پيروزي نهايي حق بر باطل

رسول هاديان شيرازي

«وَ قل جاء الحقّ و زهق ‌الباطل انّ ‌الباطل كان زهوقاً؛1

و بگو حق فرا رسيد و باطل مضمحل و نابود شد و باطل نابود شدني است.»

يكي از آرزوهاي ديرين بشر، برچيده شدن بساط ظلم و بيدادگري از جامعه ‌‌و حكم‌فرمايي‌‌ صلح ‌‌و آرامش و اجراي ‌‌عدالت ‌‌در سراسر جهان است.

اين انديشه هماهنگ با سرشت انسان است. به همين جهت، هرگاه براي گروهي از ملّت‌ها، زمينة قيام فراهم شده، به مبارزه با حكومت ظلم و جور پرداخته‌‌اند و بسياري از اين مبارزه‌‌ها نتيجه‌‌اش پيروزي اهل حق بوده است. امّا اوّلاً اين پيروزي‌ها در گوشه‌‌اي از جهان اتّفاق افتاده است، نه در سراسر جهان و ثانياً ممكن است، همين گروه حاكم نيز به تدريج از اهداف خود دور شوند و دوباره طاغوتي ديگر بر مردم مسلّط شود.

بنابراين در طول تاريخ مردم تحت ‌‌سيطرة زورمداراني بوده‌‌اند كه بناي حكومت آنها بر پاية ظلم و فساد و ناامني پايه‌‌ريزي شده است و به بيان قرآن از قول ملكة سباء

«انّ ‌‌الملوك اذا دخلوا قرية افسدوها و جعلوا اعزّة اهلها اذّلة و كذلك يفعلون‌‌؛2

پادشاهان هنگامي كه وارد منطقة آبادي ‌‌شوند، آن را به فساد مي‌‌كشند و عزيزان‌ ‌آن ‌‌را ذليل مي‌‌كنند، كار آنها هميشه همين گونه است.»

در بسياري از آيات، «قرآن كريم» با قاطعيت تمام نويد تحقّق پيروزي نهايي و فرا رسيدن روزي را مي‌‌دهد كه حق در سرتاسر جهان حكم‌فرما، بساط حكومت‌‌ باطل برچيده و صالحان وارث زمين مي‌‌شوند. در روايات زيادي نيز كه از فريقين نقل شده، اين پيروزي نهايي مربوط به قيام مهدي(عج) است.

در بحث‌‌هاي گذشته، بعضي از اين آيات و روايات بررسي شد. اينك به بررسي آيه‌‌اي كه در صدر كلام ذكر شد، مي‌‌پردازيم.

اين ‌‌آية شريفه نويد قطعي آمدن حق و اضمحلال ‌‌و هلاكت ‌‌باطل ‌‌را مي‌‌دهد.3 خداوند براي روشن كردن چگونگي تحقّق اين وعده، باطل را به كف‌هايي تشبيه مي‌‌كند كه بر روي آب غوطه‌‌ور و از بين مي‌‌روند و حق را به آبي تشبيه مي‌‌كند كه سودمند است و در زمين باقي مي‌‌ماند. فلزاتي هم كه به وسيلة آتش ذوب مي‌‌شوند تا از آنها زينت آلات يا وسايل زندگي بسازند؛كف‌هايي همانند كف‌هاي آب‌ ‌دارند.4

تشبيهي كه خداوند ذكر كرده است، براي فهم اينكه چرا حق ماندني و باطل از بين رفتني است، ما را كفايت مي‌‌كند. حق همچون آب و فلزاتي است كه واقعيت دارد و باقي مي‌‌ماند و باطل همچون كف‌هاي روي آب است كه محكوم به هلاكت است. حق همچون آب و فلزات است كه مفيد، سودمند و با ثبات است و باطل همچون كف‌هايي است كه گرچه پر سر و صداست، امّا توخالي، بي‌‌ريشه، بي‌‌فايده و بالأخره نابودشدني است. چون حق ريشه‌‌دار و باطل بي‌‌ريشه است. همان‌‌طوري كه آب و فلزات موجب نابودي كف‌ها مي‌‌شوند، در جريان حق و باطل نيز حق است كه به باطل چيره مي‌‌شود و باطل را از بين مي‌‌برد. همچنان‌‌كه خداوند مي‌‌فرمايد:

«... بل نقذف بالحقّ علي‌‌الباطل فيدمغه فاذا هو زاهق؛5

... بلكه ما حق را بر سر باطل مي‌‌كوبيم تا آن را هلاك سازد. پس در اين هنگام باطل نابود مي‌‌شود.»

در آية مورد بحث نيز خداوند خبر از آمدن حق و نابودي باطل مي‌‌دهد، با توجّه به مطالبي كه بيان شد روشن مي‌‌شود كه چون حق توأم با واقعيت، صدق، درستي، داراي عمق و ريشه، هماهنگ با قوانين خلقت، باثبات، سودمند و از جانب خدا و تأييدات اوست، باقي مي‌‌ماند و چون باطل‌‌امري‌‌موهوم، ساختگي، بي‌‌ريشه، ميان‌‌تهي، بي‌‌فايده، ناهماهنگ با آفرينش، بي‌‌ثبات و از جانب شيطان است، از بين رفتني است.

نكتة قابل توجّه در اين آيه و امثال آن اين است كه در اينجا سخن از سيطرة حق بر باطل نيست، بلكه سخن از ظهور مطلق حق و نابودي كامل باطل است. باطل ممكن است مدّت كوتاهي جلوه‌‌گري كند، امّا بالأخره عمر او كوتاه است و خاموش مي‌‌شود.

حق همانند درخت ريشه‌‌دار و پرباري است كه طوفان‌ها و تندبادهاي سهمگين هم نمي‌‌تواند او را از جا بركند و باطل همانند درخت ‌‌بي‌‌ريشه‌‌اي است كه از زمين كنده شده و هيچ رشد و نمو و ثمره‌‌اي ندارد و از ثبات و قرار محروم است.

عوامل حاكميت اهل باطل

تا به حال سخن از پيروزي حق بر باطل بود، امّا در بعضي مواقع، در مقابلة حق و باطل، اهل باطل هستند كه پيروز مي‌‌شوند و حاكميّت را به دست مي‌‌گيرند. حتّي گاهي مشاهده مي‌‌شود كه جامعه نيز پذيراي همين گروه باطل است. سخن در اين است كه عامل اين غلبه و عامل پذيرش جامعه چيست؟ عوامل زيادي ممكن است نقش داشته باشد، ما در اينجا به بررسي دو عامل مهم مي‌‌پردازيم.

عامل ‌‌اوّل: ظهور باطل در چهرة حق

اگر اهل باطل چهرة واقعي خود را بپوشانند و لباس حق را به تن خود كنند و با زبان اهل حق سخن بگويند و بعضي از اهل حق نيز با آنها معاشرت داشته باشند و رفتار و كردار ظاهري خود را همانند رفتار و كردار اهل حق كنند، جامعه پذيراي آنها خواهد بود. امّا اگر روزي مكر آنها آشكار شود و نقاب از چهرة آنها برداشته شود، جايي براي آنها باقي نمي‌‌ماند.

علي(ع) در اين باره مي‌‌فرمايد:

«فلو انّ ‌‌الباطل خلص من مزاج ‌‌الحق لم يخف علي ‌‌المرتادين و لوان ‌‌الحق خلص من لبس ‌‌الباطل انقطعت ‌‌عنه ‌‌السن ‌‌المعاندين؛6

اگر باطل از آميزش با حق خالص شود، بر حق‌‌جويان مخفي نخواهد

ماند و اگر حق از آميزش با باطل رهايي يابد، زبان دشمنان قطع مي‌‌شود.»

عامل دوم: وحدت ‌‌و انسجام ‌‌اهل ‌‌باطل

با مشاهدة تاريخ به اين نكته مي‌‌توان پي ‌‌برد كه هرگاه اهل باطل در كار خود سعي و تلاش كنند و بين نيروهاي آنها وحدت و انسجام وجود داشته باشد و مطيع رهبر خود باشند و به عكس بر اهل حق، خمودي چيره‌‌ شده و در ميان آنها تشتّت آراء و ناهماهنگي وجود داشته باشد و از رهبر خود اطاعت نكنند؛ در اين صورت پيروزي با اهل باطل است. علي(ع) دربارة آيندة مردم «عراق» خطاب به آنها مي‌‌فرمايد:

«امّا و الّذي نفسي بيده ليظهرن هؤلاء القوم عليكم ليس لانّهم اولي بالحقّ منكم و لكن لاسراعهم الي باطل صاحبهم و ابطائكم عن حقّي؛7

آگاه باشيد، قسم به جان كسي كه جان من در دست اوست، اين گروه (اهل شام) بر شما پيروز مي‌‌شوند، امّا نه ‌‌به ‌‌اين ‌‌علّت‌‌ كه‌‌ آنها از شما به حق سزاوارترند؛ بلكه از اين جهت كه اينها براي‌‌ به‌‌ دست ‌‌آوردن ‌‌باطل، رهبر و فرماندة خود، سرعت مي‌‌گيرند و شما نسبت ‌‌به آنچه كه حقّ من است‌‌، به كندي حركت مي‌‌كنيد.»

بنابراين، عامل پيروزي را نبايد تنها در اعتقاد به حق و نيّت‌‌ خير ديد؛ بلكه براي غلبه بر دشمن، اتّحاد و هماهنگي و اطاعت از رهبر نيز لازم است ‌‌و هر گروهي اين صفت را بيشتر دارا باشند، پيروزي با آنهاست.

مصاديق اين آيه: تاكنون دانسته شد كه پيام اين آيه، نويد پيروزي حق بر باطل و هلاكت و نابودي كامل باطل است. در اين قسمت ‌‌به ذكر مواردي مي‌‌پردازيم كه مي‌‌تواند از مصاديق حق بر باطل باشد.

1. حق يعني‌‌ دين ‌‌الهي ‌‌و شريعت‌‌ خاتم انبياء، محمّد(ص) و باطل ‌‌هر دين‌ ‌و مسلكي ‌‌است‌ ‌كه ‌‌از مسير خدا خارج شود. همچنان‌‌كه در روايتي است از ابن‌‌ مسعود كه در سال فتح، پيامبر(ص) وارد «مكّه» شد؛ در حالي كه در اطراف خانة خدا 360 بت وجود داشت و پيامبر با چوبي كه در دستش بود، به آن بت‌ها مي‌‌زد و اين آيه را تلاوت مي‌‌كرد و بت‌ها را با صورت به زمين مي‌‌افكند.

2. حق توحيد و پرستش خداست و باطل شرك و پرستش بت‌ها است.

3. حق قرآن است و باطل شيطان.

4. حق قسط و عدل است و باطل ظلم و ستم و كينه.

5. حق فضايل اخلاقي و كسب كمالات است، باطل رذايل اخلاقي و دوري از كمالات انساني.

ادّعاي ما اين است كه اين آيه معناي وسيعي دارد، به گونه‌‌اي كه مي‌‌تواند همة اين مصاديق را تحمّل كند. بنابراين پيام اين آيه اين است كه دين اسلام، پرستش خداوند يكتا، قرآن، عدالت و فضايل اخلاقي، بر كفر، پرستش خدايان دروغين، شيطان، ظلم و رذايل اخلاقي پيروز است و سرانجام حاكميت مطلق از آن حق است.

يكي ديگر از مصاديق اين آيه، ظهور حضرت مهدي(ع) است. همچنان‌‌ كه روايت ‌‌شده كه وقتي حضرت قائم(ع) تولّد يافت، بر روي بازوي راست ايشان، اين آيه نوشته شده بود.8

در روايت ديگري است از امام باقر(ع) كه دربارة اين آيه فرمودند:

«اذا قام ‌‌القائم ذهبت دولة‌‌ الباطل‌‌؛

وقتي قائم قيام كرد، حكومت ‌‌باطل از بين مي‌‌رود.»

در اين زمان قسط و عدل در سرتاسر جهان حاكم مي‌‌شود و جايي براي ظالمان باقي نمي‌‌ماند. اين در حالي است كه قبل از تحقّق چنين روزي، ظلم و ستم سراسر دنيا را فراگرفته است. در روايتي از اهل سنّت چنين آمده است:

«لتملات ‌‌الارض ظلماً و عدواناً ثم ليخرجن رجل من اهل بيتي حتّي يملأها قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و عدواناً؛10

زمين پر از ظلم و كينه مي‌‌شود، سپس‌‌ مردي ‌‌از اهل ‌‌بيت ‌‌من ‌‌قيام ‌‌مي‌‌كند تا زمين را پر از قسط و عدل كند، همان ‌‌گونه كه از ظلم و كينه پر شده بود.»

پر شدن زمين از قسط و عدل، نشانة اين است كه هيچ جايي براي ظلم باقي نمي‌‌ماند. در روايتي ديگر در تأكيد تحقّق چنين روزي، از رسول خدا(ص) نقل شده است كه مي‌‌فرمايد:

«لو لم يبق من ‌‌الدّنيا اِلّا يوم لبعث ‌‌الله عزّ و جلّ منّا يملئوها عدلاً كما ملئت جوراً؛11

اگر از دنيا فقط يك روز باقي مانده باشد، خداي عزّوجلّ مردي از ما را مبعوث مي‌‌كند كه دنيا را از عدل پر مي‌‌كند، همان ‌‌گونه كه از ظلم پر شده بود.»

چنين روزي دين الهي بر ساير اديان و هدف رسالت انبياي الهي محقّق مي‌‌شود؛ چرا كه قرآن كريم در مقام هدف بعثت انبياء(ع) مي‌‌فرمايد:

«هو الّذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحقّ ليظهره علي ‌‌الدّين كلّه و لو كره ‌‌المشركون؛12

او كسي است كه رسول خود را همراه با هدايت و آيين حق فرستاده تا او را بر همة اديان پيروز كند، هر چند كه مشركان كراهت داشته باشند.»

استاد شهيد، مرتضي مطهري پيروزي نهايي اهل حق را چنين توصيف مي‌‌كند:

بيان ‌‌ايشان ‌‌در قسمتي‌‌ ديگر چنين ‌‌است:

از مجموع آيات و روايات استنباط مي‌‌شود كه قيام مهدي موعود(عج) آخرين حلقه از مجموع حلقه‌هاي مبارزات حق و باطل كه از آغاز جهان برپا بوده است. مهدي موعود تحقّق‌‌بخش ايده‌‌آل همة انبياء و اولياء و مردان مبارز راه حق است.13

براي رسيدن به اين هدف، بايد آمادگي لازم نيز در همة ما فراهم آيد و اين زماني تحقّق مي‌‌يابد كه در همة شئون زندگي، اعم از كارهاي فردي و اجتماعي و اعمال ما بر راستي و درستي استوار باشد و شايد به همين جهت است كه خداوند در همين آية مورد بحث قبل از بشارت به آمدن حق و نابودي باطل، به ما اين گونه آموزش مي‌‌دهد كه چنين دعا كنيم:

«و قُل ربّ ادخلني مدخل صدقٍ و اخرجني مخرج صدق و اجعل لي من لدنك سلطاناً نصيراً؛14

و بگو پروردگارا! مرا (در هر كاري) صادقانه وارد كن و صادقانه خارج نما و از سوي خود سلطان و ياوري براي من قرار ده.»

پي‌‌نوشت‌ها: