اشاره:
نابرابري در حوزه‌هاي مختلف، يكي از بزرگ‌ترين و حادّترين مشكلاتي است كه امروزه جهان با آن دست به گريبان است. نويسند‌ة اين مقاله ضمن برشمردن انواع نابرابري‌ها، به دلايل به وجود آورنده و مختصّات آن‌هاپرداخته و سپس به راه‌حل‌هاي خود براي از بين بردن يا كاهش اين نابرابري‌‌هااشاره مي‌كند. سنجش نابرابري در ميزان درآمدها، چه در بين طبقات مختلف يك جامعه و چه در بين كشورهاي گوناگون، يكي از شايع‌ترين ابزار‌هابراي سنجش ميزان نابرابري است. از آنجا كه دلايل مختلف اقتصادي، سياسي و اجتماعي مي‌توانند بر ميزان درآمد افراد و گروه‌هاي اجتماعي تأثير بگذارند، اين شاخص يكي از جامع‌ترين شاخص‌‌هادر شناسايي ابعاد مختلف نابرابري در سطح ملّي و بين‌المللي به شمار مي‌رود.
دست كم سه نوع كاملاً متفاوت از نابرابري در جهان وجود دارد كه همگي براي زندگي انسان و جوامع انساني ويرانگر هستند.
اوّلين نابرابري؛ نابرابري بهداشت و مرگ و مير است كه بايد آن را نابرابري حياتي ناميد. در اين مورد، شواهد اندكي وجود دارد كه سلامتي و طول عمر، با يك نظم و ترتيب اجتماعي واضح و قابل تشخيص، توزيع شده باشند.
كودكان در كشور‌هاو طبقات فقير، به نسبت كودكان در كشور‌هاو طبقات ثروتمند، معمولاً قبل از رسيدن به يك سالگي و بين يك تا پنج سالگي مي‌ميرند. در «بريتانيا» به نسبت افراد طبقة بالا، در طبقات پايين، افراد بيشتري قبل از رسيدن به سنّ بازنشستگي مي‌ميرند. نابرابري حياتي كه می‌توان آن را نسبتاً به سادگي از طريق اميد به زندگي و نرخ بقا اندازه‌گيري كرد، هر ساله جان ميليون‌‌هانفر را در سطح جهان مي‌گيرد.
دومين نابرابري؛ نابرابري وجودي است كه فرد را به عنوان يك شخص در برمي‌گيرد. اين نوع نابرابري، آزادي عمل گروه‌هاي اجتماعي خاصّي از افراد، مثلاً آزادي عمل زنان و ساير گروه‌هاي به حاشيه رانده شده در فضا‌هاو عرصه‌هاي عمومي را محدود مي‌كند. اين نوع نابرابري به معناي سلب شناسايي و احترام (برابر)
و عامل تحقيرهايي شديد است؛ مثل گروه‌هاي بومي در آمريكا، مهاجران فقير، كساني كه جزو طبقات پايين هستند و سياهان يا گروه‌هاي نژادي كه انگ خاصّي به آن‌هازده شده است. گفتني است كه نابرابري وجودي، تن‌هابه شكل تبعيض فاحش، خود را نشان نمي‌دهد، بلكه به شكلي مؤثّر، از طريق سلسله مراتب منزلتي ظريف نيز عمل مي‌كند.
سومين نوع نابرابري؛ نابرابري مادّي و منابع است؛ چرا كه تقسيم منابع بين آحاد بشر بسيار متفاوت است. اين نوع نابرابري، دو جنبه دارد: اوّلين جنبه، دسترسي به تحصيلات، امكانات شغلي، روابط اجتماعي و آنچه كه سرماية اجتماعي ناميده مي‌شود (در مباحث مجادله‌آميز معمولاً با اصطلاح نابرابري فرصت‌‌هااز آن ياد مي‌شود) است. دومين جنبه، نابرابري در پاداش‌‌هااست (كه معمولاً با عنوان نابرابري درآمد‌هااز آن ياد مي‌شود). جنبة دوم، بيشتر براي سنجش ميزان نابرابري مورد استفاده قرار مي‌گيرد كه همان توزيع درآمد‌هاو گاهي اوقات ثروت‌‌هااست.
توليد نابرابري
نابرابري مي‌تواند از چهار طريق اصلي توليد شود:
1. محروميت: يعني وجود يك مانع، دسترسي به زندگي مطلوب را براي طبقات خاصّي از افراد ناممكن يا حدّاقل دشوار مي‌سازد.
2. نهادهاي سلسله مراتب: يعني جوامع و سازمان‌‌هاشكل نردبان‌هايي را به خود مي‌گيرند كه برخي از افراد به پله‌هاي بالايي آن صعود مي‌كنند و برخي ديگر در پله‌هاي پاييني آن باقي مي‌مانند.
3. بهره‌برداري: يعني ثروت‌هاي ثروتمندان، از زحمت كشيدن و انقياد فقرا و محرومان ناشي مي‌شود.
4. فاصله: برخي از افراد جلوتر از ديگران حركت مي‌كنند و برخي ديگر عقب مي‌مانند.
اهمّيت تاريخي اين مكانيسم‌‌هادر تركيب‌بندي دنياي مدرن، به شدّت محلّ اختلاف است. می‌توان گفت كه بهره‌برداري؛ اگرچه نفرت‌انگيزترين مولّد نابرابري و با اين حال يكي از مشخّصه‌هاي حائز اهمّيت دنياي امروز است، امّا نيروي بزرگي به شمار نمي‌رود.
سازمان‌‌هاو جوامعي كه سلسله مراتب دقيق اجتماعي بر آن‌هاحاكم است، نقش بزرگي ايفا مي‌كنند؛ اين سازمان‌‌هااز طريق تخصيص نابرابر شناسايي و احترام، نابرابري را خلق مي‌كنند و محدوديّت‌هايي بر آزادي عمل تحميل مي‌كنند و بر احترام به نفس و اعتماد به نفس تأثير مي‌گذارند. نابرابري‌هاي وجوديِ اين سلسله مراتب اجتماعي، به نوبة خود پيامدهاي روان‌تني جدّي دارند.
در طول قرن بيستم، در اكثر كشورهاي غربي، نوعي برابري درآمدهاي قابل توجّه وجود داشت؛ امّا تفاوت‌‌هادر اميد به زندگي در طبقات اجتماعي مختلف، به خصوص در ميان مردان تشديد شد. در سال‌هاي 1910 م. تا 1912م.، يك كارگر يدي غيرماهر در انگليس يا ولز، به نسبت يك شاغل حرفه‌اي، 61 درصد بيشتر در معرض اين خطر قرار داشت كه بين بيست تا چهل و چهار سالگي بميرد. در سال‌هاي 1991 م. تا 1993م.، اين خطر مرگ در اوايل دوران ميان سالي، افزون بر 186 درصد افزايش يافته بود.
احتمالاً قوي‌ترين مدرك براي اثرات مرگبار سلسله مراتب منزلتي، مطالعه‌اي است كه مايكل ماموت در ميان هجده هزار كارمند اداري بالاي بيست و پنج سال انجام داده است. براساس اين مطالعه، ريسك مرگِ زود‌هنگام در سلسله مراتب شغلي اداري، بسيار زياد بوده است. وقتي سن، فشار خون، سطح كلسترول و چند عامل مشابه تحت كنترل قرار گرفتند، مشاهده شد، كساني كه در ته سلسله مراتب اداري قرار داشتند، به نسبت كساني كه در بالاي آن قرار داشتند، پنجاه درصد بيشتر در اثر امراض مربوط به عروق كرونر قلب جان باخته‌اند.
در طول قرن گذشته، موانع محروميت عموماً كمتر شده‌اند. نژادپرستي به شكلي گسترده، بي‌اعتبار و رد شده و پديدة مهاجرت‌هاي جمعي كه مشخّصة قرن نوزدهم بوده، در قرن بيستم نيز رواج يافته است.
علاوه بر اين، كسب دوبارة حقّ حاكميّت ملّي توسط كشورهايي كه قبلاً مستعمره بودند، پس از سال 1945م.، برخي از موانع را رفع كرد و (به خصوص براي چين و هند) امكاناتي براي توسعه در اختيار آن‌هاقرار داد. در سال‌هاي 1913 م. تا 1950م.، عملاً هيچ رشد اقتصادي در چين و هند وجود نداشت، در سال‌هاي 1950 م. تا 1973م.، رشد اقتصادي سالانه در چين به چهار و نه دهم درصد و در هند به سه و نيم درصد رسيد.
اگرچه كمتر از گذشته، محروميّت همچنان يكي از مشخّصه‌هاي بزرگ جهان معاصر است، امّا روندهاي محروميّت ديگري نيز در جريان است؛ مثلاً سياست‌هاي حمايتي نظير توليد پنبة آمريكا كه به برخي از كشورهاي فقيرتر صحراي آفريقا ضربة سختي وارد مي‌آورد.
پارادوكس فاصله
آخرين مكانيسم نابرابري يعني فاصله، از همه قوي‌تر است؛ كنترل اين مكانيسم، از نظر اخلاقي و سياسي از همه دشوارتر است. بخشي از دلايل اين امر به اين علّت است كه اين مكانيسم يكي از پارادوكس‌هاي اين دوران را آشكار مي‌سازد. در سفر و فن‌آوري، فاصله‌‌هاتا حدّ بسيار زيادي كاهش يافته‌اند؛ با اين حال، در درآمد‌هاو شاخص‌هاي اجتماعي، فاصله‌‌هاهم در سطح جهاني و هم داخلي، اگر نگوييم در همه، در بسياري از كشور‌هادر حال افزايش است.
در نيمة نخست دهة 1970م.، فاصلة اميد به زندگي به هنگام تولّد، بين كشورهاي صحراي آفريقا و كشورهاي برخوردار از درآمدهاي بالا، بالاي بيست و پنج و نيم سال بود. در اوايل دهة 2000م.، اين رقم به سي‌سال رسيد. در انگلستان، فاصلة اميد به زندگي اغنيا و فقرا از دهة 1980 م. به بعد، سالانه حدود شش هفته افزايش يافته است.
در داخل كلان شهر «گلاسكو» در غرب «اسكاتلند»، فاصلة بين افراد مذكّر در نواحي «كالتون» و «لنزي»، بيست و هشت سال است كه از فاصلة بين انگليس و آفريقا در دهة 1970م. بيشتر است. در حال حاضر، اميد به زندگي در «روسيه» و برخي از كشورهاي شوروي سابق در «آسياي مركزي» و «قفقاز» نيز در حال تنزّل است.
رقم سرانة توليد ناخالص ملّي در كشورهاي صحراي آفريقا كه از لحاظ قدرت خريد داخلي اندازه‌گيري شده، در سال 1973م. حدود هشت درصد ايالات متّحده بوده كه در سال 2005م. اين رقم به پنج درصد تنزّل يافته است. در داخل ايالات متّحده، جمعيت يك درصدي ثروتمندترين‌ها، سهمي هشت درصدي از كلّ درآمدهاي خانگي را در سال 1980م. به خود اختصاص داده بودند. اين رقم تا سال 2000م.، تا هفده درصد افزايش يافت.
جنبة ديگري كه از منظر آن می‌توان فاصلة جديد بين درآمد‌هارا ملاحظه كرد، توزيع فعلي ثروت در سطح جهان است. در مارس 2008م.، مجلة «فوربز» اسامي هزار و صد و بيست و پنج نفر از ميليونرهاي جهان را فهرست كرد كه روي هم رفته مالك چهار و چهار دهم تريليون دلار بودند (معادل تقريباً كلّ درآمدهاي ملّي صد و بيست و هشت ميليون ژاپني). در سال 2009م. ، تعداد اين ميليونر‌هابه هفتصد و نود و سه نفر كاهش يافت كه آن‌هاتن‌هامالك دو و چهار دهم تريليون دلار بودند (معادل مجموع درآمدهاي ملّي فرانسه).
فواصل درآمد‌هادر سطح جهان به اين دليل به شدّت افزايش يافته است كه برخي كشور‌هااز گردونة توسعه عقب مانده‌اند. روسيه و ساير كشورهاي عضو اتّحاد جماهير شوروي سابق، قربانيان يك برنامة احياي بي‌ترّحم سرمايه‌داري هستند كه موجب بي‌كاري‌هاي گسترده، ناامني اقتصادي، محروميت و تحقير وجودي شده است. دانشمند برجستة انگليسي مايكل مارموت برآورد كرده است كه مجموع قربانيان احياي سرمايه‌داري در روسيه در دهة 1990م. به حدود چهار ميليون نفر برسد.
به علاوه كشورهاي آفريقايي نيز در اين فاصله مشاركت دارند. از جمله دلايل پيچيدة اين امر می‌توان به ميراث‌هاي بازمانده از استعمار كهنه و استعمار نو و دوره‌هاي پيوستة نابرابري بين اين قاره و بقية كشور‌هااشاره كرد.
در فاصلة بين درآمد‌هادر داخل كشور‌هانيز افزايش‌هاي زيادي صورت گرفته است كه عمدتاً ناشي از افزايش درآمد‌هادر رأس است، هرچند كه در ايالات متّحده، ميزان درآمدهاي جمعيت بيست درصدي فقيرترين‌‌هانيز از اواخر دهة 1990م. شيب نزولي آرامي داشته است. اين واقعيّت كه شكاف درآمدها، ناشي از درآمدهاي كساني است كه در رأس قرار دارند و درآمدهاي آن‌هابيشتر مي‌شود نه كمتر، به اين معني است كه رقابت در كشورهاي داراي درآمدهاي پايين، رقابتي شديد است.
چرا فاصلة اقتصادي بيشتر مي‌شود؟
به نظر مي‌آيد كه اين امر دو دليل داشته باشد. دليل اوّل، توسعة بازارهايي است كه قادر به پرداخت قرض نيستند، ولي هم منبع درآمد هستند و هم رقابت را براي مستعدّان افزايش داده‌اند. سه جنبة اين امر ـ برداشتن كنترل‌‌هااز روي تحرّكات سرمايه در دهة 1980م.، توسعة سرماية چند ملّيتي و ظهور بازار اجرايي و حرفه‌اي جهاني ـ نتيجة رشد سريع نخبگان كسب و كارهاي كوچك است. پديدة مشابهي در حوزه‌هاي ورزش و سرگرمي نيز رخ داده است.
دومين روند، افزايش استقلال سرمايه‌داري مالي از آنچه كه هنوز اقتصاد واقعي ناميده مي‌شود، است. اين امر پديده‌اي خاص است كه در «وال استريت» و «سيتس» و «آف لندن» و مقلّدان سپهر انگليسي زبان آن‌هابه بيان رسا اعلام مي‌شود. از اواخر دهة 1990م. به اين سو، اين وضعيت، فاينانس سرمايه‌داري را به شكل كازينويي غول‌آسا درآورده است كه در آن، تجارت در قالب ارزها، تضمين‌‌هاو اقتباس‌‌هاانجام مي‌شود.
حجم پول ملّي دخيل در اين زمينه، به شكلي نجومي درآمده است. در اوايل مارس 2009 م.، بانك توسعة آسيا برآورد كرد كه تا آن
تاريخ، ارزش دارايي‌هاي مالي در جهان در طول بحران جاري به ميزان پنجاه هزار ميليارد دلار كاهش يافته است كه معادل با كلّ ارزش توليد جهاني در سال 2007 م. است.
با نابرابري چه بايد كرد؟
حتّي كساني كه مي‌پذيرند نابرابري يك واقعيّت و در حال افزايش است، ممكن است اين پرسش را مطرح كنند كه: «خُب چرا اين امر مهم است؟ به اين دليل مهم است كه نابرابري به معناي زير پا گذاشتن حقوق بشر است. احتمالاً تعداد اندكي هستند كه بگويند، جامعه‌اي كه ساكنان آن جزو محروم‌ترين محلّات هستند و ميانگين اميد به زندگي آن‌هابيست و هشت سال كمتر از كساني است كه در محلّات مرفّه‌تر زندگي مي‌كنند، جامعه‌اي آراسته است. آيا اين اثبات حقّانيت سرمايه‌داري است كه اميد به زندگي افراد ياد شده در روسية سرمايه‌داري هم اكنون هفده سال كمتر از «كوبا» شده است؟
سلسله مراتب منزلت اجتماعي، به معناي واقعي كلمه مرگبار هستند. ايالات متّحده ـ ثروتمندترين كشور روي زمين و نابرابرترين كشور در ميان كشورهاي ثروتمند جهان ـ داراي سومين نرخ فقر نسبي در ميان سي‌كشور عضو سازمان توسعه و همكاري‌هاي اقتصادي است. تن‌ها«مكزيك» و «تركيه» جلوتر از اين كشور قرار دارند. جمعيت ده درصدي فقيرترين‌ها، داراي درآمدي به مراتب پايين‌تر از ميانگين كشورهاي عضو اين سازمان هستند؛ يعني مثلاً از ده درصد فقيرترين بخش جمعيت يونان كمتر است.
تبديل فاينانس2 سرمايه‌داري به يك كازينوي جهاني غول‌آسا بوده كه بحران اقتصادي جاري را به وجود آورده است و صد‌هاهزار نفر را بي‌كار كرده و هم اكنون خواستار ميليارد‌هاپوند از پول ماليات‌دهندگان شده است. در جهان جنوب، بحران جهاني، فقر، گرسنگي و مرگ و مير بيشتري را به همراه داشته است.
فاصلة اجتماعي فزاينده، انسجام اجتماعي را كاهش مي‌دهد. اين امر نيز به نوبة خود به معناي بروز مشكلات جمعي بيشتري همچون جرم، خشونت و منابع كمتر براي حلّ مشكلاتي همچون گرم شدن كرة زمين است. از اين لحاظ، يك تجربة قدرت كامل نابرابري‌‌هارا می‌توان در خشونت و هراس موجود در بيشتر شهرهاي جنوب آفريقا و آمريكاي لاتين يافت. برعكس در اروپاي غربي ـ آن بخش از قارّة اروپا كه شامل شرق بريتانيا، غرب لهستان و شمال آلپ است ـ كماكان كمترين ميزان برابري وجود دارد.