محسن تابنده
تا درِ كوچه را باز كردم و پا بيرون گذاشتم، ديدم اجل معلّق انتظارم را مي‌كشد تا به سرعت بر سرم نازل شود. جاي دشمنتان خالي، توپ فوتبال چهل تكّة آقا محمّد، پسر همسايه، كه هدية پدرش به مناسبت أخذ مدرك كلاس اوّل دبستان بود، بر فرق سر بنده كوبيده شد تا يادآوري كند كه: هان همسايه‌ها! غافل مباشيد كه فصل تابستان فرا رسيد و برگزاري جام‌هاي كوچك و بزرگ خانه‌اي، محلّه‌اي، شهري و ... شروع شد. هشدار که از قافله عقب نمانید؛ وگرنه بچّه‌های محلّه می‌دانند و شما!
خلاصه دردسرتان ندهم با دستي بر سر و ناله‌كنان راهي دفتر مجله شدم. امروز قرار است مصاحبة پزشكان دربارة حقّ بيمار و طبيب را انجام دهم.
به توصية سردبير محترم مجله، بعد از چاپ مطلب «حقّ بيمار» در نشرية شمارة 112، باید نظر برخي از پزشكان محترم را در اين باره برای درج در این شمارة مجله جويا می‌شديم.
٭ ٭ ٭
آقاي دكتر رضا افشار، دانشيار نفرولوژي، عضو هيئت علمي «دانشگاه شاهد».
مشاهدة رابطة صميمانة آقای دکتر با مريضانش مهم‌ترين عاملي بود كه ما را واداشت تا مزاحمش شويم و از او دربارة حقّ بيمار بپرسيم؛ ایشان هم مثل هميشه متواضعانه و صميمانه پاسخ ما را اين گونه داد:
سخن گفتن در باب اخلاق چه به صورت عام و چه در صنوف مختلف بسیار سخت است، چرا که ناخودآگاه به گوینده مي‌نگرند که آیا خود متّصف به این صفات می‌باشد؟ و به دنبال آن ضرب المثلِ «رطب و رطب خورده» تداعی می‌شود. ولی از باب تکلیفی که شد با کلامی قاصر و آموخته‌هايي از اساتید بزرگوارم که طیّ سال‌های تحصیل به ما گوشزد مي‌کردند، واگویه مي‌کنم، هر چند که نیاموختیم و عامل نبودیم.
ابتدا در باب اهمّیت طبابت بايد بگويم همین بس که از امام صادق(ع) روایت شده: «هیچ شهری از سه کس در امر دنیا و آخرتش بی‌نیاز نیست، فقیه دانای پرهیزكار، فرمانروای خیرخواه و طبیب دانشمند».
اهمّیت هر علمی در موضوعی است که به آن مي‌پردازد و چه مبحثی شریف‌تر از جان انسان که مقام خلیفـة الهی دارد و اگر کسی این مقام را درک کند و توفیق یابد که حقّ آن را ادا کند، چه بسا که از کوته راه، به رستگاری حقیقی دست یابد. اگر به زندگی به عنوان مزرعة آخرت بنگریم و علم و حرفه را وسیله‌ای برای خدمت به خلق خدا و در راه خدا بدانیم، آنگاه علم حجاب اکبرمان نمی‌شود و مصداق کلام رسول الله(ص) مي‌شویم که فرمودند: «هر کس که مشکلی از بیماری رفع کند، گناهانش آمرزیده مي‌شود».
امّا در مورد حقّ بيمار بر طبيب مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
1. دانايی و علم به روز، خوش خلقی و مهربانی پزشك: شکرانة موقعیّتی که پروردگار عنایت کرده است، خوش‌رويی و حلّ مشکلات مردمان است که روایت
شده است: «پروردگار به چیزی بالاتر از عملی که به واسطة آن مؤمنی خوشحال شده باشد، عبادت نشده است.»
2. راز‌داری و امین بودن پزشك: او باید خود را مشاور امین بیمار بداند و نه رئیس لازم الاتّباع او و در نهایت، این بیمار باشد که درمان را انتخاب مي‌کند؛ به ارزش‌های اعتقادی او احترام گذارده و با رعایت عفّت از انجام معاینات و اقدامات
غیر ضروری که خلاف ارزش‌های دینی بیمار بوده و موجب آزردگی روحی او شود، خودداری کند.
3. صبر، حوصله و بردباری پزشك: اصرار و سؤالات مکرّر بیمار او را آزرده نکند و همواره با روی خوش پاسخ‌گوی وی باشد، که معصوم(ع) فرمود: «حاجات مردمان به شما نعمات خداوند هستند. از نعمت‌های خدا رویگردان نشوید.»
4. ایثار و تلاش، درستکاری و صداقت، معاینة دقیق و وقت گذاشتن برای بیماران: پزشك بايد بداند كه هر بیمار نان آور یک خانواده ،پدر فرزندانی، تنها فرزند پدر و مادری یا امید چشم انتظاری است که در صورت بی‌توجّهی ممکن است جانش را از دست بدهد و تمام تلاش خود را برای درمان کامل وی به کار گیرد.
5. خرج تراشی نکردن برای بیمار: ترجیحاً پزشك ارتباط مستقیم مالی با بیمار نداشته باشد و بیمار را به چشم مشتری نگاه نکند، در انتخاب روش‌های درمانی همسان، رعایت وضعیّت اقتصادی بیمار را بنماید و او را تحت فشار مالی نگذارد، خداوند را روزی‌رسان دانسته و اجرت را از او بطلبد که فرموده: «اهل علم را من ضامن ارزاقشان هستم.»
6. توضیح دادن روش درمان و عوارض ناشی از آن: پزشك بايست از استفاده از روش‌های درمانی تأيید نشده خودداري كند و آگاهي دادن به بیمار را حقّ او بداند و با زبان قابل فهم و در حدّ ضرورت بيماري را براي مريض يا همراهانش شرح دهد. او بايد در مواقع ضروري از مشورت سایر همکاران بهره گیرد و از درمان مواردی که در آن حیطه تخصّص ندارد، خودداری کند.
پزشك بايستي در همه حال خداوند را قادر مطلق بداند، با دوری از غرور و عُجب، شفا را از جانب پروردگار دانسته و خود را وسیله‌ای بیش نداند «و اذا مرضت فهو یشفین.»
لطفاً دربارة حقّ پزشك بر بيمار هم به اختصار نكاتي را بفرماييد.
در مقابل، طبیب نیز بر بیمار حقّی دارد که رعایت آنها در آرامش فکری، استقلال در تصمیم‌گیری و در نهایت درمان صحیح و شفای بیماران به پزشك کمک مي‌کند، از آن جمله:
1. احترام متقابل و رعایت شأن اجتماعی و اعتماد به پزشک است؛ مريض نبايد چیزی را از پزشک پنهان كند و او را با اطّلاعات غلط به اشتباه بیاندازد؛
2. باور داشته باشد که پزشکان نیز انسان‌هايی هستند همانند سایرين، با همان مشکلات روزمرّه که ممکن است گاهي آنها را از خوش خلقی دور کند؛
3. بيمار بايد بداند که اگر پزشکی صادقانه از تشخیص بیماریش اعلام عجز کرد و او را به طبیب دیگری ارجاع داد، نشانة صداقت اوست و از او بدگويی نکند؛
4. بيمار یقین داشته باشد که طبیب واقعی با بیمارش درد مي‌کشد، با او مي‌میرد و با او زنده مي‌شود و هیچ لذّتی را با حظّ شنیدن خبر حصول سلامتی بیمار بد حالش
عوض نمی‌کند. ما بايد بپذیریم که ادای احترام به تمام صاحبان مشاغل و رعایت شئونات برخی از آنان که از جمله طبیبان، تضمین کنندة سلامت جامعه است.
خلاصه آنکه روابط بین بیمار و طبیب رفتاری دو سویه
و هر یک بر دیگری تأثیرگذار است، کلام آرام‌بخش طبیبی حاذق و خداترس، خانواده‌ای را از اضطراب و نگرانی می‌رهاند و حتّی در صورتی که عمر بیمارشان به دنیا نباشد، قدرشناس پزشکی که تمام تلاشش را برای بهبود بیمار کرده است، هستند.
با تشكّر از قبول زحمتتان، لطفاً در آخر يكي از خاطراتتان را كه با موضوع ما مرتبط است، برايمان بيان كنيد.
چه بسیار مواقعی که خود من خسته و بی‌حوصله بوده‌ام و بیمار سلیم النّفسی مرا به آرامش دعوت کرده و با درک حال
ناخوشم،گفته: پسرم می‌روم و زمانی دیگر مي‌آیم و من مانده‌ام و بار شرمندگی.
در پایان حیف است که از کلام پر مغز منتسب به برزویة طبیب بگذریم که قریب به مضمون چنین گفته است:
طبابت چون کاشت گندم است. حاصل زراعت که گندم است، سلامت بیمار باشد و درآمد طبیب نیز مانند کاه، چون گندم پرورده شود، کاه نیز ناگزیر در کنار حاصل آید.
ومن الله التّوفیق
آقاي دكتر محمّد جواد تاج، متخصّص امراض عفوني «بيمارستان شهيد انصاري رودسر»، يكي ديگر از دوستان موعودي ماست كه با گرمي ما را پذيرفت و پاسخگوي پرسش‌هاي ما شد.
او ابتدا روايتي از نبيّ مكرّم اسلام(ص) نقل مي‌كند كه فرمودند: «كسي كه براي سلامتي و برآوردن حاجت بيمار تلاش كند، گناهان او آمرزيده مي‌شود و مانند روزي است كه از مادر متولّد شده است.»
سپس ويژگي‌هاي يك پزشك را از ميان متون قديمي مربوط به اطبّاي نامي ايران برمي‌شمارد:
پزشک باید آراستگی و وارستگی ظاهری داشته باشد. رضایت خالق را در نظر بگیرد، مهارت و دانش کافی را کسب نماید (افزایش مطالعه، استفاده از پایگاه‌های پزشکی اینترنت، شرکت در کنفرانس‌های بازآموزی و ...)، پزشک باید امراض شایع منطقة خود و نیز امراض فصول مختلف را بشناسد، باید غرور علمی نداشته باشد و از دانش پزشکان کارآزموده (پیش‌کسوت) استفاده نماید و در موارد غامض مشاوره نماید، تا آنجا که مقدور است داروهای کمتر، ارزان‌تر و کم عارضه‌تر را نسخه نماید، جز در موارد ضروری از چاقو و وسایل جرّاحی استفاده نکند، راز دار باشد، سعة صدر و حوصلة کافی در شنیدن شرح حال بیمار داشته باشد، بنابراین ویزیت سریع بیماران و نیز چند بیمار با هم در اتاق معاینه، شایسته نیست، پزشک باید خیرخواه مردم باشد، خوش خلق باشد، بین فقیر و غنی فرق نگذارد و ...
او در ادامه مي‌گويد: موضوع اخلاق پزشکی نباید تا اینجا مطرح و بعد مختومه اعلام گردد بلکه باید از دیدگاه حقوق و انتظارات پزشکان و سایر کادر نیز مطالبی بیان گردد.
مباحث حقوقی دو جانبه‌اند: مانند حقوق والدین و فرزندان، حقوق استاد و شاگرد، حقوق کارفرما کارگر، حقوق دولت و ملّت و ...
باید پزشک و کادر پزشکی به رسمیّت شناخته شده و احترام و قداست آنان حفظ گردد. ممکن است بیان گردد که حریم امام‌زاده را باید متولّی آن نگه دارد، امّا پزشکانی که با اعمال ناشایست خود حرمت‌شکنی می‌کنند، تعداد اندكي بوده و قاطبة پزشکان از اعمال آنها متنفّر هستند.
البتّه در هر حرفه‌ای، افراد متخلّف هستند و قانون برخورد لازم را با آنان باید اعمال نماید.
متأسّفانه در موارد بسیار نادری توسط بعضی جراید و در بعضی از فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی، قداست طبّ به شوخی و سخره گرفته می‌شود که باعث رنجش خاطر جامعة پزشکی و درمانی می‌گردد.
توصية دكتر تاج به مسئولان اجرايي:
کادر پزشکی باید در محیطی به کار مشغول باشندکه فشارهای روانی و جسمانی در حدّاقل میزان باشد، گاهی پزشکان جوان در بعضی از مراکز بیمارستانی و درمانگاه‌های دولتی تأمین اجتماعی، مجبور به ویزیت به تعداد حدود سه برابر استاندارد می‌گردند. این ویزیت‌های سریع، باعث خستگی مضاعف کادر درمانی و بروز تهدیداتی برای بیماران می‌شود.
در شرايط خاصّي اضطراب، فشار كار و استرس ناشي از آن براي كادر درماني چند برابر مي‌شود، به طور مثال وقتي كه كادر درماني شيفت شب يا در ايّام تعطيلي باشند و تعداد آنها كافي نباشد؛ در مواردي كه ازدحام بيماران است، خصوصاً موارد تصادفات و ساير اورژانس‌هاي طبّي كه در شهرهاي توريستي بيشتر به چشم مي‌خورد؛ هنگامي كه در منطقه متخصّص مربوط نباشد يا ابزار پزشكي مثل سي تي اسكن يا حتّي آمبولانس براي انتقال بيماران نباشد و ...
بنابراین پزشک کادر درمانی حق دارد که تعداد نیروی انسانی و نیز تجهیزات کافی و هماهنگ را در محلّ کار خود داشته باشد و کادر درمانی حق دارند از لحاظ نیازهای اقتصادی و معیشتی در تنگنا نباشند.
دولت باید تجهیزات مورد نظر برای مراقبت‌های بهداشتی، پیشگیری از امراض، تشخیص و درمان بیماری‌ها را به عنوان حقوق شهروندی در هر منطقه تدارك و حتّی‌المقدور محیط کاری کم استرس را فراهم كند. كه در اين صورت مي‌توان از پرسنل، انجام وظايف را به احسن وجه انتظار داشت.
در پایان شعر زیر را به پزشکان و سایر کادر درمانی تقدیم می‌دارم:
صدها فرشته بوسه بر آن دست می‌زند
کز کار خلق یک گره بسته وا کند