امامت، عهد الهی

مقام امامت در اسلام داراي جايگاه ويژه و بلند مرتبه‌اي است.

بهترين مصداق اين موضوع، فرمودة «قرآن كريم» است آنجا كه از امامت با عنوان عهد ياد مي‌كند و از قول خداي متعال مي‌فرمايد:

«لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ؛1

پيمان من به بيدادگران نمي‌رسد.»

عهد، عبارت از نگهداري چيزي، مراعات آن و اهتمام نسبت به آن است. خداوند متعال منزلت عهد را بلند داشته، جايگاه رفيعي را براي آن در نظر گرفته و مردم را به پاسداشت و محافظت از آن امر نموده است و مي‌فرمايد:

«وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ؛2

و به پيمانم وفا كنيد تا به پيمانتان وفا كنم.»

مهم‌ترين اين عهدها عبارتند از:

1. ايمان به خدا؛ چنان كه در كلام خداوند متعال آمده است:

«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ؛3

اي فرزندان آدم، مگر با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را مپرستيد، زيرا وي دشمن آشكار شماست؟»

2. ايمان به رسول خدا(ص)؛ چنان كه خداوند مي‌فرمايد:

«يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُواْ نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ ٭ وَ آمِنُواْ بِمَا أَنزَلْتُ مُصَدِّقاً لِّمَا مَعَكُمْ وَ لاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَ لاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَ إِيَّايَ فَاتَّقُونِ؛4

اي فرزندان اسرائيل (يعقوب)؛ نعمت‌هايم را كه بر شما ارزاني داشتم به ياد آوريد و به پيمانم وفا كنيد تا به پيمانتان وفا كنم و تنها از من بترسيد و بدانچه نازل كردم ـ كه مؤيّد همان چيزي است كه با شماست ـ ايمان آريد و نخستين منكر آن نباشيد و آيات مرا به بهايي ناچيز نفروشيد و تنها از من پروا كنيد.»

فرمان «و آمنوا بما أنزلت» تصريح در ايمان به رسول خدا(ص) دارد.

3. ايمان به امامت، چنان كه خداوند مي‌فرمايد:

«لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»5

محقّق گرانقدر آيت الله شيخ جعفر سبحاني در اين باره گفته است:

خداوند، امامت را به خود منسوب نموده، مي‌فرمايد: «عهدي؛ يعني عهد من» و مي‌خواهد بفهماند كه آن امري گرانسنگ و هديه‌اي بسيار ارزشمند از جانب اوست و حراست و حفاظت از آن از جانب امّت واجب و ضروري است و از آنجا كه هر چيز با ارزشي جز نزد كسي كه امين است و هر چيز را در جاي خودش قرار مي‌دهد، به وديعه گذارده نمي‌شود، بنابراين فرموده است: «لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»

بنابراين، امامت ميثاق خداي سبحان در ميان امّت است كه حفظ و حراست از آن، از طريق فرمان‌برداري اوامر و نواهي ايشان و عدم كوتاهي در برابر آنها واجب است.

امامت، فرمان‌روايي بزرگ

قرآن كريم، همچنين از امامت با عنوان ملك عظيم؛ فرمان‌روايي بزرگ ياد كرده است كه خداوند آن را از ميان بندگان خود به اولياي معصومش(ع) مي‌بخشد؛

«أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَي مَا آتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَآ آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا؛6

بلكه به مردم ـ بر آنچه از فضل خويش به آنان عطا كرد ـ رشك مي‌ورزند؛ در حقيقت ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان مُلكي بزرگ بخشيديم.»

از امام صادق(ع) روايت شده كه دربارة اين آية كريمه فرمودند:

«در ميان ايشان (آل ابراهيم) اماماني قرار داد كه هر كه آنان را اطاعت نمايد، خدا را اطاعت نموده و هر كه از ايشان تخلّف نمايد، خدا را نافرماني نموده است.»7

امام باقر(ع) نيز مي‌فرمايند: «منظور از آن، امامت و خلافت [پيامبر] است.»8

براي تقريب اين معنا به ذهن، ناچار از بيان دو مقدّمه هستيم:

اوّل، آنكه مقصود از مردم و آل ابراهيم كه در اين آيه آمده است، امامان(ع) هستند.

دليل مقصود بودن ايشان از لفظ مردم، سياق آيه است كه دلالت بر آن دارد كه مورد اطلاق مردم، همان آل ابراهيم هستند كه در آيه آمده است، بنابراين اگر ثابت شود كه مقصود از آل ابراهيم، پيامبر و امامان(ع) هستند ـ چنان كه در ادامه خواهد آمد ـ آنگاه ثابت مي‌شود كه مراد از مردم، ايشان مي‌باشند.

كلام امام باقر(ع) نيز اين معنا را تأييد مي‌كند كه فرمودند:

«ما، آن مردم مورد حسادت هستيم.»9

امّا دربارة اينكه ايشان آل ابراهيمند، بايد گفت كه تتبّع در آيات قرآن كريم روشن مي‌سازد كه مراد اصطلاحي از آل ابراهيم، محمّد و آل محمّد(ص) است؛ زيرا ايشان ‌«كلمة جاويدان در پي ابراهيم(ع)» 10بوده، نسلي هستند كه وارث «امامت» شدند.

دوم، منظور از «فرمان‌روايي» كه در اين آية شريف آمده، همان فرمان‌روايي معنوي است و حكومت مادّي دنيوي مقصود نيست. خداوند متعال از حضرت ابراهيم(ع) براي بزرگ شمردن حكومت دنيوي، عهد و پيمان نگرفته، مگر آنكه فضيلتي معنوي را به همراه داشته ‌باشد. بنابراين مراد از فرمان‌روايي بزرگ، سلطه و شمول

پيامبري و بزرگي دين و شريعت و علوّ رهبري و امامتي است كه خداي تعالي آن را، بعد از آزمون بزرگ به ابراهيم(ع) عطا فرمود. بنابراين منظور آيه، نبوّت و امامت را در بر مي‌گيرد و آن دو فرمان‌روايي بزرگ مي‌باشند.11

علّامه طباطبايي(ره) در اين باره بيان مي‌دارند:

مراد از فرمان‌روايي، تسلّط بر امور مادّي و معنوي است، بنابراين فرمان‌روايي، نبوّت، ولايت و هدايت‌ و فرمان‌روايي بندگان و سرمايه‌ها را در بر مي‌گيرد... مقتضاي سياق [آيه] آن است كه منظور از مُلك، اعمّ از فرمان‌روايي معنوي است كه نبوّت و ولايت حقيقي بر هدايت مردم و ارشاد آنان را شامل مي‌شود.12

پس از بيان آنچه گفتيم، اكنون به اين نتيجه مي‌رسيم كه:

فرمان‌روايي‌اي كه خداوند به پيامبر و آل او(ص) عطا نمود، جايگاه بزرگي است؛ بلكه اين فرمانروايي از نبوّت بزرگ‌تر است و خداوند متعال در اين باره فرموده است:

«أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَي مَا آتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَآ آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا؛13

بلكه به مردم براي آنچه خدا از فضل خويش به آنان عطا كرده، رشك مي‏ورزند در حقيقت ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان ملكي بزرگ بخشيديم.»

آنگاه اين مطلب را ذكر مي‌كند كه مردم نسبت به پيامبر(ص)، براي آنچه خداوند از فضل خود، به آن حضرت بخشيده بود؛ همچون كتاب، فرمان‌روايي و نبوّت حسادت مي‌ورزيدند، امّا به رغم آن، خداوند، ملك عظيم (فرمان‌روايي بزرگ) را به آن حضرت و آل پاكش اختصاص داد. بنابراين طبيعي است كه ملك عظيم، بزرگ‌تر از نبوّت و حكمت باشد.

شيخ سند بيان مي‌دارد: فرمان‌روايي، آن است كه نبوّت از آن برآمده، بنابراين مقام آن از پيامبري بزرگ‌تر است.14

مناسب است در اينجا گفت‌وگويي را كه بين معاويه و ابن عبّاس درگرفت، نقل كنيم.

معاويه گفت: اي بني‌هاشم، شما قصد داريد كه خلافت را از آن خود كنيد، چنان كه نبوّت را از آن خود ساختيد، در حالي كه اين ‌دو در يك شخص جمع نمي‌شوند و گمان مي‌كنيد كه فرمان‌روايي مخصوص شما است.

ابن عبّاس در پاسخ گفت:

امّا گفتة تو كه ما به واسطة نبوّت، شايستة خلافتيم؛ اگر به واسطة نبوّت شايستة آن نباشيم، پس به چه واسطه‌اي شايستة آن باشيم؟ و دربارة گفته‌ات كه نبوّت و خلافت در يك شخص جمع نمي‌شوند، پس فرمودة خداوند متعال چه مي‌شود كه:

«در حقيقت، ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان مُلكي بزرگ بخشيديم». پس مقصود از كتاب، نبوّت، حكمت، سنّت و مُلك، خلافت اس

ت. ما آل ابراهيم هستيم كه خداوند دربارة ما و ايشان به صورت يكسان امر نموده است و اين سنّت براي ما و آنان ـ هر دو ـ جريان دارد. امّا گفته‌ات كه: گمان كرده‌ايم فرمان‌روايي از آن ماست، [بدان‌كه] گمان بردن دربارة فرمودة خداوند شك است و هر [مؤمني] شهادت مي‌دهد كه فرمان‌روايي از آن ماست.15

امّا، مع‌الاسف، كساني نسبت به مقام اين فرمان‌روايي بزرگ تجاوز و تعدّي نمودند در حالي كه شايستگي آن را نداشتند. از امام صادق(ع) روايت شده كه دربارة اين قول خداوند متعال:

«قُلِ اللهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَيَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛16

بگو: بار خدايا تويي كه فرمان‌روايي؛ هر آن كس را كه خواهي، فرمان‌روايي بخشي و از هر كه خواهي، فرمان‌روايي را بازستاني و هر كه را خواهي، عزّت بخشي و هر كه را خواهي خوار گرداني؛ همة خوبي‌ها به دست توست و تو بر هر چيز توانايی.»

فرمودند: «در حقيقت، خداوند ملك را به ما بخشيد، امّا بني‌اميّه آن را گرفتند؛ چونان شخصي كه لباسي داشته و ديگري آن را از او بگيرد، پس متعلّق به او نيست.»17

پي‌نوشت‌ها: