دعا، حلقة اتّصال عبد و معبود

ابن فهد حلّي

عالم رباني و علّامة جلیل‌القدر، احمد بن محمّد بن فهد حلّي، از جمله نامداران تاریخ شیعه است كه در نیمة دوم قرن هشتم و نیمة نخست قرن نهم مي‌زیست و طيّ 84 سال عمر پر بركت خود، با تلاش بي‌وقفة علمي، ضمن احاطه بر علوم متداول اسلامي و تربیت دانشمندان فاضل در این علوم، آثار گرانمایه‌اي نیز تألیف نموده و از خود به یادگار گذاشت. آنچه درپي مي‌آید،گفتاري از این علّامة بزرگوار در باب دعاست كه با اقتباس از اثر گرانسنگ «عدّ＼الدّاعي و نجاح‌السّاعي» ایشان، تقدیم خوانندگان ارجمند مي‌شود.

تشویق به دعا‌

1. تحریص بر دعا و تشویق عقل بر آن:‌

عقل هر عاقلي حكم مي‌كند كه وقتي انسان قدرت دارد، باید ضرر را از خودش دفع نماید و از طرف دیگر مي‌دانیم كه زندگي در این دنیا براي هیچ انساني بدون ضرر و زیان و تشویش خاطر نیست چون: یا درد و مرضي در اندرون خود دارد؛ یا ظالمي از خارج او را مي‌آزارد؛ یا در شغل و كارش گرفتاري دارد؛ یا همسایه به او آزار مي‌رساند؛ یا ...

و اگر فعلاً هیچ ‌یك از این گرفتاري‌ها پیش نیامده باشد، باز عقل محال نمي‌داند كه در آینده گرفتاري‌هایي برایش پدید آید، چگونه پدید نیاید و حال آنكه دنیا محلّ حوادث است و هیچ‌وقت بر یك منوال، ثابت و برقرار نمي‌ماند و كسي از سختي‌ها و مصیبت‌هاي آن در امان نیست.

منتها سختي‌هایش براي بعضي‌ها به فعلیّت رسیده و محقّق شده و براي عدّة دیگر در آینده محقّق خواهد شد، امّا عقل حكم به وجوب و لزوم برطرف نمودن هر دو قسم از مصیبت‌ها و گرفتاري‌ها مي‌كند، این از یك سوي.

از سوي دیگر، دعا وسیله‌ای است كه مي‌تواند این مشكل را برطرف سازد و آن را براي انسان حل كند، پس عقلاً لازم است كه دست به دامان دعا بیاویزیم و از آن براي حلّ مشكلاتمان كمك بگیریم. همین معنا در كلام امیرالمؤمنین و سیّدالوصیین(ع) آمده، آنجا كه مي‌فرماید: «مبادا كسي كه فعلاً بلایي به او روي نیاورده و در عافیت زندگي مي‌كند ولي در آینده از آن در امان نیست، گمان كند كه انسان گرفتارـ هر چند گرفتاریش بزرگ باشد ـ بیشتر از او به دعا نیازمند است. (بلكه وي نیز براي دفع بلاهاي آتیه به دعا نیاز دارد.)»1

از این حدیث، فهمیده مي‌شود كه هر فردي به دعا نیاز دارد، چه آن كسي كه در عافیت است و چه آن كس كه مبتلاست، منتها دومي براي برطرف ساختن بلایي كه هست و اوّلي براي جلوگیري از نزول آن. علاوه بر این، دعا سبب جلب منفعتيا بقاي نعمت‌هاي موجود نیز مي‌گردد، چون معصومان(ع) از آن به سلاح و «ترس» تعبیر كرده‌اند، سلاح، وسیله‌اي است كه انسان را به منفعتي برساند، یا ضرري را از او دفع كند و ترس به «سپر» مي‌گویند كه موجب حفظ و نگهداري انسان از مشكلات و سختي‌ها مي‌شود.

رسول خدا(ص) فرمود: «آیا اسلحه‌اي را به شما معرفي كنم كه هم شما را از شرّ دشمنانتان نجات مي‌دهد و هم روزیتان را زیاد مي‌نماید؟ گفتند: بلي یا رسول الله. فرمود: پروردگارتان را در شب و روز بخوانید و دعا كنید، چون دعا، اسلحة مؤمن است.»2

امام علي(ع) مي‌فرماید: «دعا، سپر مؤمن است، اگر باب رحمت الهي را زیاد بكوبي (و ناامید نشوي، عاقبت) آن در، به رویت گشوده خواهد شد.»3

امام جعفر بن محمّد صادق(ع) فرمود: «دعا از سر نیزة آهني، برّنده‌تر و نافذتراست.»4

امام موسي بن جعفر(ع) فرمود: «دعا، هم آنچه مقدّر شده و هم آنچه مقدّر نشده، هر دو را بر مي‌گرداند و سبب تغییرش مي‌شود.» راوي (یعني عمر بن یزید) مي‌گوید، گفتم: آنچه مقدّر شده، معیّن و معلوم است كه دعا موجب تغییرش مي‌شود، امّا آنچه مقدّر نشده، چطور؟ فرمود: «دعا موجب مي‌شود كه اصلاً مقدّر نشود. »‌ 5

امام زین العابدین(ع) فرمود: «دعا و بلا، تا روز قیامت با هم در مبارزه‌اند و دعا، پیروزمندانه بیرون مي‌آید؛ اگر چه آن بلا حتمي بوده باشد.»6 و نیز از آن حضرت است كه فرمود: «دعا، هم بلاي فرود آمده را بر مي‌دارد و هم بلاي نیامده را.»7

زمان دعا

امام باقر(ع) فرمود: «ذات اقدس الهي هر شب جمعه از اوّل تا آخر شب این‌گونه ندا مي‌دهد: آیا بندة مؤمني نیست كه تا قبل از صبح مرا براي دین یا دنیایش بخواند تا من اجابتش كنم؟‌

آیا بندة مؤمني نیست كه تا قبل از صبح از گناهانش توبه كند و برگردد و من نیز رحمت و مغفرتم را برگردانم؟‌

آیا بندة مؤمني نیست كه روزیش تنگ شده باشد و تا قبل از فجر از من بخواهد آن را زیاد كنم و من هم حاجتش را برآورده و روزیش را زیاد و وسیع گردانم؟‌

آیا بندة مؤمن مریضي نیست كه تا قبل از طلوع فجر از من بخواهد كه شفایش بدهم و من هم او را عافیت و تندرستي عطا نمایم؟»8

زید شحام از امام صادق(ع) روایت كرده است كه حضرت فرمود: «در چهار وقت به دنبال دعا باشید: وزش باد، زوال سایه‌ها (كه همان ظهرشرعي است)، نزول باران و اوّلین قطره از خون مؤمن، چون در این اوقات، درهاي آسمان گشوده خواهد شد.»9

مكان دعا‌

برخي‌ از گناهان فقط در این سه موقعیّت بخشیده مي‌شوند: «عرفات»، «مشعرالحرام»، كه خـداوند متعال فرمود: وقتي از عرفات كوچ كردید،

خداي را در مشعرالحرام به یاد بیاورید و شبي از شب‌هاي احیا.

1. حرم الهي (در مكّه) و كعبه‌

از امام رضا(ع) روایت شده است كه: «كسي در این كوه‌ها توقّف نكرد (حتّي كافر) مگر آنكه (دعایش) اجابت شده، اگر مؤمن باشد، اجابت اخروي و اگر كافر باشد، اجابت دنیایي دارد.»

2. مسجد‌

چـون آنجا خانة خداست و كسي كه بدانجا مي‌رود مقصود و مطلوبش خداست و قصد زیارت او را دارد، در حدیث قدسي آمده است: ‌«آگاه باشید كه مساجد، خانه‌هاي من بر روي زمینند، پس خوشا به حال بنده‌اي كه در خانة خود، تطهیر كند (و وضو بسازد) سپس مرا در خانه‌ام زیارت كند و او كریم‌تر از آن است كه قاصد و زائرش را نا امید و محروم نماید.»

سعید بن مسلم از معاویةبن عمّار روایت كرده است كه وجود مقدس امام صادق(ع) هرگاه حاجتي داشت، هنگام زوال آفتاب (یعني ظهر) آن را طلب مي‌كرد، بدین ترتیب كه اوّلاً چیزي در راه خـدا صدقه مي‌داد، بعد بوي خوشي استشمام مي‌كرد و سپس به مسجد رفته و هر حاجتي داشت آن را به محضر حق‌تعالي عرضه مي‌داشت. ناگفته نماند كه این ‌خبر دلالت بر چهار مطلب دارد بدین شرح:

اوّل، هنگام ظهر، وقت طلب حاجت است؛

دوم، مستحبّ است ابتدا صدقه‌اي داده شود؛

سوم، خوب است بوي خوشي استشمام گردد؛

چهارم، مسجد محلّ خوبي جهت طلب حاجت مي‌باشد.

3. در جوار قبر مقدّس حضرت اباعبدالله الحسین(ع)‌

بلكه شرافت این مكان از سایر مكان‌ها بیشتر است.

در روایت آمده است: «خداوند سبحان در عوض قتل آقا سیّدالشّهدا(ع) چهار خصلت عطا كرده است: شفا را در تربتش نهاد، اجابت دعا را زیر گنبدش قرار داد، ائمة بعدي از نسل اویند، مدّت زماني را كه از زائران آن حضرت براي زیارت مي‌گذرانند، جزو عمرشان به حساب نمي‌آورد.»

محمّد بن مسلم از امام محمّد باقر(ع) یا امام جعفر صادق(ع) نقل كرده كه فرمود: «اي ابا محمّد! مثل ما خاندان نبوّت مثل آن خانداني است كه در بني اسرائیل بودند كه هرگاه یكي از آنان چهل شب در راه خدا كوشش مي‌كرد و دعا مي‌نمود، اجابت مي‌شد، ولي یكي از آنان پس از چهل شب بندگي و ترك گناه، هر چه دعا كرد، مستجاب نشد، نزد حضرت عیسي(ع) آمد و از این وضعش شكایت كرده از آن حضرت خواست كه برایش دعا كند، حضرت عیسي(ع) تطهیر كرد (وضو ساخت) نماز گزارد و سپس دعا كرد، وحي رسید كه: اي عیسي! بندة من از راهي كه مي‌بایست بیاید، نیامد و به بیراهه رفت، چون او دعاكرد در حالي‌كه در قلبش نسبت به نبوّت تو شك داشـت و اگر به همین حال دعا كند، حتّي اگر گردنش هم قطع گردد و سرانگشتانش پراكنده شوند، او را اجابت نخواهم كرد. عیسي(ع) به آن فرد گفت: خداي را مي‌خواني؛ در حالي كه نسبت به پیامبرش شك داري؟ گفت: اي روح خدا! اينكه مي‌گویي درست است (من نسبت به نبوّت تو شك دارم) از خدا بخواه كه این شك را از من برطرف نماید. در اینجا حضرت عیسي(ع) برایش دعا كرد، خداوند متعال هم تفضّل نمود و او به سوي خاندانش برگشت و جزو آنان گردید.

ما اهل‌بیت هم همین‌گونه هستیم، خداوند متعال عمل بنده‌اي را كه در ما شك داشته باشد، قبول نمي‌كند.»

در نماز وتر، بعد از صبح، بعدازظهر و بعد از مغرب و در روایتي آمده كه بعد از مغرب، سجده كند و در سجودش دعا نماید.

دعاي فقیر: وقتي چیزي به فقیر مي‌دهند، اگر فقیر در حقّ آن دهنده، دعا كند، مستجاب است، امّا اگر در همان حال در حقّ خودش دعا

نماید، مستجاب نیست.

امام زین العابدین(ع) به خادم منزلشان كه مأمور دادن صدقه به فقرا بود، مي‌فرمودند: «مقداري نزد فقیر مكث كن تا دعا كند.»

و نیز فرمود: «دعاي فقیر برگشت ندارد.»

و نیز گفته شده ‌است كه آن ‌حضرت به خادمي كه مأمور صدقه دادن به فقیر بود، امر مي‌كرد كه به فقیر بگوید، دعا كند. امام زین العابدین(ع) وقتي صدقه‌اي مي‌داد، دست خود را مي‌بوسید، علّت آن را از حضرت جویا شدند، فرمود: «قبل از اينكه صدقه در دست سائل نهاده شود، در دست خداوند قرار مي‌گیرد.»

امام صادق(ع) فرمود: «از راه صدقه دادن روزیتان را بجویید.»

از رسول خدا(ص) نقل است كه فرمود: «اي اباذر! آیا كلماتي به تو بیاموزم كه برایت منفعت داشته باشد؟ (اباذر مي‌گوید:) گفتم: بلي. اي رسـول خدا! فرمود: تو از خدا حفاظت كن تا خدا از تو حفاظت كند، اگر از خدا حفاظت نمایي، او را در جلو خود خواهي یافت، در روز راحتي و آسایش، معروف و شناخته شده درگاه حق باش تا او تو را در روز شدّت و نیازت، بشناسد. اگر درخواستي داري از خدا بطلب و اگر كمك مي‌خواهي از او بخواه، همانا مقدّرات عالم تحت قلم ذات اقدس الهي است، اگر تمام خلق بكوشند تا نفعي به تو برسانند كه خدا آن را برایت ثبت نكرده است، هرگز قدرت چنین كاري را نخواهند داشت.»

لزوم محبّت بین برادران ایماني

سزاواراست كه به همراه دعا براي برادر مؤمن، او را از درون قلبت دوست هم داشته باشي و دعایت از روي اخلاص بوده، آرزویت این باشد كه خداوند متعال آن را در حقّش مستجاب كند، در این صورت است كه هم دعاي تو در حقّ او مستجاب مي‌شود و هم پاداش‌هاي چندین برابر به تو داده خواهد شد، چون دوست داشتن تو خود حسنه‌اي است و خیرخواهي در حقّ او. حسنه‌اي دیگر. بنابراین دعاي تو مشتمل بر سه حسنه خواهد بود: محبّت، خیرخواهي و دعا.

اگر از خداي كریم براي او چیزي طلب مي‌كني، از درون قلبت طلب كن و با دعایت در درگاه خدایي كه كریم‌ترین كریمان و بخشنده‌ترین بخشندگان است براي او شفاعت بنما، چون او بدون شك در منفعت رساندن به بنده‌اش از تو كریم‌تر و قادرتر و سزاوارتر است.

در تفسیر آیة شریف: «و یستجیب الذین امنوا و عملوا الصالحات و یزیدهم من فضله؛ خداوند دعاي اهل ایمان و عمل صالح را اجابت مي‌كند و از فضل خویش، آنان را افزون مي‌دهد.» جابر از امام باقر(ع) روایت كرده است كه فرمود: «منظور آیه، مؤمني است كه براي برادرش در غیاب او دعا مي‌كند، در اینجا فرشتة الهي به او خطاب مي‌كند: به خاطر محبّتت نسبت به او، همانند آنچه برایش خواستي، به تو هم عطا گردیده است.»

اي برادر! فكر كن در سخن امام جعفر بن محمّد صادق(ع)كه فرمود: «وقتي دو مؤمن با یكدیگر دست مي‌دهند، صد رحمت بینشان تقسیم مي‌گردد كه نود و نه تاي آن براي كسي است كه رفیقش را بیشتر دوست داشته باشد.»

ببین خداوند سبحان چقدر به مؤمن عنایت داشته، به خاطر محبّت بنده نسبت به برادران ایماني او را دوست دارد، امّا مبادا دعایت در حقّ آنان به خاطر تجارت و معامله باشد تا به آن پاداش‌هایي كه وعده داده شده برسي، ولي در قلبت نسبت به او رحم و عطوفتي نباشد و استجابت دعا در حقّ او را دوست نداشته باشي كه مي‌ترسم اگر چنین كني، خداوند متعال آن اجرها را به تو ندهد، چون در روایت جابر، از قول فرشتة الهي آمده بود كه پاداش دادن به تو به خاطر محبّتت نسبت به برادر مؤمنت مي‌باشد.

چگونه مي‌شود برادر مؤمنت را دوست نداشته باشي در حالي كه او در برابر دشمن، كمك كار و در راه دین، یار و در دوستي اولیا و دشمني اعداء، هم كیش و هم آئین تو است.

آداب بعد از دعا

از حضرت امام باقر(ع) روایت است كه فرمود: «بر مؤمن سزاوار است همان گونه كه در شدّت و سختي دعا مي‌كند، در روزگار آسایش و نعمت نیز دعا نماید و شایسته نیست كه چون حاجتش بر آورده شد، سست شود و از دعا خسته گردد، زیرا دعا نزد خداوند سبحان، منزلت دارد و امّا در صورت عدم اجابت، چه بسا تأخیر اجابت بـه خاطر این باشد كه خداوند سبحان صداي بنده‌اش را دوست دارد و مي‌خواهد او هر چه بیشتر مشغول به دعا باشد، در این صورت سزاواراست آنچه را كه خدا دوستش دارد، ترك ننماید.»

مگر روایت احمد بن محمّد بن ابي نصر را نشنیدي كه گفت: به امام رضا(ع) عرض كردم: فدایت شوم! چند سال است از خدا چیزي خواستم (ولي اجابت نشد) و در اثر تأخیر آن، در قلبم نگراني پدید آمد، فرمود: «اي احمد! خود را از شیطان دور كن، مبادا راهي بر تو بیابد و نا امیدت كند كه امام باقر(ع) مي‌فرمود: بسا مؤمن از خدا حاجتي بخواهد، ولي اجابتش به تأخیر بیفتد، چون خداوند صداي دعا و آواز گریه‌اش را دوست دارد.»

آنگاه فرمود: «به خدا سوگند! تأخير آنچه مؤمنان در این دنیا طلب مي‌كنند از جانب ذات اقدس الهي، از تعجیلش بهتراست، دنیا چه ارزشي دارد؟»

از حضرت صادق(ع) روایت است كه فرمود: «بنده‌اي كه دوست خداست، در بلا و مصیبت دعا مي‌كند و خداوند متعال به فرشته‌اي كه مأمور آن كار است، مي‌گوید: حاجت بنده‌ام را بده، امّا عجله نكن، چون من خوش دارم صدایش را بشنوم، امّا یك وقت بنده‌اي كه دشمن خداست، در مصیبت دعا مي‌كند، در اینجا ذات اقدس الهي به آن فرشتة مأمور مي‌گوید: با عجله حاجت این بنده‌ام را برآور، چون من خوش ندارم صدایش را بشنوم.»

آنگاه حضرت فرمود: «امّا مردم مي‌گویند: اينكه حاجتش داده شد، حتماً صاحب كرامت بود و آنكه حاجتش داده نشد، فرد پست و خواري بوده است.

مؤمن همیشه در مسیر خیر و امید به حق و رحمت الهي است تا وقتي كه عجله به خرج ندهد كه در اثر آن نا امید مي‌شود و دعا را ترك مي‌نماید.»

راوي گوید عرض كردم: چگونه عجله به خرج مي‌دهد؟ فرمود: «اينكه مي‌گوید: مدّتي است خدا را مي‌خوانم ولي حاجتم بر آورده نمي‌شود.

مؤمن، خداوند عزیز و جلیل را براي حاجتش مي‌خواند و او در جواب مي‌گوید: اجابتش را به تأخير بیندازید، چون من مشتاق صدا و دعاي اویم و آنگاه كه قیامت بر پا شد، مي‌گوید: بندة من! مرا خواندي امّا من اجابتت را به تأخير انداختم، ثواب تو چنین وچنان است.

و نیز در فلان كار هم مرا خواندي و آنجا هم اجابت تو را به تأخیر انداختم، ثواب تو چنین و چنان است.

آنگاه حضرت فرمود: در اینجا مؤمن به خاطر دیدن پاداش‌هاي عظیم الهي، آرزو مي‌كند كه اي كاش! در دنیا خدا هیچ یك از دعاهایش را مستجاب نمي‌كرد.»‌

آثار گناهان‌

معصومین(ع) در دعاهایشان، از انواع گناهان، به ذات اقدس الهي پناه مي‌بردند، امّا تفسیر (و توضیح آثار) آنها در روایتي كه از امام زین العابدین(ع) وارد شده، این‌گونه آمده است: گناهاني كه موجب تغییر نعمت الهي مي‌شوند، عبارتند از: ظلم بر مردم، كار خیري را كه به آن عادت كرده یا عمل معروفي را ترك كند و كفران نعمت و ترك شكر نماید كه خداوند متعال مي‌فرماید: خداوند متعال، حال هیچ قومي را دگرگون نخواهد كرد تا زماني كه خود آن قوم، حالشان را تغییر دهند.

گناهاني كه پشیماني بر جاي مي‌گذارند عبارتند از: كشتن كسي كه قتلش حرام است، خداوند متعال در مورد قابیل كه برادرش را كشت و از دفنش عاجز ماند مي‌فرماید: (قابیل) پشیمان گردید.

و ترك صلة رحم ـ در صورتي كه قادر بدان باشد ـ ، نماز را نخواند تا وقتش بگذرد، ترك وصیّت و ردّ مظالم و ندادن زكات تا زماني كه مرگ فرا برسد و زبان بسته گردد.

گناهاني كه نعمت را از بین مي‌برند عبارتند از: معصیت كردن انسان خداشناس، گردنكشي بر مردم و مسخره كردن و ریشخند نمودن آنان.

گناهاني كه بهره و نصیب انسان (از فیوضات الهي) را دفع مي‌نماید، عبارتند از: اظهار فقر و احتیاج نمودن، در وقت نماز عشاء و نماز صبح، خوابیدن (و آن دو را به جاي نیاورند)، نعمت‌هاي الهي را كوچك شمردن.

و از خداوند عزیز و جلیل، شكایت كردن.

گناهاني كه پردة عصمت را مي‌درند عبارتند از: شرابخواري، قمار بازي، انجام دادن كاري كه مردم را بخنداند، سخن بیهوده، شوخي كردن، ذكر عیب‌هاي مردم و با كساني كه عقاید و اعمالشان مشكوك است، نشست و برخاست داشتن.

گناهاني كه موجب نزول بلاست عبارتند از: یاري نكردن كسي كه داد مي‌طلبد، كمك نكردن مظلوم و امر به معروف و نهي از منكر را ضایع نمودن.»

پي‌نوشت‌ها: