري بوده است. هرچه را در دست ديگران مي‌ديدند، مي‌ربودند و تاراج مي‌کردند و روزي آنها هم در پرتو نيزه‌ها فراهم مي‌آمد و در ربودن اموال ديگران حدّ معيني قائل نبودند، بلکه چشم ايشان به هرگونه ثروت يا ابزار زندگي مي‌افتاد، آن را غارت مي‌کردند.3

اعراب با پذيرش اسلام، حکومت قبيله‌اي خود را رها کرده، براي تشکيل حکومتي جهاني گام بزرگي برداشتند.

توماس کارلايل، تاريخدان اسکاتلندي، در مورد اين تحول بزرگ چنين ابراز عقيده کرده است: «خداوند اعراب را به وسيلة اسلام، از تاريکي‌ها به روشنايي‌ها هدايت فرمود، از ملت خموش و راکدي که نه صدايي از آن مي‌آمد و

نه حرکتي از آن محسوس بود، ملتي پديد آورد که از گمنامي به سوي شهرت، از سستي به سوي بيداري، از پستي به سوي فراز، از عجز و ناتواني به سوي نيرومندي سوق داده شد، نورشان از چهار سوي جهان مي‌تابيد. از اعلان اسلام يک قرن نگذشته بود که مسلمانان يک پا در هند و پاي ديگر در اندلس نهادند».4

6. اقتصاد، کشاورزي و معادن كشور

سال‌هاست که اقتصاد عربستان بر پاية نفت استوار است و از نوسان قيمت نفت در بازارهاي جهاني تأثير مي‌پذيرد. کاهش قيمت نفت در سال 1998 ميلادي ضربة شديدي به اقتصاد عربستان وارد کرد و باعث شد که در آن زمان دولت کشور تصميم بگيرد که بخش عظيم اقتصاد را به بخش خصوصي واگذار کند.

همچنين به دليل وجود اماکن متبرک و مقدس در اين سرزمين، عربستان قطب جهانگردي جهان اسلام شمرده مي‌شود. بنابراين سالانه ميليون‌ها زائر وارد خاک عربستان شده، رونق اقتصادي کشور را افزايش مي‌دهند.

با وجود شرايط اقليمي خاصّ عربستان و کمبود آب، عمده ترين محصولات کشاورزي عربستان در گندم، جو، خرما و... خلاصه مي‌شود.5 علاوه بر نفت، وجود معدن طلا، سنگ آهک، سنگ گچ و سنگ مرمر، همچنين سرب و نقره اوضاع اقتصادي حجاز را بهبود مي‌بخشد.6

7. نظام آموزشي

دوران تحصيل در عربستان 12 سال است؛ 5 سال دوران تعليمات ابتدايي که عمومي و رايگان است، 3 سال راهنمايي و 3سال نيز دوران متوسطه. از جمله دانشگاه‌هاي بزرگ اين سرزمين اسلامي، دانشگاه رياض است. دانشگاه‌هاي مذهبي هم در کنار ساير دانشگاه‌ها فعاليت مي‌کنند که يکي از مهم‌ترين آنها دانشگاه «ام القري» يا دانشگاه مذهبي مدينه است.

بالتّبع به دليل گرايش مذهبي مسلّط در اين كشور، عمدتاً ديدگاه‌هاي فرقة وهابيّت در اين‌گونه مراكز ديني به صورت شديدي تبليغ و ترويج مي‌شود و فضاي آموزشي براي ارائة صحيح ساير ديدگاه‌ها ـ از اهل سنّت و شيعه است ـ يا بسيار محدود است يا اينكه موجود نيست.

8. آداب و رسوم ساكنان عربستان

در دوران جاهليت، فساد، هرزگي و روابط نامشروع، آدابي پسنديده و جذاب به حساب مي‌آمدند. اينگونه رفتارها آنقدر در ميان اعراب رواج داشت که اغلب شاعران در ستايش مي‌خوارگي شعر مي‌سرودند. آزادگي و شجاعت در ميانشان مطلوب بود امّا اين صفات به شکل غارتگري، انتقام‌جويي، تجاوز و کشتار در زندگيشان نمود پيدا کرده بود.

لباس رسمي شخصيت‌هاي سياسي، مذهبي و بزرگان قبايل در محافل رسمي و عمومي، عبايي قهوه‌اي يا کرم

رنگ به همراه يک شماغ (پارچه‌اي خط‌دار قرمز رنگ يا گاهي سفيد رنگ با نام غتره که بر سر خود مي‌اندازند)، است.

به دليل رواج افکار وهابيت در بين اعراب اين سرزمين، مردم پس از مرگ عزيزان خود مجلس ترحيمي برگزار نمي‌کنند و فاتحه‌اي نمي‌خوانند، بلکه پس از مرگ عزيزانشان به منزل وي رفته، به بازماندگان تسليت مي‌گويند.8

9. اديان و مذاهب

قديمي‌ترين دين يکتا پرست در حجازِ قبل از اسلام، دين حنیف، همان دين حضرت ابرهيم(ع) است. زماني که حضرت ابراهيم به همراه فرزندشان، حضرت اسماعيل وارد حجاز شدند، دين يکتاپرستي خود را در کنار آداب پسنديده‌اي چون حج وارد اين سرزمين کردند. از دلايل گسترش و نفوذ آیین حنیف در عربستان، ازدواج حضرت اسماعيل(ع) با جرهم ثانيه (ازدواج يک عرب قحطاني با يک عرب عدناني) بود.

بت پرستي در ميان اعراب جاهليت ديني رايج بوده است. در کتب تاريخي به مطالب جالبي پيرامون چگونگي ورود بت پرستي به شبه جزيرة عربستان برمي خوريم. گفته شده فردي به نام «عمرو بن لحي» براي اوّلين بار بت‌پرستي را وارد شبه جزيره کرده است. وي در سرزمين شام (و در برخي منابع روم شرقي و عراق)9 مشاهده کرده بود که «عمالقه»10 مجسّمه‌هاي زيبايي را مي‌پرستيدند، سپس بت هُبَل را که بعداً يکي از بت‌هاي بزرگ مکه شد، خريد و به اين شهر آورد و از مردم خواست تا آن را عبادت کنند.11

علاوه بر آیین حنیف و بت‌پرستي، دين يهود نيز در حجاز پيرواني داشت. يهودياني که در شبه جزيرة عربستان ساکن بودند به چند دسته تقسيم مي‌شدند؛ گروهي از آنها در يمن زندگي مي‌کردند، گروهي هم يثرب و خيبر را براي گذران زندگي انتخاب کرده بودند. شغل يهوديان يثرب، آهنگري و زرگري بود.

شايد يکي از دلايل انتخاب مدينه توسط يهوديان براي زندگي، بشارت‌هاي تورات بود که مي‌گفت پيامبر آخرالزّمان در آن شهر زندگي مي‌کند.

علاوه بر اين اديان در شمال عربستان به دليل همسايگي با دولت روم، مسيحيت رواج داشته است.

مذهب حاکم امروز بر عربستان مذهب اهل سنّت با قرائت انحرافي فرقة وهابيت است. وهابيت ابتدا به صورت نهضت تغيير در دين اسلام شروع به کار کرد و کم‌کم فرقة ضالة وهابيت شکل کنوني خود را پيدا کرد. از علل اصلي نفوذ و گسترش وهابيت در ميان اعراب، پيوند عبدالوهاب (مؤسس فرقة ضالة وهابيت) با محمدبن سعود (مؤسس حکومت آل سعود) بود در اين مورد، توضيح کامل‌تر را دراين‌باره، در ادامة مطلب خواهيم خواند.

10. دلايل اهميت عربستان

در مجامع بين المللي عربستان از جايگاه خوبي برخوردار است، دلايل اهميت کشور عربستان، عبارتند از:

10ـ1. وجود نفت: اين کشور به تنهايي بيش از 25 درصد نفت جهان را در خاک خود ذخيره کرده است؛

10ـ2. ارتباط مستقيم با درياي سرخ؛

10ـ3. قرار گرفتن در منطقه خاورميانه، که اهميت استراتژيکي خاصي به آن بخشيده است؛

10ـ4. نفوذ در اوپک و کشورهاي عضو؛

ـ و...

11. تاريخ حکومت در عربستان

سرزمين عربستان قبل از تسلط آل سعود در دست امپراطوري عثماني بوده است، اما به دليل بروز ضعف سياسي دولت عثماني به دليل دخالت دولت‌هاي بزرگ عصر (انگليس) در فروپاشي عثماني، در گوشه و کنار امپراطوري حركت‌هايي جدايي خواهانه و خود مختار مشغول فعاليت بودند.

اواسط قرن 18 هجري قمري بود که محمد بن سعود و محمّد بن عبد الوهاب، با هم، هم پيمان شدند و ديري نپاييد که بخش عمده‌اي از سرزمين نجد را تحت تسلط خود درآوردند. همکاري اين دو نفر تا سال 1318ق. ادامه داشت تا اينکه محمد بن سعود، از دنيا رفت و پسرش عبد العزيز که داماد محمد بن عبدالوهاب بود، جانشين پدر شد و کارهاي پدر را ادامه داد.

فعاليت ايشان تا زماني ادامه داشت که بر سراسر عربستان حاکم شدند. آل سعود که در حال حاضر بر

سراسر کشور عربستان حاکم است، منسوب به «محمد بن مقرن» است.12

محمّد بن عبد الوهاب و تأسيس وهابيت در عربستان

محمد بن عبد الوهاب در سال 111ق. به دنيا آمد و دوران کودکي خود را در نجد گذراند، در حوزة علمية حنبلي درس خواند و براي ادامة تحصيل مدتي در مدينه روزگار گذراند. وي به کشورهاي متعددي رفت، مدتي در بصره، بغداد، و حتّي در شهرهاي کردستان، همدان، اصفهان و شيراز را نيز از نزديك مشاهده كرد. وي در عراق، مورد شناسايي و تعليم محمّد بن عبدالوهاب گماردة ويژة وزارت مستعمرات بريتانيا در كشورهاي اسلامي واقع مي‌شود، كه با لباس و هيئت مبدّل با هدف ايجاد تفرقه در صفوف مسلمانان مدّتي طولاني در سرزمين‌هاي اسلامي به سر برده بود. همفر، سال‌ها بعد، مشروح ديدار خود با وي و آنچه را به او آموخته بود، در كتاب خاطراتش منتشر ساخت.13

بعد از اين سفرهاي طولاني و دوري چندين ساله جاسوس انگلستان، به وطن خود بازگشت و بعد از هشت ماه ادّعاهايي خلاف سنّت و مشهور مسلمانان خود را در مجامع عمومي مطرح کرد.

در «درعيه» بود که عبدالوهاب با محمدبن سعود ملاقات کرد و محمدبن سعود به اصرار همسر و فرزندش درصدد کمک به محمّد بن عبدالوهاب برآمد. پس از توافقي که اين دو نفر با هم انجام دادند، قدرت زيادي به چنگ آوردند و با لشگر خود به شهرهاي مختلفي حمله کردند، همه چيز را ـ حتّي آرامگاه اهل بيت پيامبر(ص) و امامان شيعه را در بقيع ـ نابود کردند و با نام مبارک اسلام حتي به زنان مسلمان تجاوز نمودند.

محمد بن عبدالوهاب حکم ارتداد همة مسلمانان را به اتهام اينکه تا خدا هست به پيامبر اکرم(ص) توسل پيدا مي‌کنند، صادر مي‌كرد. آنان کم‌کم به تمام شبه جزيره عربستان نفوذ کردند و عقايد و خرافات مورد نظر خود را در بين مردم رواج دادند.

پس از مرگ محمّد بن عبدالوهاب در سال 1206ق. استعمارگران همچنان از عقايد و مذهب او در عربستان و سرزمين‌هاي اسلامي حمايت مي‌کنند. نظام حاكم اين كشور اسلامي اكنون يكي از متّحدان اصلي دشمنان مسلمانان (آمريكا و انگليس) در منطقه‌اند.اينگونه بود که محمدبن عبد الوهاب شکاف بزرگي بين مسلمانان ايجاد کرد که سال‌ها طول مي‌کشد تا از بين برود.13