مرگ جاهلي

ابراهيم شفيعي سروستاني

بسياري از ما، اين حديث معروف را شنيده يا خوانده‌ايم: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتتة جاهلية؛ هرکس بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلي از دنيا رفته است.» شيعه و سنّي اين حديث را به طريق معتبر از پيامبر گرامي اسلام نقل کرده‌اند.1 در اين حديث، دو مفهوم محوري وجود دارد که نيازمند بررسي و تبيين است؛ نخست، «معرفت امام» و ديگري، «مرگ جاهلي». دربارة موضوع‌هايي از قبيل اينکه مراد از معرفت امام چيست؛ چرا ما نيازمند معرفت اماميم و چگونه مي‌توان به معرفت امام رسيد، به تفصيل سخن گفته شده است، ولي در مورد مفهوم «مرگ جاهلي» تاکنون کمتر سخن به ميان آمده است. از اين‌رو، در اين مقال مي‌کوشيم شاخصه‌هاي مرگ جاهلي را در ساحت‌هاي مختلف فرهنگي، اجتماعي و اعتقادي، اخلاقي تبيين و بررسي کنيم.

1. مفهوم جاهليّت

«جاهليّت» در لغت، مصدر جعلي يا اسم مصدر به معناي «حالت ناداني» است2 و در اصطلاح، به زمان فترت پيش از اسلام گفته مي‌شود.3 مؤلف «مجمع البحرين» در اين زمينه مي‌نويسد:

مراد از جاهليّت، حالتي است که عرب پيش از اسلام در آن به سر مي‌بردند؛ يعني حالت ناداني نسبت به خدا و پيامبر، شرايع دين و فخرفروشي به پدران، نسب‌ها، غرور و خودپسندي و مانند آنها.4

در «لغت‌نامة دهخدا» نيز ذيل اين واژه چنين آمده است:

زمان پيش از اسلام که نادانان در آن دور بسيار بودند. بعضي گفته‌اند: جاهليّت زمان فترت يعني عصر بين دو پيغامبر است و گاهي دوران کفر را جاهليّت گويند و به زمان پيش از فتح و عصر بين ولادت و بعثت

پيغمبر اسلام نيز اطلاق شود... .

مردم پيش از بعثت پيامبر(ص) در جاهليّت جهلاء (ناداني سخت) به سر مي‌بردند؛ زيرا کردار و گفتاري که بر آن مي‌بودند، تنها جاهلان براي‌ آنان به وجود آورده بودند و اين جهالت و ناداني کلّي و عمومي بود.5

در چهار آية قرآن کريم، جاهليّت به معناي ياد شده آمده است.6

در روايتي که حارث بن مغيره از امام صادق(ع) نقل کرده، مفهوم جاهليّت در حديث نبوي روشن شده است. او مي‌گويد:

به ابوعبدالله [امام صادق] ـ درود خدا بر او باد ـ عرض کردم: آيا رسول خدا ـ درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد ـ فرمود: «کسي که بميرد و امامش را نشناسد، به مرگ جاهلي از دنيا رفته است؟» فرمود: «آري.» گفتم: جاهليّت سخت يا جاهليّتي که امامش را نشناسد؟ فرمود: «جاهليّت کفر و نفاق و گمراهي.»7

چنان‌که ملاحظه مي‌شود، امام صادق(ع) در اين روايت، دوران جاهليّت را با سه ويژگي کفر، نفاق و گمراهي معرفي و تبيين کرده است. اين سه ويژگي افزون بر روشن کردن مفهوم جاهليّت در حديث ياد شده، مهم‌ترين شاخصه‌هاي دوران جاهليّت را نيز بيان مي‌کنند و مي‌توانند ما را در تبيين دقيق‌تر شاخصه‌هاي اين دوران ياري دهند.

2. شماي کلّي دوران جاهليّت

در برخي آيات قرآن کريم و سخنان معصومان(ع)، به شماي کلّي دوران جاهليّت و وضعيت جامعة عرب در اين دوران اشاره شده است که در اينجا به اجمال به بررسي آنها مي‌پردازيم.

در يکي از آيات قرآن کريم، با دعوت مسلمانان به وحدت و دوري از پراکندگي، وضعيت آ‌نان قبل از اسلام گوشزد شده است:

«و همگي به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراکنده نشويد و نعمت خدا را بر خود ياد کنيد، آنگاه که دشمنان [يکديگر] بوديد. پس ميان دل‌هاي شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شديد، و بر کنار پرتگاه آتش بوديد که شما را از آن رهانيد. اين‌ گونه، خداوند نشانه‌هاي خود را براي شما روشن مي‌کند.»8

در اين آيه، وجود کينه و دشمني، اختلاف و پراکندگي و رواج فساد و تباهي که مردم را به سوي پرتگاه آتش مي‌کشاند،9 از مهم‌ترين ويژگي‌هاي دوران پيش از اسلام بيان شده است.

علّامه طباطبايي در ذيل آية ياد شده مي‌نويسد:

اجتماعي که اساسش بر پاية اختلاف و عقايد متشتّت نهاده شود، به ناچار، ميل‌هاي نفساني و زورگويي‌هاي فردي، در آن حکومت کرده، به پست‌ترين زندگي‌ها، آنان را سوق مي‌دهد؛ در چنين اجتماعي، هميشه جنگ و جدال حکومت داشته و راه فنا و نيستي به روي افرادش باز است؛ زيرا اجتماعي که هدف واحد و روشني نداشت، به ناچار در آتش جهالت و ناداني به سر مي‌برد و از چاهي که در آن سقوط کرده، راه نجاتي نخواهد داشت.10

امير مؤمنان، علي(ع) در مواضع متعدّدي از نهج‌البلاغه به تبيين و توصيف دوران جاهليّت پيش از اسلام مي‌پردازد و از جمله مي‌فرمايد:

«پيامبر را هنگامي فرستاد که رشتة رسالت، منقطع، زماني طولاني مردم به خواب غفلت رفته، فتنه‌ها سر برداشته و کارها نابسامان بود. آتش جنگ‌ها زبانه مي‌کشيد، روشنايي از جهان رخت بربسته و چهرة فريبندة دنيا آشکار گرديده بود. برگ‌هاي درخت زندگي، زرد [بود] و کسي از شجرة حيات ثمري نداشت. آب زندگي فروکش کرده بود. نشانه‌هاي هدايت، کهنه و علايم گمراهي، پديدار بود. دنيا بر مردمش چهره دژم کرده و بر خواستاران خود عبوس بود. ميوه‌اش، فتنه و طعامش، مردار، در درون، وحشت نهفته داشته و از بردن، شمشير ستم، آخته.»11

آن حضرت، در خطبه‌اي ديگر وضعيت اعراب جاهلي پيش از بعثت حضرت محمّد مصطفي(ص) را اين‌گونه توصيف مي‌کند:

«خداوند، محمّد(ص) را برانگيخت که بيم‌دهنده جهانيان باشد و امين وحي او. و شما ملت عرب پيش از آن، در بدترين خانه‌ها به سر مي‌برديد و در زمين‌هاي سنگلاخ و ناهموار مي‌زيستيد و با مارهاي زهردار هم‌خانه بوديد. آبي تيره و ناگوار مي‌نوشيديد و خوراکي درشت و خش مي‌خورديد و خون يکديگر را مي‌ريختيد و از خويشاوندان خود بريده بوديد. بتان در ميان شما بر پا بودند و خود غرق در گناه بوديد.»12

با توجّه به سخنان ياد شده، مهم‌ترين ويژگي‌هاي دوران جاهليّت را اين‌گونه مي‌توان برشمرد: محروميّت از وجود پيامبران الهي، غفلت و بي‌خبري، سر برافراشتن فتنه‌ها، نابساماني امور، جنگ و خون‌ريزي، نااميدي، گمراهي، تاريکي، غرور و نخوت، حاکميّت هوا و هوس، تزلزل و حيرت، شرايط ناگوار زندگي، قطع ارتباط‌هاي خويشاوندي، بت‌پرستي، رواج گناهان و... .

حضرت فاطمه زهرا(س) نيز در بخشي از خطبة تاريخي خود، در مسجد پيامبر، به بيان وضعيت اجتماعي مردم جزيرة العرب در پيش از اسلام و در دوران جاهلي مي‌پردازد و مي‌فرمايد:

«در آن هنگام، شما مردم بر کنار مغاکي از آتش بوديد خوار و در ديده همگان، بي‌مقدار. لقمه هر خورنده و شکار هر درنده. و لگدکوب هر رونده. نوشيدني‌تان، آب گنديده و ناگوار. خوردني‌تان پوست جانور و مردار. پست و ناچيز و ترسان از هجوم همسايه و هم‌جوار. تا آنکه خدا با فرستادن پيغمبر خود، شما را از خا ک مذلت برداشت و سرتان را به اوج رفعت افراشت.»13

3. شاخصه‌هاي دوران جاهلي

با روشن شدن اجمالي چهرة جزيرة العرب در دوران جاهلي، به بررسي تفصيلي ويژگي‌هاي اين دوران مي‌پردازيم. در آيات متعدّدي از قرآن کريم، شاخصه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و اعتقادي و اخلاقي دوران جاهلي بيان شده است. از اين‌ رو، توجّه به اين آيات مي‌تواند ما را در رسيدن به تصويري جامع از اين دوران ياري دهد.

