قسمت اوّل

گفت‌وگو با حجّت الاسلام و المسلمين سيّد محمّدمهدي ميرباقري

سپاسگزاريم كه فرصتي را فراهم كرديد تا پرسش‌هايي را در زمينة معنا، مفهوم و مصداق جاهليّت كه در روايت «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة» مطرح شده است، مطرح كنيم. نخستين پرسشي كه در اين زمينه مطرح است اين است كه، جايگاه اين روايت شريف در ميان متون روايي شيعه و اهل سنّت چگونه است و علماي فريقين چگونه با آن برخورد كرده‌اند؟

اين روايت با عبارات مختلفي كه مضمون آنها بسيار به هم نزديك است، از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است: «من مات و ليس له امام، مات ميتة جاهليّة؛ 1 هر كس در حالي بميرد كه امامي براي او نباشد، به مرگ جاهلي از دنيا رفته است.» يا «من مات و ليس في عنقه بيعة، مات ميتة جاهليّة؛2 هر كس بميرد و در گردنش بيعتي نباشد، به مرگ جاهلي از دنيا رفته است.» يا روايت معروفي كه از شيعه و اهل سنّت نقل شده است: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة؛3 كسي كه بميرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلي از دنيا رفته است.»

آن روايات نوع اوّل كه مي‌گويد: «من مات و ليس له امام» منظور همان امام زمان(ع) است. در روايات متعدّدي اين سؤال طرح شده كه آيا مقصود، امام حيّ و زنده است؟ و حضرت فرمودند: «بله مقصود، امام حيّ و زنده است.» اين طور نيست كه اگر فرد، امام‌هاي قبلي را شناخته باشد، اين براي هدايت انسان كافي باشد. در مجموع، مضموني كه در روايات اماميّه آمده، مضموني است كه در روايت «كمال الدّين» صدوق4 آمده است و مرحوم شيخ حرّ عاملي هم در «وسائل الشّيعه»،5 از كمال الدّين صدوق اين روايت را نقل مي‌كند كه «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة». مضامين ديگر، قريب به اين مضمون هستند. مثل اينكه «من مات و ليس له امام يسمع له و يطيعه مات،‌ ميتة جاهليّة؛6 هر كس در حالي بميرد كه امامي براي او نباشد كه به فرمانش گوش دهد و از اوامرش اطاعت كند، به مرگ جاهلي مرده است.» اين مضمون در منابع شيعه به حدّي نقل شده است، كه اگر متواتر نباشد، به لحاظ سندي مورد اعتماد و وثوق قريب به يقين است، ادّعا هم شده كه اين حديث در حدّ تواتر نقل شده و در مجامع اهل سنّت نيز همين طور است و

آنها به طور مكرّر آن را در صحّاحشان قريب به همين مضامين از وجود مقدّس رسول خدا(ص) نقل كرده‌اند، در مجموع در منابع اهل سنّت هم در يك حدّ اعتمادبخشي براي خودشان نقل شده است و بنابراين كسي از محقّقان آنها منكر اين حديث نيست. من نديده‌ام كه كسي اين حديث را انكار كرده باشد. از اين جهت برخي هم ادّعا كرده‌اند كه اين حديث در حدّ تواتر نقل شده است كه البتّه من نتوانستم تحقيق كنم، ولي مي‌شود تحقيق كرد. آنچه مسلّم است و مي‌توان ادّعا كرد اين است كه، اين خبر بيش از يك خبر واحد و در حدّ خبر مستفيض؛ بلكه بالاتر از آن است. اهل سنّت هم اين خبر را به هيچ وجه انكار نكرده‌اند و فقط دربارة دلالتش بحث كرده‌اند. بنابراين اين حديث از نظر سند و جايگاه، در متون روايي شيعه و متون روايي اهل سنّت، جايگاه مورد قبولي دارد و در بسياري از موضوعات مورد پذيرش فريقين، حديثي به اندازة اين حديث نقل و تكرار نشده است.

مراد از معرفت به امام در اين حديث چيست؟ آيا مراد، معرفت اسمي و ظاهري است يا چيزي فراتر از آن؟

در باب معرفت امام، بحث‌هاي پر دامنه‌اي به خصوص در منابع روايي شيعه آمده است که، آن هم منوط به اين است که، ما حقيقت و جايگاه ولايت را در رشد انسان تعريف کنيم تا بعد معلوم شود جايگاه معرفت در رشد انسان کجاست، ولي به خصوص از متن خود اين روايت استفاده مي‌شود که اين معرفت، معرفتي است که وجودش رافع جاهليّت است و فقدان آن موجب جاهليّت انسان مي‌شود؛ پس معرفت بايد معرفتي باشد که بتواند انسان را از جاهليّت خارج کند. پس ما معرفت را به هر گونه تعريف کنيم بايد تناسب با اين معنا رعايت شود و قطعاً آن يک معرفت ظاهري نيست، يعني شناخت ظاهري و مشخّصات ظاهري امام(ع)، اين ارزش را ندارد که آن معرفت مطلوب و مورد نظر را به ما بدهد که ما را از جاهليّت نجات دهد. بنابراين، براي روشن شدن اين معرفت، اگر خودمان مضمون اين روايت را بکاويم، مي‌توانيم آرام آرام اين معرفت را از درونش بيرون بياوريم؛ ولي پيش از آن لازم است نکاتي را مورد توجّه قرار دهيم:

1. ولايت و امامت حقّه چه جايگاهي در رشد انسان دارد؟ ولايت، طريق جريان توحيد در عالم است؛ يعني اگر معتقد باشيد که حقيقت، رسيدن به درک توحيد است، ولايت، طريق جريان توحيد در عالم و طريق رسيدن به توحيد در قوس صعود است. هم حقيقت توحيد در عالم از طريق ولايت حقّه جاري مي‌شود و هم درک حقيقت توحيد جز به درک مراتب ولايت ميسّر نمي‌شود.

ما سه منزلت براي عبوديّت قائل هستيم: منزلت توحيد، ولايت و شريعت. شريعت، مناسک جريان ولايت و توحيد است؛ چنان‌که در مرتبة صعود هم، آراسته شدن به شريعت، اعمّ از شريعت مربوط به رفتار و احکام عملي و شريعت مربوط به اعتقادات و اخلاق انسان، مرحلة اوّل رشد است.

مرحلة دوم، درک حقيقت ولايت است و اين حقيقت طريقي براي رسيدن به حقيقت عبوديّت و تعظيم در مقابل خداي متعال است؛ يعني مثلث توحيد، ولايت و شريعت، مثلثي است که اضلاع و ابعاد عبوديّت را تعريف مي‌کند و حلقة اتّصال شريعت و توحيد، ولايت حقّه است.

2. ولايت حقّه، طريق جريان هدايت الهي و انوار هدايت است؛ يعني درک حقيقت ولايت الهي، جز از طريق ولايت ائمة اطهار(ع) ممکن نيست.

3. ولايت تعطيل بردار نيست؛ يعني اگر کسي در حوزة اختيار، مسئوليّت و آگاهي خودش، تسليم ولايت حقّه نشد و از اين ولايت اعراض کرد، حتماً ولايت ديگري بر او اعمال خواهد شد و آن ولايت باطل است و نتيجة ولايت باطل، اين است: «وَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْلِيَآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ؛7 ولى كسانى كه كفر ورزيده‏ا ند سرورانشان [همان عصيانگران] طاغوتند كه آنان را از روشنايى به سوى تاريكي‌ها مى‏برند.» از معارف تقريباً مسلّم قرآن اين است که، ما دو جريان ولايت داريم که اين دو جريان ولايت، تعطيل بردار نيستند. انسان نمي‌تواند از مدار ولايت حقّ و باطل خارج شود؛ همين که از مدار ولايت الله خارج شد، وارد محيط ولايت باطل ‌مي‌شود. محيط ولايت الله، محيط نور، هدايت به قرب، کمال و رضوان است و محيط ولايت باطل، محيط سير در ظلمات و دوري از حقيقتِ ولايت و معرفت نور است.

اگر اين مطلب را پذيرفتيم که شأن امامت، ولايت و خلافت است، روشن مي‌شود که درک حقيقت ولايت، موجب درک نور و

هدايت و در نهايت موجب درک حقيقت حيات مي‌شود.

در رواياتي که تفسير آيات قرآن آمده است، حيات و حيات باطني را به ولايت تعبير کرده‌اند: «أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ؛8 آيا كسى كه مرده[دل] بود و زنده‏اش گردانيديم و براى او نورى پديد آورديم تا در پرتو آن در ميان مردم راه برود، چون كسى است كه گويى گرفتار در تاريكي‌هاست و از آن بيرون‏آمدنى نيست. اين گونه براى كافران آنچه انجام مى‏دادند، زينت داده شده است.» مثل اين است كه انسان‌ها به خودي خود، هم مرده هستند و هم در گمراهي. اين مضمون در بسياري از ادعيه و روايات آمده است. به عنوان مثال در مناجات حضرت امير(ع) داريم كه: «مولاي يا مولاي انت الحيّ و أنا الميّت»9 او حيّ است و ما ميّت و اين مسئله هميشه بوده و خواهد بود. بعد از خلق و عطاي حيات و رحمت حيّ که شامل حال ما شده، باز هم ما ميّت هستيم. «مولاي يا مولاي أنت الهادي و أنا الضّال و هل يرحم الضّال الّا الهادي» بعد از اينکه رحمت ذات اقدس الهي شامل حال ما شد و از حقيقت هدايت خود به ما بخشيد، باز هم آنچه اتّفاق مي‌افتد، اين است که «أنت الهادي و أنا الضّال»؛ اين طور نيست که اين حقيقت عوض شود و ما خودمان ‌هادي باشيم، ما به خودي خود هميشه در ضلالت و مقام موت هستيم. خداي متعال عدّه‌اي را از اين موت و ضلال بيرون مي‌آورد و عدّه‌اي هم هستند که مراتب وجوديشان در همان ضلالت، حيرت، ظلمت و مرتبة موت باقي مي‌ماند. رواياتي که ذيل اين آيه آمده است، توضيح مي‌دهد که حقيقت نور و حياتي که خداي متعال به عدّه‌اي عطا مي‌کند، چيزي جز ولايت نيست. در روايتي كه از امام محمّد باقر(ع) نقل شده است، آن حضرت در تفسير آية ياد شده، مي‌فرمايد: ««ميت» لا يعرف شيئاً و «نوراً يمشي به في النّاس» اماماً يؤتمّ به «يكن مثله في الظلمات ليس بخارج منها» قال: الّذي لا يعرف الامام؛ «مرده» كسي است كه چيزي را نمي‌شناسد و «نوري كه در پرتو آن در ميان مردم راه برود»، امامي است كه پيروي مي‌شود و مراد از «چون كسي است كه گويي گرفتار در تاريكي‌هاست»، كسي است كه امام را نمي‌شناسد.»10 بنابراين، حيات با برخورداري از علم امام که سرچشمة نور و هدايت است، حاصل مي‌شود. همچنين در تفسير آية شريف: «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاء غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى؛ 11 مَثَل بهشتى كه به پرهيزگاران وعده داده شده [چون باغى است كه] در آن نهرهايى است از آبى كه [رنگ و بو و طعمش] برنگشته و جوي‌هايى از شيرى كه مزّه‏اش دگرگون نشود و رودهايى از باده‏اى كه براى نوشندگان لذّتى است و جويبارهايى از انگبين ناب». در روايات آمده است كه حقيقت اين نهرهاي بهشتي كه پرهيزكاران از آن بهره‌مند مي‌شوند، علم امام است. گرچه واقعاً نهرهايي از نوشيدني در بهشت وجود دارد، ولي باطنش چيزي غير از علم امام نيست که در اين انهار تجلّي پيدا کرده؛ يا در روايات ديگري داريم که توضيح مي‌دهد، حيات به علم امام قائم است و علم امام، مبدأ حيات است. بنابراين، حقيقت نور و حيات طيّبه‌اي که انسان را از آن مقام موتي که همة انسان‌ها به خودي خود در آن مقام هستند و از مقام ضلال خارج مي‌کند و به مقام نور و هدايت مي‌رساند، چيزي جز حقيقت ولايت امام(ع) نيست. بنابراين اگر کسي به اينجا نرسد، در آن مقام (موت) باقي مي‌ماند. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَجِيبُواْ للهِ و َلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ؛ 12 اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! چون خدا و پيامبر، شما را به چيزى فرا خواندند كه به شما حيات مى‏بخشد، آنان را اجابت كنيد». آنچه كه خدا و رسول، ما را به آن دعوت مي‌کنند، حقيقت ولايت است؛ يعني ولايت اميرالمؤمنين(ع) و اولياي الهي که همان ولايت نبيّ اکرم(ص) و ولايت الله است. همين سرچشمة‌ حيات طيّبه است. دليل اين

موضوع هم اين است که مراتب حيات انسان تابع درک مراتب روح است و مراتب روح در مؤمنان متفاوت است. در روايتي كه در «كافي» نقل شده، آمده است: حضرت صادق(ع) فرمود: «جابر! خداوند مردم را سه گونه آفريده. اين آيه اشاره به همان است «وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ.»

سابقون پيامبر اكرم(ص) و برگزيدگان از ميان مردمند كه در آنها پنج روح قرار داده و به روح القدس ايشان را تأييد نموده. با روح القدس به مقام پيامبري مبعوث شده‏اند و به روح ايمان تأييد كرده و به وسيلة آن از خدا مي‌ترسند، به روح قوّت تأييد شده‏اند با آن روح بر اطاعت خدا نيرو مي‏گيرند و با روح شهوت تأييد شده‏اند كه با آن اشتهار به طاعت خدا دارند و از معصيت بيزارند و در آنها روح حركت قرار داده كه مي‌روند و مي‏آيند و در مؤمنان كه اصحاب يمين هستند روح ايمان قرار داده با آن از خدا مى‏ترسند و روح قوّت كه بر اطاعت خدا نيرو مي‌گيرند و روح شهوت كه با آن به طاعت خدا تمايل دارند و روح حركت كه مي‌روند و مي‏آيند.»13

همة اين مراتب روح، نازلة كلمه روح است و حقيقت حيات در آن کلمة‌ روح است. بنابراين مراتب درک حيات، جز به درک مراتب حقيقت روح ممکن نيست که نازله‌اي از آن در مؤمنان و مرتبة بالاتري از آن، که روح القدس است، در انبيا واقع مي‌شود و حقيقتش در چهارده معصوم(ع) متجلّي مي‌شود و آنها هستند که مؤيّد کلمة‌ روح، بلکه عين کلمة‌ روح هستند. فرمود: «و نحن روح الله و كلمته؛14 پس ما روح خدا و كلمة او هستيم.» باز فرمود: «إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ الله مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا؛15 اتّصال روح مؤمن به حقيقت روح الهي از اتّصال شعاع خورشيد به خورشيد بيشتر است.» يعني تجلّي و شعاعي از آن حقيقت در مؤمن واقع مي‌شود.

اگر به اين معنا توجّه شود که از نظر قرآن و معارف اهل بيت(ع) انسان به خودي خود در مقام ضلال، حيرت و در مقام موت است، هيچ درکي از مراتب حيات و لوازم و الزامات آن ندارد، تا اينکه خداي متعال به انسان، حقيقت حيات و نور هدايت را عنايت مي‌کند و اينها هم هر دو در کلمة‌ روح است. کلمة‌ روح است که جامع حيات و نور است و هر دوي اينها در امام(ع) است.

انسان به اندازه‌اي که به حقيقت امام(ع) راه پيدا مي‌کند و از آن حقيقت حيات و علم امام و حيات طيّبه‌اي که به امام(ع) عنايت شده است، بلکه امام(ع) سرچشمه‌ و مبدأ آن حيات است، «السّلام عليک يا عين الحياة»16، به همان اندازه به حقيقت هدايت و حيات طيّبه مي‌رسد و در اين مسير، در كنار اين حيات طيّبه است که انسان به عيش صحيح و به همة مراتب عيش كه عيش طيّبه هم با اين حيات طيّبه پيدا مي‌شود،‌ مي‌رسد. اين هم در دعاي ابوحمزه است: «وَاجْعَلْنى‏ مِمَّنْ اَطَلْتَ عُمْرَهُ‏ وَ حَسَّنْتَ عَمَلَهُ، وَاَتْمَمْتَ عَلَيْهِ نِعْمَتَكَ، وَرَضيتَ عَنْهُ، وَ اَحْيَيْتَهُ حَيوةً طَيِّبَةً فى‏ اَدْوَمِ السُّروُرِ، وَاَسْبَغِ الْكَرامَةِ وَاَتَمِّ الْعَيْشِ؛ 17 بگردانم از كسانى كه عمرش را طولانى‏ و كردارش را نيكو و نعمتت را بر او تمام كرده و از او خشنود گشته‏اى و زندگى‏ پاكيزه‏اى به او بخشيده‏اى كه در ميان پابرجاترين خوشى و وسيع‌ترين كرامت و كامل‌ترين زندگانى روزگار به سر مى‏برد». دوام سرور و کرامت تام و اسبق العيش؛ عيشي که سابق و جاري بر حقيقت حيات انسان است، همه از شعاع همان حيات طيّبه است و اگر انسان به آنجا نرسد، به مراتب عيش و دوام حيات و اينها نمي‌رسد. به هر حال اگر ما به اين نکته توجّه کنيم که جايگاه امام(ع) و حقيقت ولايت، در رسيدن به قرب، رضوان، حقيقت حيات طيّبه و نور هدايت است، آرام آرام اين حديث را مي‌شود معنا کرد که اگر کسي به امام نرسيد چرا موتش، موت جاهليّت است. در بعضي از روايات توضيح مي‌دهد «موت ضلال» يعني انساني که به امام نرسيده، حيرت از او برداشته نشده و جز با راهيابي به امام حيرتش برداشته نمي‌شود. به تعبير ديگر خداي متعال براي رفع حيرت ما، امام قرار داده است. اگر کسي به آن امام رسيد در هر مرتبه‌اي از مراتب وجودش از عالم ذرّ تا عالم قيامت و بعد از قيامت، طبيعتاً به نور و هدايت رسيده و اگر نرسيد، هم قبل از اين دنيا و هم در اين دنيا، در عالم ضلال است؛ منتها نکته اين است که اگر انسان در عوالم قبلي هم نتوانسته به اين نور هدايت برسد تا لحظة مرگ راه براي رسيدن باز است، ولي اگر از اين دنيا رفت و به نور نرسيد، ديگر الي الابد در ضلال است.

اين را در روايات ذيل آيات نور و آيِِة سورة حديد توضيح داده که در آية مبارک سورة نور مي‌فرمايد: «أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ الله لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ؛18 يا [كارهايشان] مانند تاريكي‌هايى است كه در دريايى ژرف است كه موجى آن را مى‏پوشاند [و] روى آن موجى [ديگر] است [و] بالاى آن ابرى است؛ تاريكي‌هايى است كه بعضى بر روى بعضى قرار گرفته است هر گاه [غرقه] دستش را بيرون آورد به زحمت آن را مى‏بيند و خدا به هر كس نورى نداده باشد، او را هيچ نورى نخواهد بود.» اگر در مقابل اين ظلماتي که بر حيات انسان‌ها سايه افکنده است، نور الهي نباشد نور ديگري نيست که او را هدايت کند و در اينجا روايات توضيح مي‌دهد كه «و من لم يجعل الله له نوراً» اماماً من ولد فاطمه(س)»، «فَمَا لَهُ مِن نُّور» امام يوم القيامه؛19[مراد از جمله] «و خدا به هر كس نوري نداده باشد» امامي از فرزندان فاطمه(س) است و «او را هيچ نوري نخواهد بود»؛ يعني در روز قيامت امامي نخواهد داشت.» يعني ديگر اين ظلمات تا قيامت هست. يعني گمراهي‌اي که انسان را

فرا مي‌گيرد. در يكي ديگر از آيات قرآن آمده است: «يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُم بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِم بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ؛20 آن روز كه مردان و زنان مؤمن را مى‏بينى كه نورشان پيشاپيش‌ آنها و به جانب راستشان دوان است [به آنان گويند] امروز شما را مژده باد به باغ‌هايى كه از زير [درختان] آن نهرها روان است در آنها جاودانيد. اين است همان كاميابى بزرگ.» در تفسير اين آيه نيز روايتي از امام صادق(ع) نقل شده كه در آن آمده است: «يسعي نورهم بين ايديهم و بايمانهم: ائمة المؤمنين يوم القيامة تسعي بين ايدي المؤمنين و بأيمانهم حتّي ينزلوهم منازل أهل الجنّة؛ 21 [مراد از جمله] «نورشان پيشاپيش‌ آنان و به جانب راستشان دوان است». اين است كه امامان مؤمنان، در روز قيامت پيشاپيش و به جانب راست مؤمنان دوان هستند تا آنها را به منزگاه‌هاي اهل بهشت داخل كنند.» در ادامه آيه مي‌فرمايد: «يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُم بِسُورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ؛22 آن روز مردان و زنان منافق به كسانى كه ايمان آورده‏اند، مى‏گويند: ما را مهلت دهيد تا از نورتان [اندكى] برگيريم. گفته مى‏شود: بازپس برگرديد و نورى درخواست كنيد. آنگاه ميان آنها ديوارى زده مى‏شود كه آن را دروازه‏اى است، باطنش رحمت است و ظاهرش روى به عذاب دارد.» مردان و زنان منافق، کساني هستند که ولايت را قبول نکردند، مدّعي اسلامند، ولي باطن اسلام را که ولايت است، نپذيرفته‌اند. پوشش را پذيرفتند، باطن را قبول نکردند. مي‌فرمايد: «روز قيامت در پاسخ اين درخواست آنها كه تحمّل کنيد يا نگاهي به ما کنيد تا ما هم از شعاع نور شما استفاده کنيم، خودمان که نور نداريم. گفته مي‌شود: اگر نور مي‌خواهيد بايد از عالم دنيا اين نور را بر مي‌داشتيد.»

بنابراين، اگر کسي در عالمي از عوالم، امام را كه سرچشمة نور و هدايت است، درك نکرد، از حقيقت نور هدايت هم محروم خواهد ماند. منتها عالم دنيا عالمي است كه گذشته‌ها را مي‌توان در آن جبران كرد؛ ولي اگر کسي تا لحظة مرگ هم نتوانست خودش را برساند، طبيعي است که راه براي اين آدم بسته مي‌شود.

نکته‌اي را كه بايد خدمتتان عرض کنم، اين است که: عدّه‌اي اهل ضلال، عدّه‌اي اهل نفاق و عدّه‌اي اهل کفرند؛ اينها با هم متفاوتند، ممکن است براي آنهايي که ضلالشان، ضلال عمدي نبوده در عوالم بعدي راه براي رسيدن به نور امام باز باشد، ولي براي آنهايي که ولايت اولياي طاغوت را قبول کردند، ديگر راهي وجود ندارد؛ آنها همان کساني هستند که در روز قيامت به آنها خطاب مي‌شود كه بايد برگرديد از قبل نور برداريد. براي آنهايي که زير بار ولايت باطل نرفتند و آن ولايت را هم قبول نکردند، به تعبير ديگر به عناد با امام هم نرسيدند و به هدايت امام هم نرسيدند، ممکن است در عوالم بعدي راهي براي رسيدن به نور باشد، ولي در مجموع اگر کسي بميرد و نتواند به آن نور برسد، طبيعتاً موتش موت جاهليّت است که اين جاهليّت را در بعضي روايات به «موت ضلال» معنا مي‌كنند. بنابراين، هرکس نرسد، در ضلالت مرده است.

در بعضي روايات آمده است كه، مراد از «مرگ جاهليّت»، «مرگ در حال كفر، نفاق و ضلال»23 است. اهل ضلال، کفر و نفاق، يک تفاوت‌هايي با هم دارند. اهل ضلال كساني هستند كه درگير با ولايت نشدند، ولي اهل کفر و نفاق درگير شدند. در رواياتي كه ذيل آية شريف «اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ صراط الّذين انعمت عليهم غيرالمغضوب عليهم و لا الضّالين؛24 ما را به راه راست هدايت فرما، راه آنهايي كه برخوردارشان كرده‌اي، هم آنان كه نه در خور خشمند و نه گمگشتگان». از رسول گرامي(ص) نقل شده است:

«شيعة عليّ الّذين انعمت عليهم بولاية عليّ بن ابي طالب(ع) لم يغضب عليهم و لم يضلّوا؛ 25 شيعيان علي كه از ولايت عليّ بن ابي طالب(ع) برخوردار شده‌اند، نه در خور خشمند و نه گمگشتگان.»

مردم به لحاظ دريافت هدايت به سه دسته تقسيم مي‌شوند: «انعمت عليهم، مغضوبين و ضالّين.» «منعم عليهم» نه مغضوبند نه ضال.

«مغضوبين»: در روايات به دشمنان ائمه(ع) و «ضالّين»، به ترديدكنندگان تفسير شده است؛ يعني كساني كه نسبت به حقيقت ولايت در حيرت و راه نيافته‌اند، ولي عداوت هم نكرده‌اند.

بنابراين اگر کسي بدون درک امام از دنيا رفت، اين فرد در ضلال است، منتها گاهي اوقات مغضوب هم هست و گاهي اوقات نيست. آنهايي که غصب و عداوت دارند، مغضوب هستند؛ بنابراين جاهليّت مراتبي دارد؛ گاهي جاهليّت ضلال است و گاهي جاهليّت کفر و نفاق؛ گاهي به حقيقت ولايت نرسيده است، گاهي به حقيقت ولايت و اين نعمت رسيده، ولي آن را انکار کرده، درگير شده و به دشمني و عداوت رسيده است؛ همان چيزي که در ابليس ظهور پيدا کرد. ابليس بر اساس عصبيّت درگير شد و کارش بر اساس عصبيّت به عداوت رسيد.

در هر صورت اگر کسي به امام نرسد، در ضلالت است و موتش، موت جاهليّت است و به نور نرسيده، وقتي به نور امام نرسيده به حيات طيّبه هم نرسيده است؛ براي اينکه حيات طيّبه با همين نور حاصل مي‌شود. آية 122 سورة مبارکة انعام كه قبلاً خوانده شد، گوياي اين معناست که اين حيات و نور متلازمند.

آيا با توجّه به سخنان شما مي‌توانيم بگوييم که دوران جاهليّت قبل از اسلام در واقع دوران محروميّت مردم از نور هدايت، امامت و ولايت بود و به دليل اين محروميّت، گمراهي و تيرگي همة مناسبات فردي و

اجتماعي‌ آنها را در بر گرفته بود. چه در زمينة ازدواج، طلاق، روابط زناشويي و روابط خانوادگي و چه در زمينة ارتباطشان با يكديگر، به بيان ديگر همة انحراف‌هاي فكري و عملي آنها تابع و اثري از آن گمراهي و ضلالت و دوري از نور هدايت بود؟

بله، اينها شعاع، آثار و ظهورات آن محروميّت است.

پرسش ديگري كه مطرح مي‌شود، اين است كه مراد از ضلالت و گمراهي در حديث ياد شده چيست؟

ابتدا بايد ديد آيا هر کسي خودش ضلال مستقلّي دارد يا همين طور که حيات طيّبه و نور، شعاعي از نور و حيات امام(ع) است، که در ديگران ظهور پيدا مي‌کند، ضلال و گمراهي هم همين طور است؟ به نظر مي‌آيد ضلال هم، همين گونه باشد؛ يعني ضلال هم در اصل از اولياي ضلال و طاغوت است. به بيان ديگر هر دو دسته از انسان‌هايي که در ضلالند، چه آنهايي که ضال و چه آنهايي که مغضوب و دشمن حقيقت حق و ولايت حقّه هستند، هر دو به نحوي تحت تأثير ولايت اولياي طاغوت هستند؛ يعني ظلمت آنهاست که آنها را در ضلال نگه مي‌دارد. منتها بعضي هستند که در ضلالت باطل پيش مي‌روند، کارشان به عداوت مي‌رسد و ناصر دستگاه باطل هم مي‌شوند. بعضي نه؛ از امام جدا مي‌شوند، ولي تبديل به اعوان دستگاه اولياي طاغوت نمي‌شوند و کارشان به عداوت نمي‌رسد. در واقع عداوت با ائمه(ع) حقيقتش مال اولياي طاغوت است، «وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نِبِيٍّ عَدُوًّا...؛26 و بدين گونه براى هر پيامبرى دشمنى قرار داديم...» عداوت بقيه، عداوت تبعي است؛ يعني تحت دستگاه طاغوت واقع مي‌شوند و به اندازة پذيرش اين دستگاه، حقيقت عداوت هم در آنها پيدا مي‌شود و به اندازة کمک به دستگاه باطل، عداوت عيني با نبيّ اکرم(ص) و آلش پيدا مي‌کنند.

من اين‌گونه مي‌فهمم که ميدان جهاد اکبري که نبيّ اكرم(ص) توضيح دادند که، اين جهاد اکبر مهم‌تر از جهاد ظاهري است، همين است که در باطن عالم، درگيري بين نبيّ اکرم(ص) و اعدائشان است و شعبه‌اي از اين درگيري هم، در باطن وجودي ماست. ما اگر مملکت وجودي خودمان را تسليم وليّ حق کرديم، آن وقت در اين جهاد اکبر خودمان را براي نبيّ اکرم(ص) فتح کرده‌ايم و اگر مملکت وجودي و قواي خودمان را فتح نکرديم، يا در ضلال قرار مي‌گيريم يا در عداوت؛ يعني تحت ولايت آنها واقع مي‌شويم و در اين ميدان جهاد اکبر نمي‌توانيم مملکت وجودي خودمان را به سوي نور، هدايت و حيات طيّبه فتح کنيم. آن وقت در ضلالت و حيرت اولياي طاغوت مي‌مانيم؛ يعني همان طور که صفات کريمه، شعاع وجودي معصوم(ع) و شعاع وجودي نبيّ اکرم(ص) است، صفات خبيثه هم، شعاع وجودي اولياي طاغوت است.

بر اساس حديث عقل و جهل، همة صفات عقل در کساني است که حقيقت ولايت را درک مي‌کنند؛ يعني انبيا و مؤمنان ممتحن که حامل ولايتند؛ حتّي در آن روايت آمده که، همة مؤمنان، همة صفات نوراني را ندارند تا به تبرّي کامل برسند. اگر به تبرّي کامل رسيدند و در هيچ صفتي از صفات، متمسّک و متولّي به اولياي طاغوت و دشمنان نبيّ اکرم(ص) نبودند، آن وقت در مقام انبيا و عباد ممتحن قرار مي‌گيرند و حقيقت ولايت را درک مي‌کنند. بنابراين، به نظر مي‌آيد ضلال، کفر و نفاقي هم که در جامعة جاهلي هست، ادامة ضلال، کفر و نفاق اولياي طاغوت است. به اندازه‌اي که تمسّک به آن ولايت پيدا مي‌کنند در ضلال، کفر و نفاق قرار مي‌گيرند و اينها به اصطلاح جنود اولياي طاغوت مي‌شوند منتها

بعضي فقط در مقام ضلال مي‌مانند، بعضي در مقام کفر و بعضي در مقام نفاق. چنان كه گفته شد، در روايت محلّ بحث، مقصود از جاهليّت، يک جاهليّت ظاهري که جاهليّتي زماني و يک بستر اجتماعي باشد نيست، بلکه مقصود يک جاهليّت فراگير و بسيار سنگين‌تر است. اين جاهليّت، ولايت اولياي طاغوت است.

بنابراين، اگر ما حيات طيّبه را به محيط ولايت الله و ولايت معصوم(ع) و نور و هدايت را به محيط ولايت معصوم(ع) تعريف کرديم، نقطة مقابلش که ضلال، کفر و نفاق است، آثار ولايت اولياي طاغوت است. بنابراين جريان ولايت اولياي طاغوت، مبدأ اين امر است.

شاخصه‌هاي اين جاهليّت چيست؟

هر کجا جريان ولايت اولياي طاغوت بود، جاهليّت است، البتّه اين جاهليّت شرح صدر در کفر پيدا مي‌کند، تمدّن سازي مي‌کند و مدنيّت خودش را توسعه مي‌دهد، اين جاهليّت است.

پرسش ديگري كه در اينجا مطرح مي‌شود، اين است كه آثار اين جاهليّت چيست؟

نخستين کاري که جاهليّت مي‌کند اين است كه انسان را به نفس خود در مقابل خداي متعال دعوت مي‌کند. حقيقت ولايت حقّه، حيات طيّبه و نور چيزي جز دعوت به سرچشمة حقيقت و حضرت حق نيست. اين ولايت انسان را از خود عبور مي‌دهد و به خداي متعال مي‌رساند. جاهليّت اولياي طاغوت، کارشان اين است که انسان را به استکبار علي الله دعوت مي‌کنند. در حديث عقل و جهل آمده است: «إِنّ اللهَ جَلَّ ثناوُهُ خَلَق العقلَ... فَقالَ له: أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ؛27 خداوند والا مرتبه عقل را آفريد، سپس به او گفت: پيش بيا، پيش آمد، سپس به او گفته شد، برگرد، برگشت.» به جهل گفتند: «ثُمَّ خَلق الجَهلَ... فقالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَلَمْ يُقْبِلْ فَقَالَ لَهُ اسْتَكْبَرْتَ فَلَعَنَه؛28 سپس جهل... را آفريد پس به او گفت: برگرد، پس برگشت، سپس به او گفت: پيش بيا، ولي پيش نيامد، پس به او گفته شد، استكبار ورزيدي و خدا او را لعنت كرد.» او اطاعت نمي‌کند، کارش استکبار است و خداي متعال به او گفت: «اسْتَكْبَرْتَ فَلَعَنَه»‏ کارش هم در ارتباط با استکبار است. پس انسان را به استکبار علي الله؛ يعني توجّه به خود، دعوت مي‌كند، براي خود کبريايي و عزّت قائل مي‌شود. به نظرم همة اين موارد در خطبة «قاصعة» اميرمؤمنان، علي(ع) توضيح داده شده است که بيان حقيقت توحيد و نسبتش با ولايت است؛ نسبت ولايت و توحيد را در آنجا توضيح مي‌دهد. نقطة مقابل آن، ولايت ابليس است که بحث ضلال است. بنابراين، اتّفاقي که در دوران جاهلي مي‌افتد اين است که اولياي طاغوت ما را به خود دعوت مي‌کنند. وقتي به خود دعوت کردند، استکبار علي الله اتّفاق مي‌افتد، خداي متعال ما را از محيط رحمت و ولايت خودش دور مي‌کند. محيط رحمت، محيط ولايت معصوم(ع) است. چنان كه فرمود:؟ «وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً‌لِّلْعَالَمِينَ؛29 و تو را جز رحمتى براى جهانيان نفرستاديم.» وقتي خداي متعال در مقابل خودش استکبار ببيند، ما را از محيط رحمتش بيرون مي‌کند. وقتي از محيط ولايت الله بيرون رفتيم، آن وقت آن محيط ديگر ولايت اولياي طاغوت مي‌شود. شاخصة اصلي جاهليّت در دعوت به خود است؛ استکبار علي الله. اين استکبار، اشکال مختلفي پيدا مي‌کند، مي‌تواند در قالب امانيسم پيچيدة قرن بيست و يکم باشد، مي‌تواند در قالب انانيّت نفس دوران جاهليّت عرب باشد، هيچ فرقي نمي‌کند؛ يعني جاهليّت مدرن اروپايي با

جاهليّت کهنة جزيرة العرب، از اين جهت که اساس هر دو بر پاية تفرعن است و هر دو تحت ولايت اولياي طاغوت شکل مي‌گيرند، هيچ فرقي ندارند. هر دو بستر گسترش صفات رذيله، التذاذ و ابتهاج به نفس و خود پرستي است؛ البتّه دعوت توسعه پيدا مي‌کند، شرح صدر در كفر پيدا مي‌شود، مدنيّتِ پيچيده، درست مي‌شود و جامعة مدني و الزاماتش درست مي‌شود. الزامات شهروندي مدرن، به معني خروج از جاهليّت نيست؛ همه‌اش دعوت به خود است، دعوت به دنيا و حيات فاني است و چيز ديگري در آن نيست. همة اينها ريشه‌اش دعوت به استکبار علي الله است. پس شاخصة اصلي جاهليّت، استكبار و شاخصة اصلي خروج از جاهليّت، سجده در مقابل خداي متعال است. رسيدن به مقام توحيد که هم حيات طيّبه، هم ولايت و هم نور و هدايت است، جز به ولايت امام و ولايت الله واقع نمي‌شود و خروج از توحيد هم به ولايت اولياي طاغوت است،که انسان را دعوت به استکبار مي‌کند. اين همان ميدان جهاد اکبر است که معصوم(ع) ما را دعوت به عبوديّت مي‌کند، که حيات طيّبه، نور، روح، راحتي، فضل، فلاح، رضوان و همه چيز در آن هست و ابليس و اولياي طاغوت هم ما را به استکبار علي الله دعوت مي‌کنند. وقتي استکبار علي الله واقع شد، مستکبران را دور هم جمع مي‌کنند، امام المستکبرين آنان را سرپرستي مي‌کند، تمدّن و مدنيّت پيچيده مي‌سازند، امّا اين به معناي خروج از جاهليّت نيست؛ يعني خود پرستي، چه در قالب‌هاي ساده اعمال شود، چه در ساختارهاي پيچيدة مدرن، بت پرستي است.

ادامه دارد.

پي‌نوشت‌ها: