از جهل تا جهل

اسماعیل حاجیان

جاهلیّت از گذشته تا حال

هرگاه از جاهلیّت سخن به میان می‌آید، چنین به نظر می‌رسد كه جاهلیّت مربوط به دوران گذشته بوده و امروز در دوران عقلانیّت بشر، سخن از آن، سخنی گزاف و مخالف تمدّن بشری است. امّا با تأمّل در مفهوم جاهلیّت و آنچه كه بر بشر امروز می‌گذرد، روشن می‌شود كه این معضل بزرگ، امروز هم گریبان‌گیر بشر است. برای بررسی دقیق‌تر این موضوع به طرح و پاسخ‌گویی به چند پرسش می‌پردازیم:

جاهلیّت چیست؟ و آیا با همة تحوّلات علمی بشر در قرون اخیر، به كارگیری لفظ جاهلیّت در مورد انسان عصر حاضر صحیح است؟

جاهلیّت نخستین (جاهلیّت اُولی به تعبیر قرآن) و جاهلیّت نوین (جاهلیّت ثانی) به چه معنا است؟ آثار و علایم جاهلیّت دوران ما چیست؟

جاهلیّت از دیدگاه قرآن و روایات

چنانكه اشاره شد «قرآن» و روایات راجع به جاهلیّت، تعاریفی دارند كه توجّه به آن، بسیاری از حقایق را روشن می‌سازد.

خداوند در قرآن می‌فرماید:

«إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ؛1 آنگاه كه كافران در دل‌هاى خود تعصّب [آن هم] تعصّب جاهليّت ورزيدند.»

حمیّت از مادّة «حَمی» به معنای حرارت است و سپس در معنای غضب و بعد از آن در معنای نخوت و تعصّب آمیخته با غضب به كار رفته است. امام علی(ع) در «خطبة قاصعه» بارها

روی این معنا تكیه كرده است و در مذمّت ابلیس كه پیشوای مستكبران بوده، می‌فرماید:

«صَدَّقَهُ بِهِ اَبنَاءُ الحَمیَّةِ وَ اِخوانُ العَصَبِیَّة وَ فَرَسانُ الكِبرِ وَ الجَاهِلِیَّةِ؛2 او را فرزندان نخوت، حمیّت و برادران عصبیّت و سواران بر مركب كبر و جهالت تصدیق كردند.»

و در جای دیگر، در همین خطبه، هنگامی‌كه مردم را از تعصّبات جاهلیّت بر حذر می‌دارد، می‌فرماید:

«شراره‌های تعصّب و كینه‌های جاهلی را كه در قلب دارید خاموش سازید، كه این نخوت، حمیّت و تعصّبِ ناروا در میان مسلمانان، از القائات و نخوت‌ها و وسوسه‌های شیطان است.»

در حدیثی از امام علی بن الحسین(ع) آمده كه وقتی از حضرت دربارة عصبیّت سؤال كردند، فرمود:

«تعصّبی كه موجب گناه است اینست كه انسان بَدان قوم خود را از نیكان قوم دیگر برتر بشمرد. ولی دوست داشتن قوم خود، تعصّب نیست. تعصّب آن است كه آنها را در ظلم یاری كند.»3

قرآن در بیان داستان شب بعد از جنگ احد و احتمال خطر حملة مشركان به «مدینه» و ترس انسان‌های منافق و ضعیف الایمان می‌فرماید:

«ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّن بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُّعَاسًا يَغْشَى طَآئِفَةً مِّنكُمْ وَطَآئِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ؛4

سپس [خداوند] بعد از آن اندوه آرامشى [به صورت] خواب سبكى بر شما فرو فرستاد كه گروهى از شما را فرا گرفت و گروهى [تنها] در فكر جان خود بودند و در بارة خدا گمان‌هاى ناروا همچون گمان‌هاى [دوران] جاهليّت مى‏بردند.»

آنها در مورد خدا گمان‌های نادرست، همچون گمان‌های دوران جاهلیّت و قبل از اسلام داشتند و در افكار خود احتمال دروغ بودن وعده‌های پیامبر(ص) را می‌دادند و به یكدیگر یا به خویشتن می‌گفتند: آیا ممكن است با این وضع دلخراشی كه می‌بینیم پیروزی نصیب ما بشود. یعنی بسیار بعید و غیر ممكن است. قرآن در جواب آنها می‌گوید: «بگو همة امور برای خداست.»5

قرآن در پیام دیگری اشاره می‌فرماید:

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ؛6 آيا خواستار حكم جاهليت‏اند و براى مردمى كه يقين دارند داورى چه كسى از خدا بهتر است.»

در كتاب «كافی» از امام علی(ع) نقل شده است كه فرمودند:

«الحُكمُ حُكمان، حُكمُ اللهِ و حُكمُ الجاهِلیةِ فَمَن اَخطَا َحُكمَ اللهِ حَكَمَ بِحُكمِ الجَاهِلیَّةِ؛ 7

حكم دو گونه بیشتر نیست یا حكم خداست یا حكم جاهلیّت و هر كس حكم خدا را رها كند به حكم جاهلیّت تن در داده است.»

از اینجا روشن می‌شود مسلمانانی كه با داشتن احكام آسمانی به دنبال قوانین ساختگی باطل دیگر افتاده‌اند، در حقیقت در مسیر جاهلیّت گام نهاده‌اند.8

حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

پیامبر گرامی‌اسلام(ص) بعد از مراسم حج به طرف مدینه حركت فرمودند، در بین راه ماجرای غدیر خم و خطبة آن حضرت مطرح شد. پیامبر در آن خطبة معروف فرمودند:

«به خدا قسم خداوند به انبیاء و رسولان در مورد من بشارت داده، من آخرین انبیاء و رسولانم و من حجّت خدا بر همة مخلوقات آسمان‌ها و زمینم. هر كس در این موضوع شك كند كافر است، آن هم كفر جاهلیّت اوّل و كسی كه در این گفتارم تردید كند در همه چیز تردید كرده و تردید كننده در آن آتش جهنم است.» 9

حارث بن مغیره می‌گوید به امام صادق(ع) عرض كردم: آیا پیامبر(ص) فرموده‌اند: «كسی كه بمیرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهلیّت مرده است؟» حضرت فرمودند:

«آری.» پرسیدم: آیا جاهلیّت جاهلان و سفهاء یا جاهلیّتی كه امامش را نسناخته؟ حضرت فرمودند: «جاهلیّت كفر و نفاق و گمراهی.»10

پیامبر گرامی‌اسلام(ص) نگاهی به حضرت علی(ع) نموده و آنگاه فرمودند:

یَا عَلی مَن اَبغَضَكَ اَمَاتَهُ اللهُ مِیتَةً جَاهِلیَِةً وَ حَاسَبَهُ بِمَا عَمِلَ، یَومَ القِیامَةِ؛

ای علی، كسی كه دشمن تو باشد، خداوند او را به مرگ جاهلیّت می‌میراند و بر اساس آنچه عمل كرده در روز قیامت با او رفتار می‌شود.11

از رسول گرامی‌اسلام(ص) نقل شده كه فرمودند:

مَن اَنكَرَ القَائِمَ مِن وُلدی فِی زَمانِ غیبتهِ مَاتَ مِیتَةً جاهلیةً؛ كسی كه منكر قائم از فرزندان من در زمان غیبتش بشود به مرگ جاهلیّت می‌میرد.»12

در دعای غیبت امام زمان(عج) بعد از درخواست معرفت خدا و پیامبر(ص) و امام و حجّت خدا، از خداوند طلب می‌كنیم:

«اَللّهُمّ لَا تَمِتنِی مِیتَةً جاهلیّةً وَ لا تُزِغ قَلبِی بَعدَ اِذ هَدَیتَنی؛13

خدایا مرا به مرگ جاهلیّت نمیران و قلبم را پس از هدایت منحرف مساز.»

مقصود از مرگ جاهلیّت در این دعا، عدم معرفت امام زمان(عج) است.

امام صادق(ع) می‌فرماید:

«مَن شَرِبَ مُسكِراً لَم تُقبَل مِنهُ صَلاتُهُ اَربَعینَ یَوماً. فَاِن مَاتَ فِی الاَربعین، مَاتَ مِیتَةً جَاهلیةً وَ اِن تَابَ، تَابَ اللهُ عَلیهِ؛14 كسی كه شراب بنوشد، چهل شبانه‌روز نمازش پذیرفته نیست و اگر در این چهل روز بمیرد به مرگ جاهلیّت مرده، ولی اگر توبه كند خداوند توبه‌اش را می‌پذیرد.

از مجموع آیات و روایاتی كه در این باب ذكر شد، می‌توان مصادیق جاهلیّت را در موارد زیر خلاصه نمود:

1. حكم و حكومت ناحق، رفتار خلاف قانون الهی و مبتنی بر هوا و هوس و روی گردانی از دستورات الهی؛

2. بی‌توجّهی به وعده‌های الهی و بد‌اندیشی دربارة افعال خداوند؛

3. پای فشردن بر خواسته‌های نابه‌جا، تعصّب و جانبداری بی دلیل از عقاید و اندیشه‌های باطل.

4. نژاد پرستی و برتری قوم و قبیله بدون دلیل منطقی(حمیّت جاهلیّت)؛

5. فساد اخلاقی، شراب، قمار، جنگ و غارت‌گری؛

6. عدم پذیرش رهبری صالح و معصوم و بی‌توجّهی به احكام الهی.

جاهلیّت نخستین

قرآن در سورة احزاب، خطاب به زنان پیامبر جاهلیّت نخستین را این گونه بیان می‌فرماید:

«وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى؛15 در خانه‌هایتان بمانید و مانند جاهلیّت اولی تبرج (آشكار كردن بدن و زینت) نداشته باشید.»

امّا اینكه منظور از جاهلیّت اولی چیست، ظاهراً همان جاهلیّتی است كه مقارن عصر پیامبر(ص) بوده و به طوری كه در تواریخ آمده در آن موقع زنان حجاب درستی نداشتند و دنبالة روسری‌های خود را به پشت سر می‌انداختند به طوری كه گلو و قسمتی از سینه و گردنبند و گوشواره‌های آنان نمایان بود. به هر حال این تعبیر نشان می‌دهد كه جاهلیّت دیگری همچون جاهلیّت عرب در پیش است كه ما امروز در عصر خود آثار این پیش‌گویی قرآن را در دنیای متمدّن مادّی می‌بینیم.16

جاهلیّت قبل از اسلام

پیرامون جاهلیّت عرب قبل از اسلام (جاهلیّت اُولی) در كتب تاریخ، مسائل زیادی مطرح شده است كه برای روشن تر شدن مفهوم جاهلیّت، به بعضی از آنها اشاره می‌نماییم.

1. از نظر امام علی(ع) لجاجت در برابر حق، حمیّت و تعصّب بی جا و شیطانی، خودپسندی و غرور، عدم‌اندیشه و تفقه در دین، به كار نبردن گوهر خرد در خداشناسی، میراث دار فرهنگ منحطّ گذشته بودن و از پیشوایان ستمگر پیروی نمودن از نمودهای جاهلیّت است.

امام در خطبه ای دربارة حالات و ویژگی‌های مردم دوران جاهلیّت در آستانة بعثت پیامبر(ص)، می‌فرماید:

«در آن دوران، ملت‌ها در خوابی عمیق فرو رفته بودند. فتنه و فساد در مجرای به راه ‌انداختن هرج و مرج، جهان را فرا گرفته بود. كارهای

خلاف، میان مردم منتشر شده و امور زندگی از هم گسیخته بود. آتش جنگ‌ها زبانه می‌كشید. دنیا بی نور و پر از نیرنگ گشته بود. برگ‌های درخت زندگی به زردی گراییده، از ثمرة زندگی خبری نبود. میوة دنیای آن روز فتنه و غذایش مردار بود. در درون، وحشت و اضطراب و در بیرون شمشیر حكومت می‌كرد.»17

به نظر می‌رسد. علی(ع) همة دنیای قبل از اسلام را غرق در جاهلیّت می‌دیدند.

2. حضرت در «نهج البلاغه» در مورد هنگامة بعثت می‌فرماید:

«او را در زمانی فرستاد كه مردم در حیرت و گمراهی سرگردان بودند و در فتنه و جهل و فساد غوطه‌ور. هوا و هوس‌های سركش، آنها را از جاده حق دور ساخته بود. جهل و نادانی، آنها را سبك مغز بار آورده و در كارهای خود مضطرب و حیران ساخته و به آن (جهل و نادانی) مبتلا گشته بودند.»18

3. از حضرت در توصیف بنی امیّه، كه ادامه دهندة جاهلیّت اولی بودند، نقل شده:

«فتنه، آشوب، فساد و تباهگری‌های بنی امیّه با چهره‌های بس زشت و رُعب انگیز و گروه به گروه كه متّصف به جاهلیّت‌اند،‌ بر شما وارد می‌شود. نه دلیل هدایتی در آنها وجود دارد و نه نشانی كه برای هدایت دیده شود.»19

و در خطبة دیگر در توصیف آنها می‌فرماید:

«زیرا آنان پیشتازان تكبّر، پایه‌های تعصّب و تكیه گاه‌های اركان فتنه و شمشیرها، فخر كنندگان جاهلی با افتخار به نسب و نژاد می‌باشند.»20

4. از موارد قابل توجّه در جاهلیّت عرب، نوع روابط خانوادگی و انواع ازدواج‌های رایج در میان آنها بوده. به عنوان نمونه می‌توان موارد ذیل را نام برد:

الف) نكاح مَقْت: پس از فوت پدر، پسر بزرگ پارچه به روی همسر پدرش، به شرطی كه مادرش نباشد، می‌انداخت و با او ازدواج می‌كرد و یا او را به دیگری می‌داد و مهریه می‌گرفت؛

ب) نكاح جمع: كنیزكان خود را وادار به زنا با دیگران می‌كردند و پول می‌گرفتند؛

ج) نكاح بدل: معاوضه همسر با كسی كه از همسر او خوشش می‌آمد(تعویضی)؛

د) نكاح ضماد: ازدواج چند مرد با یك زن. در این ازدواج فرزند مال كسی بود كه به وی شبیه باشد ( كه به نام نكاح زهط هم نامیده شده است)؛

هـ) نكاح استبضاعی: شخصی همسر خود را در اختیار مردی كه از شجاعت یا صفت پسندیدة دیگری برخوردار بود، قرار می‌داد تا از او صاحب فرزند شجاع شود؛

و) نكاح دسته جمعی: ازدواج گروهی از مردان با گروهی از زنان به طور آزاد.21

3. از معروف‌ترین رسوم زشت اعراب جاهلی، زنده به گور كردن دختران در بعضی از قبایل بود كه قرآن به آن اشاره می‌فرماید:

«هرگاه به یكی از آنها بشارت دهند دختری نصیب تو شده، صورتش از فرط ناراحتی سیاه می‌شود و مملو از خشم می‌گردد. از قوم و قبیلة خود به خاطر بشارت بدی كه به او داده شده، متواری می‌گردد و نمی‌داند آیا او را با قبول ننگ نگه دارد یا در خاك پنهانش كند. چه بد حكمی‌می‌كنند.22

در زمینة زنده به گور كردن دختران، وقایع وحشتناكی در جامعة عرب قبل از اسلام رخ داده كه در تواریخ به تفصیل آمده است.

بدین ترتیب می‌توان بر مصادیق جاهلیّت؛ تبرّج و برهنگی، تكبّر و خودخواهی، نابود كردن ارزش زن و انسان، وحشت و اضطراب و جنگ و خونریزی را افزود.

جاهلیّت نوین در عصر ما

در بحث از جاهلیّت اولی گفته شد كه جاهلیّت دوم، جاهلیّتی است كه دنیای امروز با همة پیشرفت‌های علمی ‌و تمدّن عظیم بی‌سابقة بشری و ادّعای تشكیل حكومت جهانی، گرفتار آنست. این گفته

چگونه قابل پذیرش است؛ در حالی كه ادّعای عقلانیّت بشر، گوش فلك را كر كرده است.

به منظور تبیین جاهلیّت نوین؛ چند محور اساسی زندگی امروز بشر را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

الف) انحراف در مبانی فكری:

مهمترین مبنای فكری بشر بعد از رنسانس، اومانیسم است. اومانیسم به مفهوم محوریّت انسان در همة ارزش‌های انسانی است.( انسان محوری در مقابل خدا محوری).

خواست انسان غربی بریدن تمام از آسمان و پیوستن آن به زمین است. در دوران رنسانس تنها یك واژه بود كه مورد احترام قرار گرفت و از پیش سراسر برنامة تمدّن جدید را در خود خلاصه كرد. این واژه اومانیسم بود. منظور از این واژه این بوده است كه همه چیز را محدود به موازین بشری محض سازند و هر اصل و طریقتی را كه خصلت معنوی و برین دارد به صورت انتزاعی و مجرّد در آوردند و به بهانة تسلّط بر زمین، از آسمان روی برتابند.اومانیسم نخستین صورت امری است كه به شكل نفی روح دینی معاصر در آمده است، یعنی لائیسم.

و چون می‌خواستند همه چیز را به میزان بشری محدود سازند، سرانجام مرحله به مرحله به پست ترین درجات وجود بشری سقوط كردند.23

ب) نژاد پرستی :

در جاهلیّت عرب، از حمیّت جاهلی، تعصّبات قبیلگی و نژاد پرستی سخن به میان آمد. انتظار می‌رفت كه انسان امروز با همة ادّعای خداییش در قدرت و علم، از این فضا بگذرد. امّا وقایع چند قرن اخیر نشان داد كه هنوز بشر گرفتار همان تعصّبات جاهلی است. در این جا به دو نمونه از زشت ترین چهره‌های نژاد پرستی دنیای امروز اشاره می‌شود:

ج) فساد اخلاقی:

در این كه فساد اخلاق و فحشاء در دنیای امروز در بیشتر اركان زندگی بشر رخنه كرده، تردید نیست. به تعبیر قرآن:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ؛24 به سبب آنچه دست‌هاى مردم فراهم آورده فساد در خشكى و دريا نمودار شده است.»

در جامعة جاهلی عرب و در جوامع گذشتة بشر، فساد اخلاق و فحشاء رایج بود، امّا نه به عنوان یك فضیلت و ارزش؛ امّا در دنیای امروز اینها معیار ارزش تلقّی می‌شوند، مثلاً:

1. در «هندوستان»، فرقه‌ای وجود دارد با عنوان لینگامیزم كه در كتاب تاریخ جان ناس آمده:

اینها بخش تناسلی مرد را به عنوان معبود می‌پرستند... فیلمی‌ساخته و آزادی در قلمرو جنسی را فطری قلمداد نموده‌اند. از جمله موارد فیلم بحث لینگامیزم است.25

د) استبداد و ستم:

ظاهراً در دنیای متمدّن امروز، بعد از جنگ آزادی بردگان در «آمریكا»، برده‌داری از بین رفت، امّا حقیقت در تاریخ چند صد ساله اخیر چیز دیگری است. برده داری و ظلم و ستم چهرة دیگری پیدا كرده كه بسیار زشت‌تر از برده داری قبل از اسلام و قرون وسطا است.

به عنوان مثال به چند مورد از نمونه‌های انحطاط فكری و فرهنگی در جوامع اسلامی‌اشاره می‌شود:

الف) وهابیّت: یكی از چهره‌های جاهلی و زشت كه به نام اسلام در قرن‌های اخیر در عربستان و بعضی از كشورهای اسلامی‌بروز پیدا كرد و متأسّفانه برای از بین بردن چهرة زیبای اسلام اهل بیت(ع) از سوی بعضی از كشورهای استعماری حمایت شد؛ وهابیّت بود.

ب) صوفیگری: تصوّف روشی خاص در زندگی است كه اطمینان و راحتی و تسكین درونی و سعادت ایده‌آل شخص صوفی را از غیر راه كار و كوشش و نظامات و فعّالیت‌های عادّی زندگی به وسیلة تحمّل مشقّات و زهد و ترك لذایذ و بالأخره با پیروی از اصل فرار از زندگی مادّی تأمین می‌نماید.

هند، زادگاه اوّلیة تصوّف بوده و افكار صوفیانه از آنجا به محیط‌ها و مذاهب دیگر سرایت و نفوذ كرده است.

این تفكّرات انحرافی (وهابیّت، صوفیه و فرقه‌های انحرافی دیگر... ) از یك سو، و جوّ روشنفكری حاكم بر جوامع اسلامی‌با وابستگی كامل به تفكّرات منحطّ غربی از سوی دیگر؛ جوامع اسلامی‌را هم در جاهلیّت دیگری قرار داده است.

با این حال، آیا بشر امروز گرفتار جاهلیّت نیست؟ عصری كه:

1. به جای تربیت الهی بشر به لجن دنیاپرستی و هواپرستی كشیده شده است؛

2. چشمه سارهای عواطف و احساسات شریف انسانی خشك شده؛

3. باطل را در برابر حق نهاده‌اند و از پیروزی آن (باطل) به خود می‌بالند؛

4. بشریّت دوران انفجار علم را طی می‌كند و هنوز نمی‌داند انسان كیست؛

5. بشر نمی‌داند كه از شخصیّت‌های بزرگ و انسان‌های كامل و رهبران الهی چگونه استفاده كند؟ گاهی از آنها بت می‌سازد، و گاهی به شدّت آنها را تخطئه می‌كند؛

6. هنوز بشر تكامل یافته، زیستن بدون اسلحه را یاد نگرفته و برای اثبات اینكه زنده است؛ مجبور به استفاده از توپ، تانك، ناوهای جنگی و كلاهك‌های اتمی‌است؛

7. پیوستن انسان‌ها به انسان دیگر بر مبنای منفعت طلبی شخصی است،حتّی اخلاق او هم اخلاق منفعت‌طلبانه است؛

8. مفهوم لذّت جز در لذّت‌های پست مادّی معنا ندارد؛

9. منطق حاكم عبارت است از من هدف و دیگران وسیله‌اند كه بازگوكننده هویّت خودپرستی است؛

10. خدا و مشیّت الهی نفی می‌شود تا انسان محور ارزش‌ها شود؛

11. علم، تكنولوژی و هنر در خدمت شهوات و قدرت طلبی انسان قرار گرفته است؛

12. نیهیلیسم و پوچ گرایی و بی هویّتی انسان، فلسفة امروز بشر است؛

13. تمام استعدادهای مادّی و معنوی بشری در راه تخریب وجود انسان به كار رفته است؛

14. پیمان شكنی، چه پیمان الهی و چه پیمان اجتماعی، رسم عادّی بشر امروز شده است؛

15. انسان متعالی و امانت دار الهی، به مرتبة ابزار تولید تنزّل یافته است؛

16. از وجود لطیف‌ترین موجود هستی؛ یعنی زن، جز در راه ارضاء تمایلات جنسی استفاده نمی‌شود.

پی‌نوشت‌ها: