گفت و گو با حجت الاسلام والمسلمین علی کورانی
اشاره:
خوانندگان گرامي موعود با نام و قلم محقق و نويسندة ارجمند، جناب آقاي شيخ علي كوراني آشنا هستند. تسلّط و احاطة ايشان بر منابع و مآخذ روايي مربوط به آخرالزّمان، چندي پيش، حتّي سفير يمن را به ديدار و گفت‌وگوي با وي كشاند تا دربارة تحولّات اخير يمن و ويژگي‌هاي يماني و تطبيق آن با حركت كنوني شيعيان در آن كشور ـ اگرچه برخلاف ميل و خواست خود و دولت متبوعش ـ كسب اطلاع كند. پروندة يمن در موضوع سرزمين‌هاي درگير واقعة شريف ظهور موجب بود تا به حضور ايشان برسيم و در خصوص نقش يمن و شخصيت‌هاي آن در عصر ظهور، صميمانه به گفت‌وگو بنشينيم كه حاصل آن تقديم شما مي‌شود. اميد كه مورد توجه واقع افتد.
با تشکر از شما که وقت خود را باز هم در اختیار ما قرار دادید. لطفاً برای آغاز گفت‌وگو، تاریخچة یمن و نقش آن در حوادث صدر اسلام را بیان نموده، بفرمایید رویکرد متقابل آنان و اهل بیت(ع) نسبت به هم چگونه بوده است و ایشان نزد اهل بیت(ع) چه جایگاهی داشته‌اند؟
من هم از شما تشکر می‌کنم. خدا را شکر که توفیق استمرار انتشار این مجلة مفید به نام امام زمان(ع) به شما داده شده است؛ هر چند ضرورت انتشار مجله به زبان‌های مختلف فارسی، عربی و انگلیسی به شکل تخصصی که به طور عمیق‌تری به مباحث مهدوی بپردازد، کاملاً احساس می‌شود. یمن منطقه‌ای کوهستانی است که در قدیم الایام این منطقه کشور مستقل و شناخته شده‌ای بوده است. در تاریخ، ذکری از یمن قدیم به میان آمده است. پایتخت یمن قدیم «سبأ» بوده و بلقیس ملکة سبأ بوده است. من مناطق مأرب و سبأ و آثار بلقیس را از نزدیک دیده‌ام. در قرون بعدی، رومیان، حبشه یا اتیوپی کنوني را مرکز مسیحیت در آفریقا قرار دادند. حبشی‌ها به مرور ایام چنان قدرتمند شدند که یمن را حدود هفتاد سال قبل از اسلام تحت سیطرة خود درآوردند. در آن زمان شاهان یمن، تبابعه یا حمیریین بودند. بعد از گذشت سال‌ها سیف بن ذی یزن، معاصر عبدالمطلب که شخصیت عاقل و متفکری است، به دنبال باز پس گیری تاج و تخت یمن از دست حبشی‌ها می‌افتد.
در آن مقطع ایرانیان دولت دست نشانده‌اي در عراق به نام «مناذره» داشتند. حاکم آنجا نعمان بن منذر بود که سیف را به سراغ «کسری» در مدائن برد. وي پس از معرفی سيف به کسری گفت: سیف برای آزاد کردن کشورش با نیروهایی که در اختیار دارد از شما کمک می‌خواهد. کسری دو روز بعد گفت: کشور شما خیلی با ما فاصله دارد و منافع چندانی برای ما ندارد. در عین
حال یک بقچة پول و جواهرات به او داد. سیف با خشم پول‌ها را پس داد و گفت: من پول دارم، نیرو می‌خواهم. کسری پس از مشورت با مشاورانش، زندانی‌ها را با او همراه کرد. شش کشتی نیرو از آبادان راهی عدن شدند. در طول مسیر دو کشتی با نیروهایش از بین رفت. سیف، نیروهای یمنی خود را هم جمع کرد و با ابرهه با هم رو به رو شدند. رئیس زندانی‌ها ابرهه را کشت و از آن زمان به بعد نیروهای یمن را «ایرانیان» تشکیل دادند و سیف و فرزندان او شاهان آن دیار شدند. عبدالمطّلب که رابطة خویشاوندی دوری با سیف داشت برای تبریک به او راهی یمن شد. سیف به عبدالمطّلب گفت: یکی از فزندان تو به نبوت خواهد رسید و سلام مرا به او برسان.
حکومت یمن پس از این تاریخ، دست نشاندة ایران بود و مدیریت آن را ایرانیان و نسل زندانی تشکیل دادند. الآن در یمن هنوز بقایای آنان موجودند. مفتی معروف وهابی یمن به نام «عبدالمجيد زندانی» از همین طایفه است. او و ابناء الفرس از نسل همان‌ها هستند.
در زمان رسول الله(ص) حکومت یمن به شکل ملوک الطوایفی و به دست قبایل بود. حکومت مرکزی در اختیار ایرانیان قرار داشت. کسری پس از دریافت نامة حضرت رسول(ص) عصبانی شد و گفت: او کیست که نامش را پیش از نام من نوشته است؟ و با عصبانیت نامة ایشان(ص) را پاره کرد. او تنها کسی بود که نامة رسول خدا(ص) را پاره کرد و ایشان هم او را نفرین کرد؛ البته پیامبر(ص) تنها حکومت کسری را نفرین نمود و نه مردمش. کسری به حاکم یمن، نامه نوشت که این مدّعی پیامبری را سراغ من بفرست و اگر باز هم خواست سرپیچی کند، سرش را برایم بفرست. در روایات آمده که جمعی از یمنی‌ها که سبیل بزرگی داشتند و ریش‌هایشان را تراشیده بودند به محضر رسول خدا(ص) شرفیاب شدند. آن حضرت دربارة ظاهرشان پرسید، گفتند: خدای ما (یعنی کسری) چنین دستور داده است. رسول الله(ص) فرمودند: امّا خدای ما فرموده که محاسن را بگذاریم و سبیل‌هایمان را بزنیم. حاکم یمن برخلاف کسری نامه‌اي مؤدبانه برای رسول الله(ص) فرستاد و نامة کسری را ضمیمة آن کرد و نوشت: خواهش می‌کنم بفرمایید جوابش را چه بدهم؟ اگر تمایل داشتید ما شما را با بهترین هیئت همراه و در نهایت احترام به سراغ او می‌بریم. رسول الله(ص) فرمودند: فردا پاسخ نامه را خواهم داد. فردا که برای جواب آمدند، رسول الله(ص) به ایشان فرمود: خداوند دیشب به من فرمود که دیروز شاه شما در فلان ساعت کشته شد! آنان متحیرانه جواب را برای حاکم یمن بردند.
پادشاه یمن شخص فهمیده‌اي بود و گفت: تحقیق می‌کنیم اگر راست گفته باشد او پیامبر است. وقتی فهمیدند پیامبر(ص) درست فرموده‌اند به ایشان ایمان آوردند. وقتی دیدند با کشته شدن کسری و شکست خوردن از رومی‌ها، حکومت او ضعیف شده، هيئتی دیگر را به محضر آن حضرت فرستادند که ما می‌خواهیم با شما پیمان ببندیم. سنّی‌ها الآن بر همین اساس مي‌گویند ما ایرانیان را به زانو در آوردیم. آنان اسلام آوردند و شیعه شدند. امّا به مرور زمان چنان دچار تغییر فرهنگی شده‌اند که فرزندان آنان مانند عبدالمجید زندانی در یمن وهابی‌اند. با این حال تعداد زیادی شیعة امامی و زیدی در بین آنان وجود دارد.
جایگاه امیرالمؤمنین(ع) نزد یمنی‌ها چگونه است؟
امیرالمؤمنین(ع) سه بار به دستور رسول الله(ص) به یمن سفر کردند. الآن امیرالمؤمنین(ع) را همة اهل یمن ـ شیعه و غیر شیعه ـ آقای خود مي‌دانند. شما به بازار قدیمی صنعا که مي‌روید جایی وجود دارد که به آن «الحلقه» مي‌گویند. این محل همان جایی است که امیرالمؤمنین(ع) نامة رسول الله(ص) را برای مردم یمن قرائت نموده‌اند. کمی جلوتر كه مي‌روید، مسجد علی بن ابی طالب(ع) است. این مسجد همان خانه‌اي است که حضرت(ع) در یمن که بودند در آنجا سکونت داشتند. باز جلوتر كه بروید، مسجد جامع صنعاست که در آنجا قرآن به خطّ امیر المؤمنین(ع) وجود دارد. شکافی در کوه منسوب به آن حضرت است.
چه شد كه شیعیان یمن گرایش زیدی پیدا کردند؟
آنان در ابتدا به دست حضرت علی(ع) مسلمان شدند. سه سفر حضرت از این قرار بود که یک بار برای فتح و تبلیغ اسلام رفتند، یک بار به عنوان قاضی و یک بار هم برای برقراری صلح در یمن. ایشان در طول این سفرها فعالیت‌های تبلیغی زیادی انجام دادند؛ مثلاً آن حضرت مهم‌ترین فرماندة یمن را بخشیدند و نخعی‌ها را خودشان انتخاب کردند. به واسطة فعالیت‌ها و حضور زیاد آن حضرت در آنجا با مردم رابطه‌اي قوی برقرار کردند. افرادی مثل عقبة بن نافع که در فتوحات شرکت داشت از مبلّغان حضرت شد. در طول سال‌های بعد وقتی سادات در جاهای مختلف تحت فشار قرار گرفتند، به یمن فرار مي‌کردند. مردم یمن به آنان که آواره بودند، پناه دادند و بعد از مدتی سادات در یمن تشکیل حکومت دادند، تا زمانی که عبدالله سلال به طرف مصر حرکت کرد.
در یمن حکومتی جمهوری وجود داشت تا 35 سال قبل که قیامی علیه زیدیان شد و علی عبدالله صالح به حكومت رسيد. با آغاز حکومت او، درهای یمن برای وهابیان باز شد. در طول این مدت زیدی‌ها و سادات را زدند، مساجد و مدارس زیدیان را گرفتند و بستند. وضعیت را به جایی رسانده‌اند که «نهج البلاغه» جزو کتب ممنوع به شمار مي‌آید. در مقابل الآن هزار مدسه برای وهابیان ساخته شده است. القاعده و دیگر جریانات انحرافی وهابیان از این مدارس در آمده‌اند. آنان فرزندان
بسیاری از زیدیان را وهابی کرده‌اند. مثلاً دوست ما سیّد عصام العماد پدرش روحانی زیدی است، عمویش وهابی و مسئول انجمن‌های وهابیان یمن است. خواهرها و برادرهایش تعدادی امامی و تعدادی وهابی‌اند. ترکیب جمعیتی خانواده‌های یمن این‌گونه شده است.
زیدی‌ها مرجعیت دینی هم دارند. قبل از سید بدرالدین حوثی، سید مجدالدین مؤید مرجع بزرگ آنان بوده است. صعده در یمن مانند قم در ایران، شهر دینی آنان به شمار مي‌آید. علت اوّلیة قیام حوثی‌ها آن است که هیچ‌گونه خدماتی به آنان ارائه نمی‌شود و وضعیت شهری آنان مانند قرون وسطی است. راه، برق و دیگر خدمات در مناطق زیدی‌ها در حدّ متروکه است. علی صالح کینة هاشمی‌ها را دارد و با اینکه خودش یمنی نیست و اجدادش یهودی و ملحق به قبیلة احمرند، مي‌گوید: معلوم نیست سادات از کجا آمده‌اند. سادات حدود چهار و نیم میليون‌اند. در مطبوعات به وفور برای تخریب سادات، به آنان طعنه مي‌زنند. مسئلة سوم سلطة وهابی‌ها بر آنان و تعطیلی مدارس و مساجد زیدی‌هاست. معدود مدرسه و مسجدی که باقی‌مانده، امامت و مدیریت آنها با وهابی‌هاست. به این علت‌ها بود که قیام شد. اكنون حوثی‌ها به این حركت به دیدة جهاد نگاه مي‌کنند.
سید بدرالدین، سمبل سادات یمن شده و به تازگی تفسیر قرآن را هم تمام کرده است. الآن هم رهبری با عبدالمالک حوثی است.
آیا تفکر حوثی‌ها زیدی است یا به امامی‌ها گرایش دارند؟
اینان از زیدی‌های جارودی هستند. این دسته از زیدی‌ها برخلاف دستة دیگر، مانند ما ولایت و برائت دارند. البته برخلاف دیدگاهشان غیر امام و نظام جمهوری را قبول کرده‌اند و مي‌گویند: حاکم ظالم نمی‌خواهیم. در فقه آنان، امام باید از نسل حسنین(ع)، عالم و قیام كنندة با شمشیر باشد. آنان به امامی‌ها نگاه مثبتی دارند و ما را دوست دارند. وقتی علی صالح به آنان اعتراض کرده بود كه چرا بعضی از فرزندان شما امامی شده‌اند؟ گفته بودند: به نفع شماست. چون اگر زیدی مي‌ماندند
به قیام اعتقاد داشتند و الآن در انتظار حضرت مهدی(ع) نشسته‌اند. بعضی از یمنی‌ها چون هر سه شرط بالا را در امام خمینی(ره) مي‌دیدند، اطاعت از ایشان را واجب مي‌دانستند و اكنون نظير این اعتقاد را نسبت به مقام معظم رهبری دارند.
حركت شيعيان يمن چقدر از انقلاب اسلامي ایران تأثیر پذیرفته است؟
صد درصد تأثیر تفکر انقلابی ایران در لبنان، عراق و فلسطین و یمن كه با دشمنان داخلی و خارجی درگیرند، نمایان است. خود یمنی‌ها شعارهایشان همسو با ایران و مرگ بر آمریکا و اسرائیل است. به همین بهانه است که حكومت يمني ادّعا مي‌كند، ایران پشت این ماجراهاست.
عربستان چه منافعی در این درگيري دارد؟
آنان مي‌ترسند که این اتفاقات به داخل عربستان هم کشیده شود. چون این اتفاقات در مرز عربستان رخ مي‌دهد. علاوه بر زیدی‌ها، هفتصد هزار تا یک میلیون امامی و اسماعیلی هم وجود دارد. در مرز عربستان با یمن هم حدود دو، سه ميلیون اثنی عشری ساكن‌اند و دولت عربستان از هم صدایی اینها با حوثي‌ها مي‌ترسد. عربستان به نمایندگان تمام این قبایل حقوق ماهیانه مي‌دهد. حتی نمایندة حزب الاصلاح که مخالف دولت صالح است، چند وقت پیش گفته بود دو هفته است اگر کمی دیگر تأخیر بشود و حقوقم را ندهند دست‌هایم مي‌افتد (کنایه از اینکه مانند شیعیان نماز مي‌خوانم!).
خیلی از اینهایی که ظاهراً وهابی‌اند، اصلاً اعتقادی به این جریان ندارند و فقط به دنبال پول‌های عربستان هستند. عربستان هم مي‌داند که سقوط علی صالح، مساوی با سقوط خودش است. عربستان اوّل علی صالح را برای سرکوبی حوثی‌ها تحریک کرد و حالا که نتوانسته‌اند، به کمک او آمده است. هر چند الآن عربستان هم عاجز شده است. دروغ‌های عربستان هم برملا شده و اخبار شکست‌ها آبروی آنان را برده است.
حوثی‌ها بنا بر اعتقادشان مي‌جنگند و چیزی شبیه جوانان بسیجی ما هستند امّا در مقابل ارتش بی‌خاصیت و فاقد انگیزة یمن و عربستان، کمی که جنگ جدی شد فرار مي‌کنند.
آیا جریان حوثي‌ها با یمانی معروف، نسبتی پیدا مي‌کند؟
یمانی، قحطانی، منصور یمانی، وزیر امام زمان(ع) و ناصر الامام مهدی(ع) تعابیر مختلفی از یک شخصیت است که قطعاً خواهد آمد. روایات دربارة او در منابع سنّی و شیعی آمده و یمنی‌ها به این شخصیت خیلی مي‌بالند و دربارة او خیلی سؤال مي‌کنند. امّا نکتة مهم این است که او از یاران خاصّ امام(ع) و اطاعتش واجب است. او شش ماه قبل از ظهور اطاعتش حتّی بر فقها و مراجع واجب است: «إذا ظهر اليماني وجب على كلّ مؤمنٍ طاعته، فمن التوى عليه فهو إلى النار لأنّه يدعوا الى الحقّ و يدعوا إلي صاحبكم؛ هنگامي كه يماني آشكار شود، اطاعت از او بر هر فرد مؤمني واجب است، پس هر كه از او سر باز زند، به سوی آتش (دوزخ) است، زيرا او (يماني) به جانب حق و به جانب صاحب‌تان [امام زمان(ع)] فرا مي‌خواند».
این تأکید خیلی شدیدی است. ظاهراً همانند دورة غیبت صغراي امام زمان(ع) اندکی پیش از ظهور برای جمع محدودی ظاهر مي‌شود و میان عراق و حجاز برای رتق و فتق امور قیام، در تردد و رفت و آمد خواهد بود. حاکم علنی و نمایندة رسمی و سخنگوی امام در این مقطع، یمانی است که با سپاهش برای فتح مکه اقدام مي‌کند و پیروز مي‌شود. تمام مسلمانان به این موضوع باور دارند؛ چه سنّی چه زیدی و چه امامی. در روایات معجزاتی برای یمانی شمرده شده و آمده است که همه از او تبعیت خواهند کرد.
حوثی‌ها ادّعای یمانی بودن ندارند و بنابر روایات، پیش از ظهور یک کودتای نافرجام هم در یمن رخ مي‌دهد.
اگر زمانی کسی ادعای یمانی بودن داشت از او درخواست معجزه مي‌کنیم. علاوه بر آن یمانی در صنعا پایتخت یمن قیام مي‌کند، نه حومة یمن. این حرکت در یمن ممکن است به قیام یمانی متصل شود البته زمان آن را خدا مي‌داند؛ شاید چند سال دیرتر.
سال‌ها پیش وقتی «عصر ظهور» را نوشتم، علی صالح از دستم عصبانی شد، چون در آنجا آمده آغاز این ماجراها از روستای کرعه است و این همان روستای حوثی است. یکی مي‌گفت علی صالح کتاب مرا به علمای زیدی نشان مي‌دهد که نقشة این ماجرا در این کشیده و نوشته شده است. سفیر یمن هم سراغم آمد و دربارة آن با هم صحبت کردیم و گفتم به من چه ربطی دارد و روایت است که کودتای نافرجامی را یک چشم شکسته (کاسرٌ عینه) در یمن خواهد داشت.
با تشکر مجدد از شما.