قحطي در آخرالزّمان

محمود مطهري نيا

متون پيش‌گويي آسماني و غير آسماني اديان و ملل مختلف جهان، آکنده از اخباري است که گوياي رخداد خشکسالي‌هاي متعدّدي است که در گوشه گوشة جهان در پايان دوران رخ مي‌دهند. تجربة قحطي براي بشر، تجربه‌اي جديد نيست و به طور مشخّص در دوره‌هاي پيشين، زماني که قرار بود يوسف پيامبر(ع) براي نجات بني‌اسرائيل مأموريت يابد، اندکي پيش از آن بحراني دامن مصريان را گرفت و در پي وفور نعمت، تجربة خشکسالي عجيبي را نمودند. اين قحطي چنان وسيع و شديد بود که بانوي ثروتمندي چون زليخا به فقر و گدايي مي‌افتد.1 بنا بر آنچه از پيش‌گويي‌ها بر مي‌آيد پيش از آمدن منجي جهاني و آخرين نجات بخشي الهي نيز، جهان دچار قحطي و خشکسالي فراگير و شديدي می‌شود. شايد قرار است خداوند همگان را دچار اضطراري کند که از صميم دل، آمدن منجي را طلب کنند و از هر که غير اوست دل بکنند.

با نگاهي گذرا و سريع در «انجيل»، برخي از پيش‌گويي‌ها دربارة قحطي آخرالزّمان را چنين مي‌توان يافت:

خداوند روزهاي صالحان را مي‌داند و ميراث ايشان ابدي خواهد بود ٭ در زمان «بلا» خجل نخواهند شد، و در ايّام قحطي سير خواهند بود؛2 زيرا که وقوع اين همه لازم است، ليکن انتها هنوز نيست، زيرا قومي با قومي و مملکتي با مملکتي مقاومت خواهند نمود و قحطي‌ها و وباها و

زلزله‌ها در جاي‌ها پديد آيد.»3

آنگاه عيسي(ع) در جواب ايشان سخن آغاز کرد که: زنهار! کسي شما را گمراه نکند. زيرا که بسياري به نام من آمده، خواهند گفت که: من هستم و بسياري را گمراه خواهند نمود. امّا چون جنگ‌ها و اخبار جنگ‌ها را بشنويد، مضطرب مشويد؛ زيرا که وقوع اين حوادث ضروري است. ليکن انتها هنوز نيست. زيرا که اُمّتي بر اُمّتي و مملکتي بر مملکتي خواهند برخاست و زلزله‌ها در جاي‌ها حادث خواهد شد و قحطي‌ها و اغتشاش‌ها پديد مي‌آيد و اينها ابتداي دردهاي زه مي‌باشد، ليکن شما از براي خود احتياط کنيد... ولي از آن روز و ساعت غير از پدر هيچ کس اطّلاع ندارد نه فرشتگان آسمان و نه پسر هم. پس بر حذر و بيدار شده دعا کنيد؛ زيرا نمي‌دانيد که آن وقت کي مي‌شود.4

تصوّري که ما از قحطي داريم همراه با خشکسالي و بي آبي است، امّا واقعيت اين است که با تحوّلات دورة جديد، حتّي مفهوم قحطي نيز دچار تغيير شده است. براي اينکه بدانيم به راستي آيا ما در دورة افزايش قحطي و گرسنگي به سر مي‌بريم يا خير نقل اين صحبت لستربرون، مدير مجمع انديشمندان «واشنگتن»، خالي از لطف نيست. وي مي‌گويد:

در دوره‌اي از پيشرفته‌ترين تکنولوژي‌ها، اکتشافات فضايي، شبکه‌هاي اينترنتي و جرّاحي پيوند اعضا؛ انسانيت ناگاه درگير مشکلات کهن شد: اينکه چگونه محصول غذايي خود را فراهم کند.5

از زماني که اين مقاله را در دست گرفته‌ايد، اگر با سرعت متوسط مطالعه کرده باشيد، حدّاقل 200 انسان به علّت گرسنگي جان خود را از دست داده اند. برآوردها نشان مي‌دهد اگر اوضاع جهان به سرعت بهبود نيابد، سالانه بيش از چهار ميليارد نفر جان خود را از دست خواهند داد. در حالي که به اندازة کلّ تاريخ بشر طول کشيده تا جمعيت جهان به يک ميليارد نفر تا سال 1830م. برسد، طيّ صد سال اين جمعيت دو برابر شد (1930م.) و سي سال بعد به سه ميليارد نفر (1960م.)، شانزده سال بعد به چهار ميليارد نفر (1976م.) و يازده سال بعد به پنج ميليارد نفر (1987م.) رسيد. انتظار مي‌رود تا سال 2030م. جمعيت جهان به 5/8 ميليارد نفر برسد. با افزايش جمعيت، احتمال دسترسي به زمين قابل کشت کاهش مي‌يابد.

ريشه هاي قحطي

ريشه‌هاي قحطي را در دو دستة کلّي مي‌توان مورد مطالعه قرار داد:

دستة اوّل: عواملي که به طور مستقيم باعث بروز قحطي و خشکسالي مي‌شوند:

با نگاهي گذرا و سريع به اطراف خود ريشه‌هاي جالبي را از وقوع قحطي در دنياي امروز و اذعان کارشناسان غربي خواهيم ديد:

«سازمان ناظر بين الملل» مانند بسياري کارشناسان، گرم شدن آب و هواي کرة زمين را در گرسنگي جهان مقصّر مي‌شناسد. گزارش علایم حياتي 1996م. اين سازمان خاطرنشان مي‌کند پرداخت‌هاي

صنعت بيمه به دلیل نابودي محصولات در اثر آب و هوا در طول نيمة اوّل سال 1990م. به 48 ميليارد دلار رسيد؛ در حالي که اين رقم براي کلّ طول سال 1980م.، 16 ميليارد دلار بوده است.6

سرجان هاوتون، متخصّص آب و هوا و رئيس «انجمن رويال انگليس»، با هشدار در مورد آلودگي‌هاي محيطي، خاطرنشان مي‌کند، ما هنوز بايد شاهد ادامة ويراني‌هاي ناشي از گرم شدن هواي کرة زمين باشيم، جنگل‌ها از بين خواهند رفت، بيماري‌هايي چون مالاريا گسترش خواهند يافت و مهاجران گرسنه در مرزها سرگردان خواهند شد.7

نقش جنگ‌ها را در وقوع قحطي نبايد ناديده گرفت؛ چرا که قحطي و جنگ همزاد و همراه هميشگي‌اند. معمولاً، جنگ مساوي است با قحطي و گرسنگي بيشتر. آيزنهاور، رئيس جمهور اسبق ايالات متّحده، در سخنان خود به فجايع ناشي از جنگ اعتراف کرده و مي‌نويسد:

هر تفنگي که ساخته مي‌شود، هر کشتي نظامي که به آب انداخته مي‌شود، هر موشکي که آتش زده مي‌شود، حکايت از دزدي از کساني دارد که گرسنه‌اند، کساني که از سرما بر خود مي‌لرزند و لباس ندارند. جهان در جنگ تنها پول خرج نمي کند؛ جنگ نيروي کارگران، نبوغ و استعداد دانشمندان، اميد کودکان و... را نيز هزينه مي‌کند. در زير ابر تهديد کنندة جنگ، اين انسانيت است که به صليب آهنين کشيده مي‌شود... آيا راه ديگري براي زندگي بشر وجود ندارد.8

در اينجا به بعضي از حقايق معاصر اشاره مي‌کنيم تا موضوع را روشن تر درک کنيم:

تنها جنگ خليج فارس در سال 1991م. نيم ميليارد دلار در روز يا حدود 350 هزار دلار در دقيقه براي هم پيمانان هزينه دربر داشت. يک هواپيماي جنگي 25 ميليون دلار؛ يک موشک کروز توماهاک 3/1 ميليون و يک موشک هوا به هوا 800 هزار دلار هزينه دربر دارد. اگر بخواهيم هزينه‌ها را گوياتر مطرح کنيم، بايد بگوييم هزينة يک موشک راداري «اسپارو» برابر با هزينة غذاي روزانة يک مدرسة پر از دانش آموز گرسنه به مدّت پنج سال است. اين ارقام در برابر ميليون‌ها رقمي که سالانه به سمت تسليحات و جنگ افزارها سرازير مي‌شود، بسيار ناچيز است.

«مؤسسة پژوهشي بين المللي صلح استکهلم» گزارش مي‌دهد: هزينة نظامي جهان، سالانه ميانگيني بين 900 ميليارد تا يک تريليون دلار است. اين بدين معناست که رقم نجومي يک تريليون دلار يا دو ميليون دلار در دقيقه، صرف نظامي گري کشورها مي‌شود!

هزينة تأمين آب سالم براي مردم فقير کشورهاي در حال توسعه به مدّت ده سال، تنها ده روز از خرج‌هاي نظامي را دربرمي گيرد.9

در جنگ «ويتنام» نيروهاي آمريكايي در بالاترين حدّ خود (سه برابر نيروهاي آمريكايي در عراق) بودند، اين در حالي است كه در جنگ ويتنام، ‌58 هزار نيروي آمريكايي، تقريبا ‌13 برابر كشته شدگان نيروها در عراق، كشته شدند. دو دليل كلّي برای افزايش هزينه‌هاي جنگ عراق اعلام شده است: نيرو و تجهيزات.جنگ عراق دومين جنگ مدرن بزرگ تاريخ آمريكاست كه در آن نيروهاي آمريكايي داوطلب فراواني حضور داشته‌اند. هزينة نيروهاي داوطلب براي آمريكا بسيار زياد است چون حقوق‌هاي درخواستي آنها بسيار بالاست.10

به گزارش «تهران تايمز» به نقل از خبرگزاري عربي «گالف نيوز»، ژوزف استيگليتز، اقتصاد‌دان بزرگ آمريکايي و برندة جايزه نوبل اقتصاد، در «دانشگاه کلمبيا»، در کتابي با عنوان «جنگ ۳ تريليون

دلاري» نوشته است: براي تخمين واقعي هزينه‌هاي انجام شده در جنگ عراق نبايد تنها بودجة اختصاص يافته از سوي دولت، مورد ارزيابي قرار گيرد چرا که اين جنگ تأثيرات منفي شاياني در اقتصاد آمريکا داشته است که با در نظر گرفتن اين تأثيرات، کلّ هزينه‌هاي جنگ در عراق به بيش از ۳ تريليون دلار خواهد رسيد.11

علاوه بر جنگ‌ها، يکي از عوامل مهمّ بروز قحطي‌ها، سياست‌هاي اقتصادي و تعديلي است که در کشورهاي مختلف اتّخاذ مي‌شود. در حالي که کودکان بي‌گناه گرسنگي مي‌کشند، کشورهاي ثروتمند ميليون‌ها تن موادّ غذايي را براي بالا نگه داشتن قيمت‌ها نابود مي‌کنند يا دست به احتکار مي‌زنند. «آسوشيتدپرس» به نقل از «سازمان نان جهان» چنين گزارش مي‌دهد:

گرسنگي جهان ريشه در فرو ريختن ارزش‌هاي انساني دارد. براساس گزارش‌هاي سازماني که از لوايح و برنامه‌هاي ضدّ فقر سخن مي‌گويد، خشونت، قدرت سياسي کم، فقر، تبعيض نژادي و فشارهاي محيطي از مهم‌ترين عوامل سوءتغذيه به شمار مي‌روند.12

دستة دوم: عواملي که در پي اثر وضعي، قحطي به بار مي‌آورند:

بايد توجّه داشت که قحطي و کمبود موادّ غذايي تنها ريشه در خشکسالي‌ها و بلاياي طبيعي ندارد، بلکه بي‌کفايتي دولت‌ها و فساد حاکم بر آنها، جنگ‌ها، تحريم‌هاي اقتصادي و از همه مهم‌تر بي عاطفگي انسان امروز نيز بر اين قحطي و کمبود دامن مي‌زند. بنابر اعتقادي که از آيات قرآن برآمده، بلايا محصول اعمال و کردار خود ماست و از ماست که برماست.13 از اين رو بايد ريشه‌هاي قحطي را در رفتار و کردار خود جست‌و‌جو کنيم، متون اسلامي به زيبايي براي ما از اين امر رمز گشايي کرده است.

پيامبر اکرم(ص) در روايتي فرمود:

«اگر در ميان شما مردم، پنج چيز پديد آيد، به پنج چيز گرفتار می‏شويد؛ اگر ربا بخوريد، ذلّت و خواری شما را می‏گيرد و اگر زنا شيوع يابد، مرگ‌های ناگهانی فراوان رخ می‏دهد و اگر حاكمان به ستم پرداختند، حيوانات می‏ميرند و اگر مردم به همديگر ستم كنند، اقتدار و نظمشان می‏شكند و اگر سنّت را ترك كنند، بدعت آشكار می‏گردد.»

و نيز فرمود:

«اگر نقض پيمان در ميان مردم رايج گردد، دشمنان بر آنها مسلّط می‏شوند و اگر به يكديگر ستم روا دارند، قتل در ميانشان گسترش يابد و اگر زكات ندهند، باران كم می‏بارد و اگر زنا شيوع يابد، به مرگ ناگهانی گرفتار می‏شوند و هر قومی در مكيال و ميزان خيانت كنند، گرفتار قحطی می‏گردند.14

امام باقر (ع) مي‌فرمود:

«سالی از سالی كم‏باران‏تر نيست، ولی خدا آن را هر جا خواهد ببارد. به راستی چون مردمی نافرمانی كنند خدای جلّ جلاله آنچه از باران برای آنها مقدّر است در آن سال، از آنها به ديگران گرداند و به بيابان‏ها و دريا و كوه ببارد، به راستی خدا جعل را در سوراخش به خطای كسانی كه در محلّ اويند، عذاب كند، چون مي‌تواند از آنجا به محلّ ديگری كه اهل معصيت نباشند، نقل مكان كند. سپس امام پنجم(ع) فرمود: «عبرت گيريد ای صاحبان بصيرت» و فرمود: «در كتاب علی يافتيم كه رسول خدا (ص) فرمود: چون زنا پديدار شود، مرگ ناگهانی فراوان گردد و چون كم فروشی شود، خدا قحطی و كم زراعتی آرد. چون زكات ندهند، زمين بركت در زراعت و ميوه و معادن ندهد و چون به ناحق قضاوت كنند، معاونت بر ظلم و عدوان كرده‏اند و چون نقض عهد كنند، خدا دشمن بر آنها مسلّط كند و چون قطع رحم كنند، خدا مال را به دست اشرار دهد و چون امر به معروف و نهی از منكر نكنند و پيرو نيكان خاندان من نشوند، خدا بدان آنها را بر آنها مسلّط كند و نيكانشان دعا كنند و او مستجاب نكند.» 15

مردی از امام باقر(ع) روايت مي‌كند كه رسول خدا(ص) فرمودند:

«اگر به چهار چيز گرفتار شديد، به خداوند پناه بريد. هر گاه فحشاء در ميان ملّتی پديد آيد و آشكار گردد، خداوند برای آنها طاعون مي‌آورد و آنها گرفتار بيماري‌هایی مي‌شوند كه در ميان پدران آنها سابقه نداشته است، هر گاه مردمی در وزن و كيل خيانت كنند، گرفتار قحطی و فشار زندگی مي‌گردند و حاكم هم به آنها ظلم مي‌كند و هرگاه از دادن زكات، خودداری ورزند، باران برای آنها نازل نمي‌شود و اگر بارانی هم بيايد، برای چهار پايان خواهد بود. هر گاه عهد و پيمان‌ها را با خداوند انجام ندهند و به دستورات رسول خدا (ص) عمل نكنند ، خداوند دشمن را بر آنها مسلّط مي‌كند و هر چه دارند، مي‌گيرد و كسانی كه بر خلاف امر خداوند دستوری بدهند، خداوند عذاب و سختی را بر آنان مسلّط مي‌سازد.16

در روایتی از پيامبر(ص) به نقل از امام صادق(ع) آمده است که فرمودند:

«امّت من، تا زمانی كه به يكديگر خيانت نكنند و امانت را به صاحب آن برگردانند و زكات بدهند، در خير و خوشی خواهند بود و چون چنين نكنند به قحطی و خشكسالی مبتلا خواهند گشت.»17

راه حل بحران خشکسالي

در قرآن کريم در اين باره تصريحات جالبي يافت مي‌شود که اگر مردمان به تقوا و پارسايي روي آورند، خداوند برکات و باران‌ها را فرو مي‌فرستد و خشکي و کم آبي، در مناطق بسياري بر طرف مي‌شود و اين وعدة الهي که دربارة جامعة تقوا پيشگان مژده داده است، آشکار مي‌گردد:

«وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاء عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلاَ تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِينَ؛ 18

و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش كنيد، سپس به سوی او بازگرديد، تا(باران) آسمان را پی در پی بر شما بفرستد؛ و نيرويی بر نيرويتان بيفزايد! و گنهكارانه، روی(از حق) بر نتابيد!»

يا در جايي ديگر اين قاعدة کلّي و سنّت الهي بيان مي‌شود که:

«وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ وَلَكِن كَذَّبُواْ فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ؛ 19

و اگر اهل شهرها و آبادي‌ها، ايمان می‏آوردند و تقوا پيشه می‏كردند، بركات آسمان و زمين را بر آنها می‏گشوديم؛ ولی(آنها حق را) تكذيب كردند؛ ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم.»

پي‌نوشت‌ها: