رمضان فرصتی برای درد آشنایی یا مصرف گرایی

پارادوکس قناعت و مصرف‌گرایی در ماه مبارک رمضان

نویسنده: حامد میرزاده

بر كسي پوشيده نيست كه رسانه ها نقش بسيار پر رنگي در رونق و كاهش مصرف گرايي دارند. امروزه صنعت تبليغات بويژه تبليغات تلويزيوني به مثابه يكي از اساسي ترين گسترش دهندگان جريان مصرف زدگي محسوب مي شود. به رغم اينكه سال گذشته، سال اصلاح الگوي مصرف بود، امّا مردم شاهد به تصوير كشيده شدن سفره هاي رنگارنگ و مجلّل افطار از برنامه هاي مختلف تلويزيون بودند.

ماه مبارك رمضان اين فرصت را به انسان مي دهد تا علاوه بر تقويت اراده و ايستادگي در مقابل اميال دروني، در رفتار و زندگي نيز تغييراتي ايجاد شود و انسان در زندگي نيز از هزينه هاي بيهوده بپرهيزد. مسلّماً نشريات و صدا و سيما بسيار مي توانند در اين مسير مردم را ياري كرده و فرهنگ مناسب را در ماه مبارك رمضان ترويج كنند؛ در اين ميان صدا و سيما به عنوان رسانة ملّي نقش بي بديلي را به عهده خواهد داشت.متأسّفانه در سال اصلاح الگوي مصرف مشاهده كرديم كه در بيشتر برنامه هاي تلويزيوني در ماه مبارك رمضان سفره هاي رنگين مي‌چيدند. اگر مسئولان با اعتقاد به كلمة اصلاح الگوي مصرف به پخش برنامه هاي درست و به دور از تجمّل مي‌پرداختند، مي توانستند تأثير مثبتي در جامعه داشته باشند كه متأسّفانه اين موضوع كمتر ديده شد.

ماه مبارك رمضان ماه چيدمان موادّ غذايي نيست بلكه ماه درست مصرف كردن و

نزديك شدن به معنويات و خداي متعال است.ماه رمضان ماه درستكاري و كمك به فقرا بوده و ماه جلوگيري از اسراف است، امّا ما در بيشتر منازل و ميهماني‌ها شاهديم كه بيشترين نوع موادّ غذايي بر سر سفرة افطار چيده مي شود؛ اين چيدمان و تزئينات دقيقاً برگرفته از سفره هاي رنگين برنامه هاي فرهنگي تلويزيون در ماه مبارك است. متأسّفانه در بيشتر شبكه ها به آموزش چندين غذاي متنوّع، مدرن و رنگين مي پردازند و به زنان ايراني پيشنهاد مي كنند كه امشب براي سفره افطار خود چنين موادّ غذايي را درست كنند.رمضان فرصتي براي درد آشنايي است.ما در رمضان روزه مي گيريم تا از درد گرسنگي آگاه شويم و براي مدّت كمي هم كه شده درد فقرا را درك كنيم. درك درد و مشكلات فقرا و گرسنگان ما را به سمت كمك و دستگيري از نيازمندان سوق مي دهد. امّا اگر اين ماه را تجمّلاتي تر از ماه هاي ديگر سپري كنيم، چيزي به نام فقر و گرسنگي را هرگز درك نخواهيم كرد و كمك به نيازمندان را هم از ياد خواهيم برد.

مقام معظّم رهبري در اين خصوص مي فرمايند: يكي از چيزهايي كه نمي گذارد دست كساني كه توانايي كمك دارند، به ياري فقرا دراز شود، روحية مصرف گرايي و تجمّل در جامعه است. براي جامعه بلاي بزرگي است كه ميل به مصرف، روزبه روز در آن زياد شود و همه به بيشتر مصرف كردن، بيشتر خوردن، متنوّع تر خوردن، متنوّع تر پوشيدن و دنبال نشانه هاي مد و هر چيز تازه براي وسايل زندگي و تجملات آن رفتن، تشويق بشوند. چه ثروت‌ها و پولهايي كه در اين راه‌ها هدر مي رود و از مصرف شدن در جايي كه موجب رضاي خدا و رفع مشكلات جمعي از مردم است، باز مي ماند.1

اسراف و هدر دادن منابع محدود، تشديد احساس محروميّت نسبي و شكاف و فاصلة طبقاتي، بي‌توجّهي به ارزش هاي فرهنگي و اجتماعي چون قناعت، از بين بردن روحية سرمايه گذاري و كار و تلاش و تشويق راحت طلبي و تن پروري، دنباله روي و تقليد و... بخشي از آشكارترين آثار مصرف زدگي در سطح فردي است. مصرف زدگي در سطح كلان اجتماعي نيز آثار مخرّب بسياري به دنبال دارد كه وابستگي و توسعه نيافتگي از مهم‌ترين آنهاست. در واقع مصرف زدگي عبارتست از استفادة بيش از حدّ و مصرف نامعقول از كالاها و جايگزيني نيازهاي غير واقعي به جاي نيازهاي واقعي..اگرچه مصرف، يك متغيّر اقتصادي و پيش نياز توليد در كشور است امّا مصرف زدگي پديده‌اي مضر و آسيب زا در اقتصاد ملّي است. مصرف زدگي در اقتصاد مدرن نه تنها با فرهنگ اسلامي و تمدّن ايراني قرابت ندارد بلكه مخل و مضرّ اقتصاد ملّي نيز محسوب مي‌شود. مقولة «اصلاح الگوي مصرف» از آنجا كه در پي اصلاح و ترميم هنجارها و رفتارهاي فردي و جمعي ناظر بر مصرف است، نيازمند يك حركت اصلاحي، تدريجي، فرهنگي و آموزشي در سطوح مختلف جامعه است. وقتي كه اصلاح يك پديدة فرهنگي همچون «اسراف» مورد توجّه قرار مي‌گيرد، بديهي است كه بايد عوامل، زمينه‌ها و متغيّرهاي دخيل در شكل گيري آن پديده مورد توجّه باشد تا كار اصلاحي ما به ثمر بنشيند و يك اقدام زير بنايي ماندگار لازم است تا اصلاح واقعي صورت پذيرد. به عبارت ديگر بدون شناخت آن ريشه ها و زمينه ها، اصلاح حقيقي ممكن نيست؛ اصلاحي كه بايد به مقابله و بازسازي رويّه‌ها و عرف هاي غلط مصرفي بپردازد كه بعضاً در طول سال هاي

متمادي به جزيي از شخصيّت و عادت افراد جامعه مبدّل شده اند. بايد توجّه داشت كه از پيامدهاي مصرف زدگي براي اقتصاد ما اين است كه آن را وابسته تر مي كند و طبق فرمايشات رهبري: مصرف بي رويه و زياد، قاعدتاً از سوي قشرهاي مرفّه انجام مي گيرد؛ چون قشرهاي ضعيف قادر نيستند كه زياد مصرف كنند. مصرفي كه از سوي يك قشر انجام مي گيرد، به زيان كشور است. يعني هم زيان اقتصادي، هم زيان اجتماعي و هم زيان رواني و اخلاقي دارد. من مكرّر عرض كرده ام، باز هم مي گويم و خواهش مي كنم كه مصرف گرايي را رها كنند. مصرف بايد به اندازه باشد، نه به حدّ اسراف و زياده روي در مقابل مصرف زدگي و اسراف، صرفه جويي و ميانه روي چيز خوبي است مخصوصاً دربارة اين مورد مقام معظّم رهبري اسراف را يك عيب ملّي خواندند و با انتقاد از مصرف گرايي در زمينه هاي مختلف تاكيد كردند: ميانه روي برگرفته از ماه رمضان را به صورت فرهنگ ملّي دربياوريم كه در اين صورت تهديدات مكرر دشمن درباره تحريم نيز حتي در صورت اجرا شدن بي اثر خواهد بود.

آنچه كه امروز بر مصرف گرايي دامن مي زند، زياده خواهي و قانع نبودن بر دارايي هاي خود، رشد فرهنگ تجمّل گرايي و روند چشم وهم‌چشمي و نوعي احساس كمبود يا نيازهاي ذهني و غير واقعي در مقابل نياز واقعي و ملموس كه از تبليغات فراگير ارزش‌هاي سرمايه داري سر چشمه مي گيرد، است.

به فرمودة مقام معظّم رهبري: مصرف گرايي براي جامعه بلاي بزرگي است. اسراف، روزبه روز شكافهاي طبقاتي و شكاف بين فقير و غني را بيشتر و عميق تر مي كند. يكي از چيزهايي كه لازم است مردم براي خود وظيفه بدانند، اجتناب از اسراف است. دستگاه‌هاي مسئول بخشهاي مختلف دولتي، بخصوص دستگاههاي تبليغاتي و فرهنگي - به ويژه صدا و سيما - بايد وظيفة خود بدانند مردم را نه تنها به اسراف و مصرف گرايي و تجمّل گرايي سوق ندهند؛ بلكه در جهت عكس مردم را به سمت قناعت، اكتفا و به اندازة لازم مصرف كردن و اجتناب از زياده روي و اسراف دعوت كنند. مصرف گرايي، جامعه را از پاي درمي آورد. جامعه اي كه مصرف آن از توليدش بيشتر باشد، در ميدان‌هاي مختلف شكست خواهد خورد. ما بايد عادت كنيم مصرف خود را تعديل و كم كنيم و از زيادي‌ها بزنيم.2

وجود روحية قناعت و صرفه جويي در يك جامعه مي تواند به عنوان يك مؤلّفة قدرت و امتياز ويژه براي آن جامعه مطرح باشد.ما بايد بدانيم كه روال و روند جهان به يك شيوه نمي گذرد و ممكن است شرايط در زماني به گونه اي ديگر تغيير كند كه در پي آن جامعه دچار كمبود ها،نارسايي هاو مشكلاتي گردد كه در كوتاه مدّت امكان حلّ آن وجود نداشته باشد.

مطالعة تاريخ جوامع پيشرفتة دنيا به خوبي نشان مي دهد كه توسعة آنان پس از تحمّل يك دوره رياضت و مشقّت‌هاي اقتصادي همراه بوده است.كشور ما اگر چه با كمبود منابع مادّي مواجه نيست، امّا در چگونگي بهره مندي از منابع دچار مشكلات بسيار است.آگاهي بخشي به جامعه و ارائة الگوي مناسب از سوي رسانه ها راهكار ديگر مقابله با مصرف گرايي است.عملكرد رسانة ملّي و به طور خاص، تلويزيون با توجّه به تصويري بودن آن در تحقّق فرمايش رهبر معظّم انقلاب بسيار حائز اهمّيت است.براي تحقق آرمان صرفه جويي بايد اقداماتي فرهنگي در دستور كار رسانه ها و مسئولان قرار گيرد.مسئولان بايد پيشگام باشند تا بتوانند مردم را به صرفه جويي دعوت، تشويق و ترغيب كنند. ماه مبارك رمضان ماه دعوت به ساده زيستي است كه رسانه ها بايد با تبليغ ساده زيستي در اين ماه، مردم را براي زندگي ساده و اسلامي آماده كنند. سفره هاي رنگين كه در آن هرگونه طعام و موادّ غذايي وجود داشته باشد باعث تحريك حسّ رقابت در ديگران مي شود و اين در ماه رمضان بهانة رقابت كساني مي شود كه سفره‌هاي رنگين‌تر پهن كنند. وظيفة ما اين است كه در اين ماه عزيز و مبارك، ساده زيستي و سفره هاي ساده را تبليغ كنيم؛ چرا كه فلسفة روزه، فاصله گرفتن از آلودگي به دنيا و دوري از تشريفات است.

پي‌نوشت‌ها: