رضا رسولی
مي‌نويسد:...
نامه‌تان را خواندم. از خواندن آن و اينكه خبر سلامتي داده بوديد، خوشحال شدم. آنقدر كه خستگي اين مدّت از تنم بيرون رفت. البتّه هر بار كه دست‌خطّي از طرف شما مي‌رسد و از حال و روز شما، بانوي مهربان كه در تمام سختي‌ها با من بوده‌ايد و فرزندان بهتر از جانم با خبر مي‌شوم، چنين حسّي به من دست مي‌دهد، حسّي شبيه الآن؛ يعني آرامش و راحتي.
اميدوارم دورانِ دوري، به درازا نكشد و بتوانم زودتر كار خود را به انجام برسانم و برگردم. البتّه نمي‌دانيد كه چه لذّتي دارد اين روزها. روزهاي هيچ كس بودن را مي‌گويم. اينجا ديگر كسي مرا عالم بزرگوار و علّامة عالي مقام نمي‌خواند، چون كسي نمي‌شناسدم؛ يعني قرار نيست كه شهرة خاصّ و عام گردم.
تا يادم نرفته بگويم كه امروز مي‌خواهم كار را تمام كنم. البتّه تمام تمام كه نه. نمي‌دانم چه خواهد گفت و چه خواهد شد. كمي دلهره و اضطراب دارم، امّا اميدواري‌ام بيشتر است. اين نامه را به اوّلين كارواني كه به سمت شهرمان حركت كند، خواهم داد. شايد بعد از آنكه كار را به انجام رساندم، چند صباحي در اين شهر بمانم، چون لازم است...
علّامه حلّي با اين جمله، نامه را تمام مي‌كند: خداحافظ تا سلامي ديگر.
قبل از آنكه نامه را تا كند، دوباره آن را مي‌خواند.
مبادا چيزي از قلم افتاده باشد يا كلمه‌اي ناخوانا، ذهن خانواده را مشغول دارد.
يكي دو كلمه را اصلاح مي‌كند، بعد مي‌گذاردش كنار و بر مي‌خيزد. عبا را بر دوش مي‌اندازد و عرق‌چين را به سر مي‌گذارد. نمي‌داند چگونه روبه‌روي آينه قرار مي‌گيرد:
عجب طالب علم ميانسالي! چه تلاشي دارد اين مرد! با اين سنّ و سال از تكاپوي علمي باز نمي‌ايستد و شهر به شهر، از محضر دانشمندان بهره مي‌گيرد!
خندهاش مي‌گيرد. با دست، غبارِ نشسته بر آينه را پاك مي‌كند. با
خود مي‌گويد:
كي مي‌شود غبار اين غم را از دل برگيرم؟
چشم مي‌دوزد به سطح شفّاف آينه. گويي با نگاه، آن را مي‌كاود. نگاهش با هزار توي آينه همراه مي‌شود و مي‌رود به آن دورها، نه آنقدر دور، كه چيزي را به ياد نياورد. به آن روزهايي كه تازه اين زمزمه به گوش مي‌رسيد:
مردي مسلمان، امّا غيرشيعه كه بر مسند تدريس و تحقيق تكيه دارد. كتابي در ردّ شيعه نوشته و آن را در منبر و در مدرسه مي‌خواند.
هر روز خبرهايي به گوش مي‌رسيد. اهل علم، مسافران و برخي طلّاب جوان كه اهل آن ديار بودند، هر كدام خبرهايي مي‌آوردند، از بدگويي، بدخواني و بدخواهي آن مرد. روزهاي اوّل، خبرها را مي‌شنيد و هيچ نمي‌گفت. مي‌دانست كه بايد كاري كرد. كاري كه هم خدا راضي باشد و هم بندگان خدا را از گزند بدگويي‌ها و تفرقه‌افكني‌هاي آن مرد نجات دهد، تا آنكه آن شب زمستاني از راه رسيد. صداي كوبيده شدن درِ خانه بلند شد و علّامه حلّي عبا بر دوش كلون در را باز كرد و آن را گشود. يكي از شاگردان قديمي‌اش كه از سوز و سرما خود را در عباي پشمي پيچيده بود، وارد خانه شد. به اتاق رفتند و وقتي چند دقيقه‌اي كنار آتش نشست، آرام گرفت. قبل از آنكه چيزي بگويد، علّامه پرسيد:
ـ طوري شده كه اين وقت شب و در اين هواي سرد و سوزناك عطاي منزل گرم را به لقاي ما بخشيده‌اي؟
شاگرد عمّامة به برف نشستة خود را تكاند و گفت:
ـ دقايقي است كه از راه رسيده‌ام. از شهر آن مرد دروغ‌پرداز مي‌آيم. آرام و قرار نداشتم تا خود را به منزل شما رساندم. نمي‌دانم كه اگر نمي‌آمدم، چگونه شب را به صبح مي‌رساندم.
علّامه، استكان چاي را پيش رويش مي‌گذارد:
ـ خوب كاري كردي آمدي.
شاگرد چاي را سر كشيد و دنبال حرف را گرفت:
ـ مي‌دانم كه چيزهايي از آن عالم غيرشيعه و كتابش شنيده‌ايد. امّا من در اين چند روز كه براي كاري به آن شهر رفته بودم با چشمان خود ديدم كه چگونه با تكيه بر مطالب آن كتاب ضدّ شيعه، سخن مي‌گويد. در بين شاگردان خود فصل‌هاي كتاب را بازخواني مي‌كند و در جمع مردم آن را وسيلة تبليغ و محكم جلوه دادن مطالبش قرار مي‌دهد.
علّامه پرسيد: در بين شيعيان كسي نيست كه حرف‌های او را رد كند؟
ـ چرا، امّا او مطالب كتاب خود را در فصل‌ها و صفحات متعدّدي سامان داده است و هر بار مطلبي نو و تازه بر زبان مي‌آورد. براي پاسخ‌گويي نكته به نكته به آن، مي‌بايستي متن اصلي را در دست داشت.
علّامه حلّي دست خود را بر گرماي آتش گرفت. به شعله‌هاي آتش چشم دوخت و براي لحظه‌اي مردي را در ميان شعله‌ها ديد كه كتابي در دست، قهقه‌زنان مي‌چرخد. مي‌خندد و كتاب را بر روي سر خود بالا مي‌برد و دست‌افشان و پاي كوبان مي‌چرخاند و مي‌چرخد. مي‌چرخد و مي‌چرخاند... اگر سوزش دست‌هايش نبود، شايد باز هم به شعله‌ها و تصوير رقص آن مرد خيره مي‌ماند، دست خود را كشیده بود و چشم دوخته بود به شاگرد خود. شاگرد، صورتش را نزديك‌تر آورده بود، آنقدر كه علّامه، گرماي نفس‌هايش را حس مي‌كرد:
ـ استاد بزرگوار! بايد كاري كرد. قدمي، قلمي، سخني يا هر كاري كه مانع از پاشيدن بذر بدبيني توسط آن مرد گردد. بذري كه بدبيني شيعيان را نسبت به مذهب خود به دنبال خواهد داشت. بذري كه دشمني ديگر مذاهب را با شيعه در پي دارد.
صورتش را عقب كشيده بود:
ـ بايد كاري كردكه حدّاقل به اندازة گمراه سازي آن مرد تأثير داشته باشد. امّا نه آنقدر دير كه كار از كار گذشته باشد. زود زود... شما كه نمي‌خواهيد شيعيان آن شهر و شهرهاي نزديك آن از دست بروند و غير شيعه دشمنشان گردند؟
حرف‌هاي شاگرد، علّامه را به فكر عميقي فرو برد. امّا زود به خود آمد و گفت:
ـ توقّع ما از دانشمندان مسلمان و غيرشيعه بيان حقيقت‌هاست.
حقيقت‌هايي كه اساس آنها اسلام واقعي است نه ذهنيّات فردي و خدايي ناكرده برداشت‌هاي نادرست و عقده‌گشايي. البتّه بعضي از دانشمندان مسلمان و غير شيعه در آثار خود از بيان حقيقت‌ها كوتاهي نكرده‌اند. توقّع اين است كه سنّت رسول الله(ص) را پاس دارند و مگر پاس داشتن سنّت آن حضرت، چيزي جز پايبندي به كتاب خدا و پيروي از عترت اوست. مگر مي‌شود ضدّ شيعه سخن گفت و دم از پاسداشت سنّت رسول الله(ص) زد. حق را بايد گفت، حتّي اگر بر خلاف دنيايمان باشد!
علّامه براي لحظه‌اي ساكت شد. آرام دانه‌هاي تسبيح را در دست گردانيد و ادامه داد:
ـ راستش من هم مي‌دانم كه بايد كاري كرد. خود نيز آماده‌ام براي انجام هر كاري كه زودتر اين مشكل را حل كند، امّا بايد...
ـ بايد چه؟
ـ بايد حساب شده عمل كنيم و بايستي حتماً آن كتاب را به دست آوريم.
شاگرد تا نيمه‌هاي شب سخن گفته بود و علّامه شنيده بود و قبل از برخاستن بانگ اذان صبح، علّامه را با انبوهي از انديشه و اندوه تنها گذاشت. علّامه برخاست و كنار پنجره ايستاد. از پشت شيشه به برف‌هايي خيره شد كه حياط را پوشانده بودند. همراه با دانه‌هاي برفي كه آرام فرود مي‌آمدند، نجوايي در دلش در گرفت:
ـ بايد به دشمني‌هاي آن مرد كه در قالب حرف و سخن بروز كرده، پاسخ داد. قبل از آن، كتاب را بايد از چنگش در آورد. حرف‌هايش را نبايد بي‌پاسخ گذاشت. جاي صبر و تحمّل نيست. بايد دست به
كار شوم... ! و امروز، آن روزي است كه روزها و هفته‌ها، آمدنش را انتظار كشيده بود.
٭٭٭
نمي‌دانم آن مرد كه اكنون به چشم استاد به او مي‌نگرد چه پاسخي خواهد داد. در اين مدّت علّامه براي استاد خود نه يك شاگرد معمولي كه يك طالب علم سخت‌كوش و پر تلاش جلوه كرده بود. آنقدر كه تحسين ديگر شاگردان و استاد را برانگيخته بود. علاقه‌مندي به درس‌ها و بحث‌ها شوق علمي، حاضرجوابي و حضور به موقع در كلاس‌ها، از او چهره‌اي محبوب در نزد استاد ترسيم كرده بود. محبوبيّتي كه با احترامي خاص آميخته بود. احترامي كه استاد به سبب آن هيچ خواسته‌اي را از شاگرد پر تلاش خود دريغ نمي‌كرد. علّامه حلّي نيز براي امتحان استاد يكي دو بار چيزهايي از او خواسته بود. درخواست‌هايي كه هر كدام با روی گشادة استاد، برآورده شده بودند.
امّا ديروز كه آن كتاب را درخواست كرد، برخورد استاد گونه‌اي ديگر بود، سر را به زير انداخت و چشم به زمين دوخت. پيدا بود كه دو دلي به سراغش آمده، علّامه در دل خدا خدا مي‌كرد تا جواب رد نشنود. جوابي كه مي‌توانست حاصل زحمات او را بر باد دهد، وا ماندن از فعّاليت‌هاي علمي، تنها گذاردن شاگرداني كه هر كدام پس از سال‌ها كسب دانش به اميدي در محضرش حاضر مي‌شدند و دوري از خانواده و مي‌دانست كه همة آنها با يك جواب نه، بي‌حاصل مي‌شود.
استاد تارهاي ريشش را به بازي گرفت. سر را بلند كرد و خيره شد به نقطه‌اي نامعلوم. دست آخر پرسيد:
ـ اين كتاب را براي چه مي‌خواهي؟ اگر مقصودت بهره‌مندي است كه من بعضي از مطالب را بر روي منبر و در مجلس درس خوانده‌ام و باز هم خواهم خواند. اگر كه...
علّامه حلّي حرفش را قطع كرد:
ـ براي استفادة علمي بيشتر مي‌خواهم و فهم عميق‌تر مطالب آن.
براي خواندن واژه به واژة مطالب كتاب و يافتن پاسخ‌هايي مناسب براي آنها نيازمند به دست آوردن كتاب بود.
استاد پرسيد: فقط همين؟
ـ اگر اين فرصت را به من بدهيد، هيچ گاه لطف شما را فراموش نخواهم كرد!
لحظه‌اي بر دل استاد شك افتاد:
ـ اين كتاب را براي چه مي‌خواهد؟ نكند چيزي را از من پنهان مي‌كند.
نكند...
به خود دلداري داد:
ـ چه چيزي را؟ براي چه؟ من كه بسياري از مطالب اين كتاب را در جمع مردم و شاگردانم مي‌خوانم. پس ديگر از چه چيزي ترس دارم؟ امّا نبايد به او كاملاً اعتماد كنم. نبايد!
استاد به حرف آمد و علّامه حلّي آرام گرفت:
ـ باشد. فردا به تو پاسخ خواهم داد. خواهم گفت كه اين كتاب را به تو مي‌دهم يا نه. خواهم گفت كه... هيچ. تا فردا!
رفت. مي‌دانست كه تا فردا فرصت دارد تا باز هم به درخواست شاگردش فكر كند. اين خواستة او را بيشتر بسنجد و اگر ايرادي بر آن نبود به آن تن دهد.
امّا ته دلش از اينكه خواستة شاگرد خود را رد كند، احساس نگرانی می‌کرد:
ـ او در نزد من احترام و عزّتي يافته و كم كم به سرآمد شاگردانش تبديل مي‌شود. اگر خواسته‌اش را رد كنم، اثر خوبي بر ديگر شاگردانم نخواهد داشت. حتّي ممكن است برخي از شاگردان را از دور من پراكنده سازد و محلّ درسم را خلوت نمايد. شايد با خود بگويند چگونه است كه استاد ما به بهترين شاگرد خود نيز اعتماد ندارد. شايد هم... شايد هم حرف‌هاي ديگري بگويند!
علّامه حلّي از جلوي آينه مي‌آيد كنار. آستين‌ها را بالا مي‌زند و از اتاق بيرون مي‌رود. نگاهي به حياط خانه مي‌اندازد. حس مي‌كند كه به اين خانه عادت كرده است. پا مي‌گذارد داخل حياط و به طرف حوض كوچك مي‌رود. مشتي آب به صورت خود مي‌پاشد و دست راست را به پهناي صورت مي‌كشد و زير لب زمزمه مي‌كند:
ـ خدايا! مي‌دانم كه خودت حافظ دو امانت گرانقدر آخرين فرستاده‌ات هستي. امّا من حرف ديگري دارم. دلم خواهشي ديگر دارد... عبدالمطلّب فقط نگران شترهايش بود. چون كه مي‌دانست «كعبه» براي خود خدايي دارد، مي‌دانست كه ابرهه نخواهد توانست غباري، حتّي غباري بر ساحت كبريايي آن خانه بنشاند. امّا اين بار نه ابرهه و سپاهيانش از راه رسيده‌اند و نه از خرابي خانه خبري است. لشكري يك نفره به جنگ ميراث فكري مسلمانان آمده. مردي كه سپاه او كتاب است و سلاحش كلماتند. دوست دارم مرا سنگي بداني بر نوك ابابيل خود. مي‌دانم كه از آن سنگريزه‌ها نيز كوچكترم. امّا تو بزرگ‌تر از آني كه خواستة مرا نپذيري!
وقتي استاد گفت:
ـ باشد مي‌دهم، امّا سوگند ياد كرده‌ام كه اين كتاب را بيش از يك شب در اختيار كسي نگذارم. فقط يك شب!
تمام آرامش دنيا يك باره به جانش باريد. نمي‌دانست راه مي‌رود، مي‌دود يا بر فراز خانه‌ها پرواز مي‌كند.
يك شب، فقط يك شب!
كاغذهاي سفيد را برمي‌دارد و قبل از آنكه شروع كند به نوشتن كتاب را ورق مي‌زند. تعداد صفحات كتاب ترس را در دلش زنده مي‌كند.
ـ فرصتي يك شبه و رونويسي از اين كتاب قطور؟
ـ وقتي استاد كتب را به طرفش گرفت؛ علّامه حلّي براي لحظه‌اي درنگ كرد. از ذهنش گذشت كه كتاب را نگيرد:
ـ چگونه مي‌توانم اين صفحات را يك شبه رونويسي كنم؟
كسي بي نام و نشان به او مي‌گفت كه اميدوار باشد دست كم مي‌تواند بخشي از كتاب را رونويسي كند. شايد هم تمام آن را!
هر لحظه، ساعتي مي‌ارزد و دقيقه‌ها، ارزش روزها را دارند. نبايد فرصت را از دست داد. قلم را برمي‌دارد و شروع به نوشتن مي‌كند.
براي نوشتن اين كتاب به روزها و هفته‌ها زمان نياز دارم. روزهايي كه در اختيارم نيستند و هفته‌هايي كه حسرت آنها را مي‌خورم. اي كاش چنين حسرتي بر دلم نمي‌نشست!
حرف به حرف، واژه به واژه، سطر به سطر و صفحه به صفحه مي‌نويسد و پيش مي‌رود. هر از چند گاهي سر از روي كاغذها برمي‌دارد:
ـ چه مي‌شد اگر امروز آفتاب ديرتر غروب مي‌كرد، چقدر خوب است كه امشب خبري از ماه نشود!
خندهاش مي‌گيرد از آرزوي كودكانة خود!
انگشتانش خسته‌اند امّا نمي‌تواند حتّي براي لحظه‌اي قلم را كنار بگذارد.
گوشش چيزي نمي‌شنود و چشمش جز واژه‌ها چيزي نمي‌بيند. فقط مي‌نويسد.
٭٭٭
مي‌نويسد:
... نمي‌دانم كه اين نامه كي به دست شما خواهد رسيد، امّا مي‌دانم كه هرگاه برسد پس از خواندن آن، آرزو مي‌كنيد كه زودتر بيايم. بيايم تا مرا از نزديك ببينيد و ببوييد نه مرا كه او را. كه من ديگر خود نيستم و بويي و نشاني از او دارم.
آن كتاب رونويسي شد. چگونه؟ نيمه شب بود يا آستانة سحر... در پناه نور شمع مي‌خواندم و مي‌نوشتم. آنقدر نوشته بودم كه ديگر حسّي براي انگشتانم باقي نمانده بود. زهر خستگي را به جان قلم مي‌ريختم و با هر واژه كه مي‌نوشتم آن را محكم‌تر مي‌فشردم. قبل از آن حرف‌هايم را با صاحبخانه زده بودم. از عبدالمطلّب گفته بودم و شترهايش. امّا انگار خبري نبود از ابابيل‌ها تا من همچون سنگ ريزه بر نوك آنها بنشينم. ديگر انگشتانم از من فرمان نمي‌برند. مي‌دانستم كه خواهم سوخت اگر كتاب را به پايان نبرم. آن مرد كتاب را فقط براي يك شب امانت داده بود. شايد در دل حدس مي‌زد كه قصد رونويسي از آن را دارم.
خيرگي‌ام به كاغذ و نوشتن يكسره، چشمانم را اشك‌ريزان كرده بود. دردناكي انگشت‌ها و سوزناكي چشم‌هايم، به اوج خود رسيده بود كه او آمد. نمي‌دانم از كجا و چگونه؟ امّا وقتي سر بلند كردم، حضور مردي را در كنار خود احساس كردم. نگاهش آنچنان سنگين بود و كلامش آنچنان آرام كه فقط توانستم سلامش را پاسخ گويم. كنارم نشست. آرامشش بر جانم ريخت. بهت زده او را نگاه كردم. آنقدر مبهوت كه حتّي نپرسيدم كيست و از كجا آمده.
منتظر بودم. امّا فكر نمي‌كردم كه انتظار اين گونه پايان پذيرد.
لب به سخن گشود:
مي‌خواهم كمكت كنم.
قبل از آنكه چيزي بگويم، ادامه داد:
تو كاغذهاي سفيد را خط‌كشي كن، من مي‌نويسم.
دست بردم و كاغذهاي سفيد را برداشتم. نمي‌دانستم كاغذها را خط‌كشي كنم يا خطّ نگاهش را دنبال نمايم. تند و پشت سر هم كاغذها را خط مي‌كشيدم و به او مي‌دادم. نمي‌دانم زمان زود مي‌گذشت يا او تند مي‌نوشت. تند و خوش خط؛ زيبا و دل‌انگيز. آنچنان كه چشم از خطّ نگاهش برداشتم و خیره شدم به خطّ نوشته‌اش. چنان محو که نفهمیدم کی با کاروان خواب همره شدم.
صبح سراسیمه از خواب برخاستم. قبل از هر کاری به طرف کتاب و کاغذها هجوم بردم. وقتی انبوهی از کاغذهای نوشته شده را دیدم، آرام شدم. کاغذها را مرتّب کردم و از نظر گذراندم. به آخرین خطّ صفحة آخر که رسیدم پر کشیدم. نمی‌خواستم خواب باشم. خواب هم نبودم. آخرین خط، امضایش نشسته بود. ایستادم، می‌شناختمش. مگر می‌شود به احترامش نایستاد؟ شما هم می‌شناسیدش. نوشته بود:
«این کتاب را حجّت نوشت.»
خواندمش بارها و بارها. هزار بار. شاید هم بیشتر. بوییدم و بوسیدمش.
تمام سطرها و کاغذها، بوسیدنی بودند ...
٭٭٭
به زودی می‌آیم امّا باید چند وقتی دیگر در این شهر بمانم. تا دست کم به اندازة دروغ‌پردازی‌های آن مرد از حقیقت شیعه بگویم.
این نامه را به همراه نامه‌ای دیگر که روز قبل نوشته‌ام، به اوّلین کاروانی که به سمت شهرمان بیاید می‌دهم. خودم نیز تا روزهایی دیگر خواهم آمد و با هم آمدنش را به انتظار خواهیم نشست.
٭ منبع: کتاب مجموعه داستان «زیارت آفتاب»، نوشتة رضا رسولی.