جاهلیت مدرن

مصاحبه با حجّت الاسلام و المسلمين ميرباقري

آيا مي‌توان گفت: در عصر جديد، همان عصبيّت جاهلي با مصداق و شکلي ديگر ظهور و بروز پيدا مي‌کند؟

عصبيّت چيست؟ مگر ابليس جز با عصبيّت به مقام استکبار رسيد. عصبيّت يعني: تکيه کردن به يک امر و آن را پايگاه درگيري با خداي متعال قرار دادن. همان کاري که اومانيسم مي‌‌کند؛ يعني تكيه زدن به دارايي انسان. ابليس هم ‌گفت: «خَلَقْتَنِي مِن نَّار؛ٍ1 مرا از آتشى آفريدى.» گفت: تو به من داده‌اي، ولي من آتشم و شأني دارم ولو اينكه آن شأن را تو به من داده باشي. عصبيّت يعني روي پايگاهي تکيه کردن و آن پايگاه را از خدا دانستن ولي اين پايگاه را مقابل حضرت حق قرار دادن و با آن (نعوذبالله) خدا را محاکمه کردن و به جاي تسليم شدن، عناد ورزيدن. مگر اومانيست‌ها در دورة مدرن چه کار مي‌کنند؟ اومانيست‌ها

مثل ابليسند. اومانيست‌هاي موحّد، مثل ابليسند. ملحدينشان که هيچ! يعني مي‌گويند خدا ما را خلق کرده است، ولي بعد از آن، خودمان در مقابل خدا شأني داريم و اين شأن محترم است و بايد رعايت شود. دور انبيا و آموزه‌هاي قدسي را خط مي‌کشند و حوزة حيات اجتماعي انسان را اصلاً حوزة دخالت وحي، انبيا و ولايت الله نمي‌دانند.

به بيان ديگر همة مناسبات سياسي، فرهنگي و اقتصادي که منهاي خدا و به دور از ولايت خداوند شکل مي‌گيرد، مناسبات جاهليّت است ولو در ظاهري مدرن؟

بله، اين جاهليّت، جاهليّت «جزيرةالعرب» نيست. اوّلاً، آنچه باعث شد آن دوران را جاهليّت بنامند، اعراض از خداوند متعال است. بر همين اساس، مردمي که زندگيشان ساده باشد، ولي موحّد باشند، جاهل و اهل جاهليّت نيستند. بنابراين، مي‌توان گفت: خروج از جاهليّت به درک حقيقت توحيد و مراتب توحيد واقع مي‌شود و جاهليّت سير در درجات استکبار است.

ثانياً، سير در درجات استکبار با ولايت اولياي طاغوت و امام مستکبران و ائمة استکبار و سير در درجات قرب هم با ائمة نور واقع مي‌شود. بنابراين، درک حقيقت ولايت ائمه(ع) خروج از جاهليّت است و اين خروج مستمر است، يعني دائماً از جاهليّت به سمت معرفت، از جهل به سمت عقل و از استکبار به سمت عبوديّت سير مي‌کنند. به تعبير قرآن كريم: «الله وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ؛1 خداوند سرور كسانى است كه ايمان آورده‏اند آنان را از تاريكي‌ها به سوى روشنايى مى‏برد.» اين ولايت، ولايتي است که مستمرّاً سير در نور را مي‌آورد. آن طرف هم «وَالَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْلِيَآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ؛2 ولىّ كسانى كه كفر ورزيده‏اند، سرورانشان [همان عصيانگران] طاغوتند آنان را از روشنايى به سوى تاريكي‌ها مى‏برند.» يک سير تدريجي است؛ اين سير تدريجي ظلمات پيچيده‌تر و تفرعن شرح صدر يافته‌تري درست مي‌کند به نام تفرعن و فرعونيّت نفس.

زماني خروج از اين جاهليّت در حوزة حيات فردي مطرح مي‌شود؛ يعني يک فرد خودش مي‌خواهد از جاهليّت و ظلمت خارج شود و به نور برسد، يک زمان هم بحث اين است که ما مي‌خواهيم جامعه‌اي را از ظلمت خارج کنيم، از جاهليّت نجات دهيم و به نور برسانيم. اين موضوع به چه شکلي مي‌تواند تصوّر شود؟

انسان غير از حيات فردي، حيات اجتماعي هم دارد. اين بحثي جدّي و پر دامنه است كه از مباحث بنيادين جامعه، شناخته مي‌شود. اگر ما بپذيريم كه انسان حيات اجتماعي دارد، پس غير از آنکه حيات فردي‌اش بايد نوراني به نور ولايت باشد، بايد حيات اجتماعي‌اش هم نوراني به نور ولايت باشد، اين معنايش اين است كه بايد جامعه‌پردازيِ حول محور امام(ع) شكل بگيرد. به طوري كه همة شئون حيات اجتماعي در بستر تولّي به ولايت الله و ولايت امام معصوم(ع) قوام پيدا كند. اين معناي تحقّق توحيد در حيات اجتماعي انسان‌هاست. اين امر مي‌طلبد كه مناسبات اجتماعي؛ يعني همدلي‌ها، همفكري‌ها، همكاري‌ها، ايجاد ساختارهاي اجتماعي، عقلانيّت اجتماعي و همة اينها تعاون در برّ و در امر ولايت باشد. اگر همة شئون حيات اجتماعي انسان، همكاري در موضوع ولايت‌الله

باشد، حيات اجتماعي‌ او هم به نور ولايت الله نوراني مي‌شود والّا اگر انسان‌ها، در حوزة حيات باطني متولّي به ولايت الله باشند، ولي در حوزة حيات اجتماعي اين كار را نكنند، اينها در حوزة حيات اجتماعيشان به ولايت نرسيده‌اند. انسان‌هايي كه در حيات اجتماعي به ولايت نمي‌رسند، دو دسته‌اند: يك دسته‌ اعراض و تبرّي از ولايت باطل دارند، امّا فضاي حيات اجتماعي آنها آلوده به ظلمات است. دسته‌اي ديگر از انسان‌ها در حوزة حيات اجتماعيشان متولّي به ولايت باطلند. نكتة اساسي اينجاست كه اگر انسان خير را به طور مطلق در دستگاه خداي متعال ببيند و به آن اعتماد مطلق داشته باشد و در دستگاه اولياي طاغوت جز شرّ محض نبيند، سالم مي‌ماند. بنابراين، اگر در فضاي باطل هم قرار گرفت، آن نور امام را دارد، گرچه هنوز جامعة حول امام به صورت كامل شكل نگرفته است، ولي اين جامعه آرام آرام در حال شكل‌گيري است، تا به عصر ظهور برسيم؛ ولي كفر، جامعة خودش را به مرحلة شرح صدر رسانده و همة عرصه‌هاي حيات را پر كرده است. «بعد ما ملئت ظلماً و جوراً» انساني كه در اين شرايط زندگي مي‌كند، اگر از اين ولايت اعراض کند، اين انسان ظلمات پيدا نمي‌كند. دليل اينكه تا اين حد به ما تأكيد در لعن مي‌كنند، نكته‌اش همين است. اين همان لعني است كه خداي متعال مي‌كند و آنها را از رحمت خارج مي‌كند. ما بايد همين لعن را داشته باشيم تا ظلمات آنها، ما را نگيرد. اگر اين تبرّي و لعن، اين صف‌بندي و به دنبالش قتال يا درگيري بود، اين انسان تسليم ولايت باطل نشده و در حيات اجتماعي ولايت باطل منحل نمي‌شود؛ در غير اين صورت اگر حيات اجتماعي آنها

را قبول كرد، همين نقطة آغاز است. چون همان طور كه گفته شد نقطة آغازش اين است كه انسان در آنجا خير ببيند و بگويد تمدّن و رفاه آنها خوب است، اين باعث مي‌شود تولّي پيدا كند؛ چرا که وقتي انسان چيزي را زيبا ديد، آن را مي‌خواهد و نسبت به آن تولّي پيدا مي‌كند. اين لعن و برائت هم براي اين است كه انسان اصلاًً زيبايي آن را نبيند؛ چون اساساً آن زيبايي ندارد. اگر انسان اين گونه باشد اين قابليّت را پيدا مي‌كند که دورة حيات اجتماعي نوراني به ولايت امام را ببيند و دوباره برگردد.

نكتة ديگر اين است كه سير به سوي آن حيات اجتماعي هم تدريجي صورت مي‌گيرد و اين تدريجي بودن هم به اين معناست که اوّل بايد صف‌بندي صورت بگيرد و بعد درگيري همه جانبة سياسي، فرهنگي و اقتصادي. مؤمن بايد در همة ميدان‌ها بجنگد؛ جنگ فرهنگي، اقتصادي و سياسي. درگيري همه جانبه بين جبهة حقّ و باطل است كه آرام آرام بستر تحقّق نظام اجتماعي حول محور امام(ع) را ايجاد مي‌كند.

بنابراين، اگر ما تنها در حيات باطني خودمان نوراني به ولايت الله شويم و اين ولايت را قبول كنيم، همان گونه که برخي از طوايف عرفا مي‌گويند، كافي نيست. من امتياز امام(ره) نسبت به عرفاي ديگر را در همين موضوع مي‌بينم كه آن غيرتي كه امام نسبت به ولايت الله داشت، ايشان را به مرزي از بلوغ در درك ولايت الله رسانده بودكه مي‌خواست اين ولايت را وارد حيات اجتماعي بشر كند، بنابراين مي‌گفتند: تا شرك و كفر هست مبارزه هست و تا پرچم توحيد بر همة قلل رفيع عالم به اهتزاز درنيايد، مبارزه هست و تا مبارزه هست، ما هستيم. به نظر من، تفاوت امام با ساير عرفا در همين است، او مي‌خواست حقيقت ولايت حقّه را در مقياس حيات اجتماعي جاري كند. همان گونه كه يك عارف براي خودش مأموريت قائل است كه نفوس را به نور ولايت الله و به نور ولايت امام رهبري كند، يك عارف جامع و كامل بايد براي خودش مأموريت قائل بشود كه حيات اجتماعي را به نور ولايت الله نوراني كند. ما هم قبول داريم كه دين فقط در شريعت خلاصه نمي‌شود.باطن دين، ولايت، توحيد و اذكار و آداب است. ولي نكته اين است كه آيا آن باطن فقط بايد در عرصة حيات فردي جاري شود يا در عرصة حيات اجتماعي و تاريخي هم بايد محقّق شود؟ براي همين است كه دستگاه ابليس تلاش مي‌كند كه تمام عرصه‌هاي حيات را از حوزة ولايت الله خارج كند و مناسبات ولايت خودش را در آنها وارد كند. اين مي‌شود ظلم وجور. مكرّر عرض كرده‌ام كه ظلم و جور چيزي جز مناسبات ولايت ائمة نار، ائمة طاغوت و اولياي ظلمات نيست و عدل چيزي جز مناسبات ولايت الله و ولايت حقّه يا همان مناسبات ولايت نور‌ نيست. بنابراين، دستگاه ابليس تلاش مي‌كند كه عرصة حيات اجتماعي انسان را به آن سمت ببرد كه آرام آرام حيات افرادي را كه آن را پذيرفته‌اند، منحل كند.

سكولاريست‌هاي مسلمان خيال مي‌كنند، مي‌توانند حيات فردي انسان را از عرصة حيات اجتماعي جدا كنند. غافل از اينكه وقتي ولايت اولياي طاغوت را در حوزة حيات اجتماعي پذيرفتند، کم‌کم در حوزة حيات فردي هم مي‌پذيرند و نتيجه اين مي‌شود كه همان انساني كه ادّعاي عرفان مي‌كند، كم‌كم اين گونه مي‌شود كه مي‌گويد نبيّ اكرم(ص) وليّ نيست، اسوه است. خلاف نصّ «قرآن» كه مي‌فرمايد: «النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ؛3 پيامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزديكتر] است.» چرا؟ دليل اين امر اين است كه، ولايت اولياي طاغوت با نبيّ اكرم(ص) جمع نمي‌شود. وقتي انسان ظلمات ولايت طاغوت را قبول كرد، آن ظلمات آن‌قدر وسيع است كه همة حوزه‌هاي حيات انسان را فرا مي‌گيرد. اين روشن‌فكرها خيال مي‌كنند كه با اين به اصطلاح ادّعاي منوّر الفكري مي‌توانند از اين ظلمات نجات پيدا كنند. كسي كه در حيات اجتماعي متولّي به ولايت طاغوت شد و جاهليّت در حيات اجتماعي را قبول كرد، آن جاهليّت، عرصة حيات باطني‌اش را نيز آرام آرام فتح مي‌كند و در حيات باطني‌اش هم به جاهليّت مي‌رسد. نتيجة اين امر اين است كه نور هدايت، ولايت و حيات طيّبه از او گرفته مي‌شود. پس ما بايد نسبت به جريان ولايت الله در عرصة حيات باطني‌ و اجتماعيمان حسّاس باشيم، كه اين باطن دين است؛ گرچه بي شريعت نمي‌توان به كمال رسيد، ولي بي ولايت به طريق اولي نمي‌توان به كمال رسيد. همان گونه كه نمي‌شود دين را در ولايت خلاصه كرد چرا كه‌ شريعت، مناسك ولايت است و به طريق اولي نمي‌توان دين را در شريعت خلاصه كرد و بايد حقيقت ولايت هم در حوزة حيات باطني و هم در حوزة حيات اجتماعي درك شود. ما نمي‌گوييم كه حيات اجتماعي، بايد فقهي اداره شود، بلكه مي‌گوييم بايد ديني اداره شود، يعني نور ولايت الله در آن واقع شود، البتّه مناسك و شرايطي هم مي‌خواهد.

به طور طبيعي اين حاكميّت ولايت الله بر مناسبات اجتماعي در شكل اتمّ و كاملش در زمان ظهور ولي الله الاعظم(ع) محقّق مي‌شود، ولي تا پيش از آن زمان، آيا مي‌توانيم مراتبي برايش قائل شويم؟

بله، ما بايد تلاشمان را بكنيم، يعني نمي‌شود ما براي تحقّق ولايت اجتماعي امام تلاش نكنيم. اصلاً حقيقت معروف چيزي جز ولايت الله و ولايت امام نيست و حقيقت منكر چيزي جز ولايت اولياي طاغوت نيست و اين همان حديث منقول شيخ مفيد از امام صادق(ع) است كه: ابوحنيفه سؤال كرد: آقا معروف چيست؟ فرمودند :

«الْمَعْرُوفُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ الْمَعْرُوفُ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ وَ ذَلِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(ع)؛4 آنچه در بين اهل آسمان معروف است در بين زمينيان هم معروف است و آن اميرمؤمنان عليّ بن ابي طالب(ع) است.» گفت: منكر چيست؟ فرمود: «َ اللَّذَانِ ظَلَمَاهُ حَقَّهُ وَ ابْتَزَّاهُ أَمْرَهُ وَ حَمَلَا النَّاسَ عَلَى كَتِفِه؛5 كساني كه در حقّ او ستم كردند، امر [خلافت] را به زور از او گرفتند و مردم را بر شانه‌هاي او نشاندند.» بنابراين، حقيقت امر به معروف، تلاش براي تحقّق ولايت الله در عرصة حيات اجتماعي و حقيقت نهي از منكر، جلوگيري از گسترش ولايت اولياي طاغوت در آن است.

متأسّفانه، عدّه‌اي از كساني كه حقيقتاً ولايت معصوم(ع) را قبول دارند و خودشان را ولايتي مي‌نامند، به عرصة حيات اجتماعي كه مي‌رسند، به دنبال اقامة ولايت نيستند و درگير با ولايت اولياي طاغوت نمي‌شوند و دستگاه تمدّني آنان را خير مي‌دانند. نمي‌دانم آنان چگونه مي‌گويند كه ما ولايت معصوم(ع) را مي‌فهميم و بعد با اقدامِ براي تشكيل حكومت درگير مي‌شوند. در حالي كه اقدامِ براي تشكيل حكومت از مصاديق امر به معروف و نهي از منكر است. اصلاً امر به معروف و نهي از منكر كه تعطيل بردار نيست و هيچ دوره‌اي اين فرع قابل تعطيل نيست. بنابراين، تلاش براي جلوگيري از بسط ولايت باطل، هم در حوزة حيات فردي و باطني و هم در حوزة حيات اجتماعي لازم است. نبايد بگذاريم حيات اجتماعي عرصة دنيا‌پرستي شود، حيات اجتماعي هم بايد عرصة توحيد و پرستش خداوند متعال شود. پس اين هم از مصاديق امر به معروف و نهي از منكر است، شيطان و دشمنان ائمه(ع) مي‌خواهند ولايت خودشان را در عرصة حيات اجتماعي جاري كنند و ما نبايد بگذاريم اين اتّفاق بيفتد.