راز درهای بسته

انتظار مردم براي استقبال از يک مقام دولتي

در تاريخ دوشنبه، هشتم شهريور 1389 ش. برادر محترم آقاي جعفريان، شاعر و مستندساز متعهّد كشورمان، در برنامة تلويزيوني «راز» كه از شبكة چهار سيما پخش مي‌شد، زبان به نقد عملكرد برخي مديران گشود و به قول معروف، دلي از عزا درآورد. ترديدي ندارم كه او حرف دلِ خيلي از دل‌سوزان اسلام و انقلاب را زد؛ اگرچه او تنها پرده از برخي ايرادات وارده بر «وزارت امور خارجه» برداشت. البتّه او از هزاران نفر دل سوختة ديگر، به قول معروف خوش‌شانس‌تر هم بود؛ چون دو بار امكان بزرگ و ذي‌قيمت ديدار با مقام معظّم رهبري و بيان درد دل‌هايش را يافته بود و ديگران در سينه پنهان داشتند.

موضوع مسدود يا پيچيده بودن راه‌هاي ديدار با مقامات مسئول، به رغم آنكه مسئولند، از دردناك‌ترين موضوعات مبتلابه و در عين حال خطرناك‌ترين و مضرّترين موضوعات ضدّ سياسي، ضدّ اجتماعي و حتّي ضدّ امنيّتي هر كشور است.

ترديدي ندارم كه هيچ مقام مسئول آگاه و مديرِ مدبّري مايل به بي‌خبر ماندن نيست؛ ليكن دو عامل پنهان ندانم‌كاري و عوامل مياني كاشته شده، مهم‌ترين نقش را در اين فرايند خطرساز و زيان‌آور ايفا مي‌كنند.

موضوع ندانم‌كاري و به عبارت ديگر، سوء مديريّت به انتخاب نابه‌جا و مطالعه نشدة برخي از مديران مياني برمي‌گردد.

* گزينش‌هاي حزبي و قبيله‌اي مديران كه عموماً به بده ‌بستان‌هاي انتخاباتي، رفاقت‌ها و رودربايستي‌ها برمي‌گردد؛ نه تنها موجب بروز آسيب و لطمه به مديران ارشد مي‌شود و حيثيّت و صلاحيّت آنها را مخدوش مي‌سازد؛ بلكه خسارات جبران‌ناپذيري را به كشور وارد مي‌سازد كه بي‌ترديد و البتّه در پيشگاه الهي آن مدير ارشد دربارة كلّ و جزء آن، مسئول و ناگزير به پاسخ‌گويي است.

نزد اهل معنا؛ مدير، بر دايره‌اي به چرخش درمي‌آيد، بي‌آنكه قادر به تدبيرگري باشد و به عكس مدبّر، كسي است كه با تدبير و از روي حكمت و دانايي، ادارة امري را عهده‌دار شده و از دقايق پيامدهاي دنيوي و اخروي آن آگاهي دارد.

در موقعيّت ياد شده، آنكه در فرايند داد و ستدها به پست و موقعيّتي رسيده، به صلاح و فساد مقام بالادستي هم بي‌توجّه استو در اين ميان كاملاً واضح است كه عموم مردم، ضعف و نقصان را به مدير بالادستي نسبت مي‌دهند.

دربارة اين ماجراي ديرينه، ذكر مواردي ضروري است، هر چند كه تكرار مكرّرات ره به دياري نمي‌برد.

متأسّفانه در كشور ما، استاندارد ويژه‌اي براي انتخاب مسئولان و صاحب منصبان وجود ندارد. از همين روست كه مدير و مسئول ارشد، تنها به اتّكاي منافع، مصالح و مضارّ شخصي و بدون ملاحظة صلاح عمومي كشور، اقدام به انتخاب صاحب منصبان مي‌كند و حتّي پرسش و كنترل آنها را هم بر خود لازم نمي‌شمارد. از اينجا، مهندسان نورسته، صاحب پست‌هاي بزرگ فرهنگي مي‌شوند، جواناني نوخط، پيشرو، هادي و تدبيرگر امور مرتبط با ميليون‌ها جوان در ده‌ها پست و منصب. معلّمي با استعداد مديريّت يك كلاس درسي به ناگهان لباس استانداري و وزارت به تن مي‌كند و... تو خود حديث مفصّل بخوان از اين مجمل.

در «ايران»، متأسّفانه پست‌ها براي صاحبانش نوعي حصار امنيّتي ويژه ايجاد مي‌كنند و مديران را از هر گونه سؤال و نقد در امان نگه مي‌دارند تا آنگاه كه ويراني امور، شهرة آفاق مي‌شود و از هم گسيختگي همه را جان به لب مي‌سازد.

در كجاي عالم ديده شده كه صاحب منصبي در راه خطا به ختا برود و كج رويش از ثريّا بگذرد و عوام و خواص به سمتش انگشت اتّهام دراز كنند، امّا حلقة ويژة امنيّتي، او را از هر گونه پرسش مصون نگه دارد؟!

از همين جاست كه عرض مي‌كنم در انتخاب صاحب‌منصبان، حدّاقلي از معيارها و استانداردها وجود ندارد.

* متأسّفانه فقدان سيستم نظارتي و كنترل كننده در سازمان‌ها و ادارات و در رسته‌هاي مختلف و مقرّرات توبيخي نيز باعث بسياري خسارات شده است.

البتّه بر روي كاغذ و گاه در شعارها از نظارت و قوّة تنبيهي و تشويقي سخن به ميان مي‌آيد، امّا در عمل، ما فاقد اين نظام مهم و ضروري هستيم. به عبارت ديگر مديران و مسئولان، مبسوط اليد مي‌مانند و پس از پايان دورة خدمتي نيز، همة سوابقشان در فايل‌ها و گنجينه‌ها ‌مانده و به دست فراموشي سپرده مي‌شود. از همين جا، منصب‌ها، مسئوليّت‌‌آور نيستند، فرصتي شناخته مي‌شوند برايزدن گوي آرزوها و آمال. چه تعداد از مسئولان را مي‌شناسيد كه به رغم همة سوابق سوء، به مسلخ سؤال و پرسش كشيده شده باشند؟ به همين دليل برخي، به رغم دست داشتن در مفسده‌هاي بزرگ، مصون از داغ و درفش، درانتظار دور جديد انتخابات مي‌مانند تا شايد به قول عوام، «طغاري بشكند، ماستي بريزد، جهان افتد به كام كاسه ليسان».

* مطبوعات صالح و مصلح، خبرنگاران آزاده و خيرخواه و واعظان و معلّمان جامعه مي‌توانند چشم و گوش حجّت خدا باشند، در زمين مشاوران اميني هستند كه بي ما به ازاء و دستمزد، خدمات كارشناسي ارائه مي‌كنند، خطرها را مي‌نمايند، عيوب را متذكّر مي‌شوند، راه برون رفت را بارز مي‌سازند و تصويري از فضا و محيط بيروني و دور از ديد و دسترس مسئولان و صاحبان مناصب ارائه مي‌كنند. به شرط آنكه، مسئولان و مشاوران آموخته باشند كه از اين خدمات رايگان بهره ببرند، آنها را به حساب آورند و همه روزه، اطّلاعات و اخبار را رصد كنند.

متأسّفانه خطّ نادرستي، طيّ سال‌هاي گذشته در كشور جاري شده، اين خط را هم برخي از همان صاحب منصبان زيركانه جاري ساخته‌اند: منتقد، مزدور است.

آنان، براي فرار از پاسخ‌گويي، منتقدان را پيشاپيش، ناصالح و مغرض معرّفي مي‌كنند و نقد جزئي آنها را دربارة عملكرد يك فرماندار يا رئيس اداره در يك شهرستان، به منزلة نقد كلّي نظام، انكار نظام و گاه دشمن و اجير شدة بيگانه فرض كرده‌اند؛ در حالي كه چنين فرضي اساساً غلط است.

اي كاش ارج نهادن مقام واعظان، متذكّران، منتقدان و مطبوعات مسئول و متعهّد چنان نهادينه شده بود كه آنان چونان وجدان بيداري، قادر به حفاظت و حراست امور و متذكّر ساختن صاحبان امضا مي‌شدند. در شرايطي روزگار مي‌گذرانيم كه گاه يك وزير مجرّب هم در طرفة العيني تاوان ساده‌ترين انتقاد را با دريافت نامة معزولي مي‌پردازد.

* مصنويّت‌بخشي، مهم‌ترين طريق مصون ماندن از انگشت نقد و اتّهام است و اين مصونيّت‌بخشي، قبل از آنكه با شلّاق طرد و نفي منتقد حاصل شود، از مسير اصلاح امور و پيراستن خود از لغزش‌ها و اشتباهات صورت مي‌پذيرد. به عبارت ديگر، ما نياموخته‌ايم كه، «حاسبوا قبل ان تحاسبوا؛ به حساب خودتان برسيد قبل از آنكه به حسابتان برسند.» از آنجا كه تدبيري براي تربيت مديران نينديشيده‌ايم، مديران، «حسابرسي و پرسش» را برادر دوقلوي «احراز پست» نمي‌شناسند و همواره از آن مي‌گريزند و تصلّب رأي را با قاطعيّت ممدوح اشتباه مي‌گيرند.

* وجود خيل كثير كورباش و دورباش، از قديم الايّام موجب افتخار، قدرت‌نمايي، نمايش و مانور صاحب منصبان بوده است؛ هم آنان كه اگر فرمان بيابند تا كلاهي را بياورند، براي خودنمايي سر مي‌آورند.

متأسّفانه، سازمان‌هايي همچون «منافقين»، با ترورهاي كور و به قصد اجراي فرمان مستكبران، نقش مهمّي را در ايجاد ديوار حايل بين مردم و مسئولان ايجاد كردند تا آنكه به تدريج داشتن ديوار و حايل نهادينه شد و دسترسي به متصدّي كارپردازي يك اداره در يك شهرستان نيز سخت و مستلزم ديدن و نواختن جماعت حايل و مراقب است. اين سخن نافي ضرورت نظم و ترتيب امور و داشتن منشي و رئيس دفتر نيست.

ماندن در حلقة گزمه‌ها و دفترها براي مصون ماندن از ديدار مردم سخني ديگر است.

* گاه سازمان‌ها و نهادهاي دولتي با سر و صدا و تبليغ از اقدامي نو و منحصر به فرد و طرحي ويژه سخن مي‌گويند و نظرها را جلب مي‌كنند؛ در حالي كه مراجعه‌اي ساده به آرشيو مطبوعات نشان مي‌دهد كه بارها و بارها اين كشف و كرامت‌هاي اتّفاق افتاده، توسط مرداني بي‌ريا به انجام رسيده و در قالب ده‌ها كتاب و رساله و صدها مقالة مُفت و مجّاني انجام شده و قابل دسترسي است. در ميان ما و در بدعت برخي مديران، ناديده گرفتن سوابق و لواحق امور و حركت بر مدار صفر درجه مرسوم است. بي‌خبري مديران و رندي كارگزاران مياني مانع از آن است تا دانسته شود طرحي و پروژه‌اي پيش از اين به اجرا در آمده است، بنابراين ره به عقب نبايد پوييد و بيت‌المال را نبايد ضايع ساخت.

وقتي منشي معاون فرهنگي يكي از سازمان‌هاي فرهنگي براي ديدار و شنيدن سخنان مصلحانة نويسنده‌اي و روزنامه‌نگاري مجرّب و شناخته شده چونان جرّاحي منحصر به فرد و دور از دسترس، وقت دو ماهه مي‌دهد و ساعت 6 صبح را براي ديداري نيم ساعته معلوم و مقرّر مي‌سازد و بعد از آن ديدار ناگزير نيز تا سال‌هاي سال امكان پيگيري و ديدار مجدّد حاصل نمي‌آيد، تو خود حديث مفصّل بخوان...

* امروزه، وظايف ذاتي بسياري از متولّيان مسئول و صاحب رديف و بودجه را اشخاصي حقيقي و حقوقي به انجام مي‌رسانند. اين امر دربارة بسياري از امور فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي كشور صادق است. اين اشخاص، تنها به دليل احساس مسئوليّت و علاقه و اعتقاداتشان به هر در و ديواري مي‌زنند؛ وب سايت و وبلاگ تأسيس مي‌كنند، نشريه و كتاب منتشر مي‌كنند، به وعظ و خطابه مشغول مي‌شوند و خود را با صدها خطر و حادثه درگير مي‌سازند؛ در حالي كه سازمان‌هاي

بسياري چون، «سازمان تبليغات اسلامي»، «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي»، «صدا و سيما» و... با بودجه‌هاي كلان و داشتن مسئوليّت قانوني و جدّي، حتّي آمار اين اشخاص حقوقي و حقيقي را هم ندارند، تا چه رسد به كمك و مساعدت به آنها. حال اگر بخت برگشته‌اي، در سايت يا نشريه و حتّي سخنراني‌اش، دچار لغزش ناخواسته‌اي شود، عكسي را منتشر كند يا به ساحت قدسي وزيري و وكيلي انتقاد نمايد، همة خدمات سي ساله‌اش ناديده گرفته شده و مدّعي العموم در پي اعتراض و شكايت آن مسئول به دنبالش روانه مي‌شود. در لحظه‌اي دفتر و اتاقش را پلمپ و براي هميشه از مدار فعّاليت خارجش مي‌كند. امّا در همان حال، آن مديران مصون از هر پرسش، در امنيّت از هر سؤال ساده در امان مي‌مانند.

* روزي به يكي از وزراي آموزش و پرورش كه از اتّفاق سابقة دوستي هم با من داشت، گفتم: اگر شما به جاي اين همه هزينه كردن، جمعي از اشخاص حقوقي همراه و دل‌سوز را كه هر كدامشان بي‌مزد و منّت در كشور هزاران نوجوان و جوان را به گرد خويش آورده و آنها را تغذية آموزشي و فرهنگي مي‌كنند، حمايت مي‌كرديد، اين همه ناگزير به هزينه كردن و انتشار صدها مجلّه و كتاب متوسط و گاه بي‌خاصيّت رسمي نمي‌شديد؛ در حالي كه همين آثار رسمي و دولتي، بدون آنكه به طور جدّي مطالعه شوند، به كارخانه‌هاي مقوّاسازي عودت داده مي‌شوند.

شكستن ديوار انحصارهاي دولتي و حذف تصدّي‌گري بي‌حدّ و حصر سازمان‌هاي رسمي، نه تنها دولت را لاغر كرده و به حركت سريع وا مي‌دارد، به افزايش كميّت و كيفيّت فعّاليت‌ها در رشته‌هاي مختلف نيز مي‌افزايد. براي نمونه عرض مي‌كنم، در كشور ما، امكان فراواني براي تأسيس راديو و حتّي تلويزيون خصوصي توسط اشخاص حقيقي و حقوقي فرهنگي و مسئول و متعهّد وجود دارد؛ چنان كه اين اتّفاق مي‌افتاد تا اين حد ناگزير به تبديل كردن برخي از شبكه‌هاي تلويزيون به برادر دوقلوي سينماهاي آمريكايي نبوديم.

طيّ همين ماه (رمضان) براي چندمين مرتبه، «سايت موعود» در شبكة جهاني اينترنت مسدود شد. اين واقعه پس از بارها هك شدن توسط هكرهاي مأمور بود. ترديدي نيست كه «مجلّة موعود» در زمرة يكي از پرمخاطب‌ترين مجلّات مذهبي ايران، قابل شناسايي است و سايت موعود طبق آخرين برآورد، رتبة چهارم در ميان همة سايت‌هاي فرهنگي و مذهبي ايران را داراست.

سازمان‌هاي فرهنگي رسمي، با چه رقمي از بودجه و امكانات ساختماني و نيروهاي انساني مي‌توانند آنچه را كه موعود به اذن الله به انجام مي‌رساند، انجام دهند؟ مشابه موعود در كشور فراوان است.

در حالي كه برخي دايرة المعارف‌ها از بودجة رسمي بهره مي‌برند، مؤسّساتي چون موعود، هشتمين جلد از بزرگترين «دايرة المعارف مهدوي» را هم منتشر ساخته است، اين سه مورد دليل و نشانة كافي است تا در هر كشور و نظامي اين خدمات مورد توجّه واقع شده و حمايت پر قدرت «مالي» از آن صورت پذيرد تا چه رسد به آنكه، موعود براي يافتن جايگاهي براي «سرور» مسدود شده‌اش توسط اجانب غربي و يهودي، سرگردان بماند و مراكز رسميِ موظّف مذهبي و دولتي، از اختصاص جايگاهي در ميان مركز بزرگ فناوري و اطّلاعات و حتّي از حجم بزرگ فعّاليت‌هاي خير خود نيز ـ به صورت رايگان ـ خودداري كنند.

در همين شرايط، اگر نگارنده انگشت اشاره به سمت سازماني مسئول و مديري منصوب دراز كند، طوفان بلا از در و ديوار به سويش هجوم خواهد آورد. جاي ذكر نكته‌اي مهم خالي ماند.