الف) شاخصه‌هاي فرهنگي و اجتماعي

شناخت وضعيت زنان يک جامعه، شاخصي مهم براي درک وضعيت فرهنگي و اجتماعي آن جامعه و ملاک خوبي براي قضاوت دربارة سمت و سوي حرکت‌ آن ـ تعالي يا افول ـ به شمار مي‌آيد. به همين دليل، در اينجا به بررسي وضعيت زنان عصر جاهلي با بهره‌گيري از آيات قرآن مي‌پردازيم.

يک ـ نگاه اعراب جاهلي به زن

عرب جاهلي براي جنس مؤنّث هيچ ارزشي قائل نبود و فرزند دختر را نشانة نگون‌بختي خود مي‌دانست. از اين‌ رو، تولد هر دختر، رويدادي ناگوار در زندگي او به شمار مي‌آمد؛ رويداد ناگواري که تنها با زنده به گور کردن نوزاد دختر سرانجام خوشي مي‌يافت. قرآن کريم در اين باره مي‌فرمايد:

«و هرگاه يکي از آنان را به دختر مژده آورند، چهره‌اش سياه مي‌گردد، درحالي‌که خشم [و اندوه] خود را فرو مي‌خورد. از بدي آنچه بدون بشارت داده شده است، از قبيله [خود] روي مي‌پوشاند. آيا او را با خواري نگاه دارد يا در خاک پنهانش کند؟ وه چه بد داوري مي‌کنند.»14

در آيات ديگري از قرآن نيز به اين موضوع اشاره شده است،15 ولي به دليل رعايت اختصار به همين مورد بسنده مي‌کنيم.

دو ـ وضعيت اخلاقي زنان

نگاه عرب جاهلي به فرزند دختر، زاييده وضعيت اسف‌بار زنان در جامعه سراسر ظلم و فساد و تبعيض عربستان در آستانه بعثت نبيّ مکرّم اسلام(ص) بود. جامعه‌اي که در آن زنان هيچ حقوق فردي و اجتماعي نداشتند و تنها به عنوان کالاي جنسي به آنها نگاه مي‌شد.16

با نگاهي به مفاد شرط‌هاي بيعت زنان با رسول گرامي اسلام به عمق فساد و تباهي حاکم بر زنان عصر جاهلي مي‌توان پي برد. قرآن کريم در اين باره چنين مي‌فرمايد:

«اي پيامبر! چون زنان با ايمان نزد تو آيند که [با اين شرط] با تو بيعت کنند که چيزي را با خدا شريک نسازند و دزدي نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه‌هاي حرام‌زاده‌اي را که پس انداخته‌اند، با بهتان [و حيله]‌ به شوهر نبندند و در [کار] نيک از تو نافرماني نکنند، با آنان بيعت کن و از خدا براي آنان آمرزش بخواه؛ زيرا خداوند، آمرزنده مهربان است.»17

با نگاهي به مطالبي که مفسّران در ذيل آيه ياد شده مطرح کرده‌اند، مي‌توان گفت اعمالي که ترک آنها شرط بيعت با پيامبر بيان شده است، به نوعي در آن عصر، ميان بيشتر زنان رواج داشته18 و خداوند به اين وسيله خواسته است آنها را از انجام اين اعمال باز دارد.

يکي ديگر از ويژگي‌هاي نکوهيده زنان عصر جاهلي، خودآرايي، خودنمايي و عرضه زيورآلات و جاذبه‌هاي جنسي خود در مجامع عمومي بود. قرآن کريم از اين ويژگي با عنوان «تبرّج» ياد مي‌کند و در يکي از آيات خود، خطاب به همسران پيامبر، آنها را از اينکه مانند زنان عصر جاهليّت در برابر مردان بيگانه خودآرايي کرده و زينت‌هاي خود را آشکار کنند، بر حذر مي‌دارد:

«و در خانه‌هايتان قرار گيريد و مانند روزگار جاهليّت قديم، زينت‌هاي خود را آشکار مکنيد.»19

سه ـ حقوق فردي و اجتماعي زنان

زنان دوران جاهلي از همه حقوق فردي و اجتماعي حتي حق ارث

و مالکيت محروم بودند و مانند کالايي خريد و فروش مي‌شدند.20 قرآن کريم براي نخستين بار، حق مالکيت و ارث زنان را به رسميت شناخت و آنها را چون مردان از حقوق اجتماعي بهره‌مند ساخت.

خداوند در قرآن کريم درباره حق مالکيت زنان مي‌فرمايد:

«براي مردان از آنچه [به اختيار] کسب کرده‌اند، بهره‌اي است و براي زنان [نيز] از آنچه [به اختيار] کسب کرده‌اند، بهره‌اي است.»21

دربارة حقّ ارث زنان نيز در اين کتاب مقدّس چنين آمده است:

«براي مردان از آنچه پدر و مادر و خويشاوندان [آنان] بر جاي گذاشته‌اند، سهمي است و براي زنان [نيز] از آنچه پدر و مادر و خويشاوندان [آنان] بر جاي گذاشته‌اند، سهمي [خواهد بود]. خواه آن [مال] کم باشد يا زياد. نصيب هر کس مفروض شده است.»22

با آمدن اسلام، زنان از بسياري حقوق ديگر که در دوران جاهلي از‌ آنها محروم بودند، بهره‌مند شدند و مردان موظف شدند حقوق آنها را پاس دارند. پيامبر گرامي اسلام در اين زمينه مي‌فرمايد:

«اي مردم! شما بر زنان خود حقي داريد آنها هم بر شما حقّي دارند... . درباره آنها به نيکي سفارش کنيد؛ زيرا آنها ياور شما هستند... از آنچه خود مي‌خوريد، به آنها بدهيد و از آنچه خود مي‌پوشيد، بر آنها بپوشانيد.»23

در پايان بررسي وضعيت زنان در دوران جاهليّت اولي، يادآوري چند نکتة ضروري است:

1. دليل اصلي گسترش فساد و تباهي و رشد ناهنجاري‌هاي اخلاقي و اجتماعي در اين دوران، اين بود که مردم از رهبر و پيشوايي الهي که در پرتو هدايتش، راه را از چاه، معروف را از منکر و راه مستقيم را از کژراهه‌ها باز شناسند، بي‌بهره بودند. طبيعي است در چنين شرايطي، زمام امور جامعه به دست پيشوايان گمراهي و اعوان و انصار شيطان مي‌افتد و آنها جامعه را تا نهايت سقوط و تباهي به پيش مي‌برند.

2. شرايط ياد شده به دوران جاهليّت اولي اختصاص ندارد و در هر جامعه‌اي که رهبر و پيشوايي الهي وجود نداشته باشد، رشد و گسترش فساد و تباهي و گمراهي گريز‌ناپذير خواهد بود. امروزه اين شرايط به روشني در جوامع غربي ديده مي‌شود و همه مظاهر جاهليّت اولي در اين جوامع به اصطلاح مدرن خودنمايي مي‌کند. اين همان پديده‌اي است که از آن به «جاهليّت مدرن» تعبير مي‌شود.

اگر ديروز در جاهليّت اولي، فرزند دختر نشانه نگون‌بختي به شمار مي‌آمد و تنها جنس مذکر داراي ارزش و جايگاه اجتماعي بود، امروز در جاهليّت مدرن نيز ويژگي‌هاي طبيعي جنس مؤنث و دو نقش اصلي زنان؛ يعني مادري و همسري به عنوان نقش‌هاي کليشه‌اي و عامل فرودستي آنان شناخته شده است. زنان تنها زماني در جامعه به رسميّت شناخته مي‌شوند که از نقش‌هاي سنتي خود دست بشويند، همه ويژگي‌هاي جنس مذکر را دارا شوند و مانند مردان به صحنه‌هاي مختلف کار، اشتغال و فعّاليت اجتماعي وارد شوند.

اگر ديروز زن تنها کالاي جنسي و وسيلة کام‌روايي بيشتر مردان تلقّي مي‌شد، امروز نيز زن تنها «کالا»ي جنسي و موضوع سودآورترين تجارت جهاني (تجارت سکس)؛24 «مشتري» توليدات رنگارنگ صنايع بهداشتي، آرايشي و پوشاک و... جهان سرمايه‌داري و «ابزاري» براي عرضه و فروش هرچه بيشتر کالاهاي توليدي شرکت‌هاي بزرگ از مسواک و خمير دندان و شامپو گرفته تا تلويزيون و ماشين لباس‌شويي و خودرو، شناخته مي‌شود.25

اگر در جاهليّت پيش از اسلام زنان با خودآرايي و عرضة زينت و زيور خود در مجامع عمومي به خودنمايي مي‌پرداختند، در جاهليّت عصر جديد نيز زنان، بازيگران مسابقه‌اي پايان‌ناپذير براي عرضةهرچه زيباتر، جذّاب‌تر و تحريک‌کننده‌تر خود در کوچه و خيابان و رسانه‌هاي تصويري هستند، تا آنجا که امروز، زنان، سالانه ميلياردها دلار براي زيباتر نماياندن خود هزينه مي‌کنند.26

اگر اعراب جاهلي با خشونت تمام با دختران و زنان برخورد و‌ آنها را زنده به گور مي‌کردند، بشر متمدّن عصر جديد نيز خشونت نسبت به زنان را به اوج خود رسانده است. براي نمونه، در ايالات متّحده امريکا، در هر 8 ثانيه، با يک زن بدرفتاري مي‌شود و هر 10 ثانيه به يک زن تجاوز مي‌شود. در مجموع 51 درصد زنان بزرگ‌سال، قرباني خشونت و تجاوز مي‌شوند.27

پي‌نوشت‌ها: