جاهلیت دوم و... جهالت ملک‌داران

صلاح‌الکاظمی

دعوت امام مهدي(ع) بسيار شبيه دعوت جدّ ايشان، حضرت محمّد مصطفي(ص) مي‌باشد و بديهي است كه دعوت محمّدي در عصر جاهليّت اوّل، ظهور و تداوم يافت و منطقة دعوت اسلام داراي اوضاع سياسي با مشخّصات و خصوصيّات و ويژگي‌هايي بود كه آن را از غير خود، كاملاً متمايز مي‌نمود و داراي احكام جاهلي بود.

به ناگزير دعوت امام مهدي(ع) نيز در اوضاع سياسي مشابه با صدر اسلام ظهور و بروز پيدا خواهد كرد و عادات و تقليدهاي جاهلي بر آن حاكم خواهد شد و اختلافي با جاهليّت اوّل به جز در شكل ندارد، ولي به لحاظ مضمون يكي است. اين چيزي است كه ما قصد داريم در تقابل بين مظاهر سياسي در دو جاهليّت اوّل و دوم و آنچه در گذشته و حال از آن انعكاس يافته، روشن نماييم.

مظهر اوّل: تفرقه و دشمني (تا سر حدّ قتل)

از جمله مظاهر جاهليّت در سطوح سياسي، تفرقه‌گرايي امّت است. قبايل عرب در جاهليّت اوّل از يكديگر متفرّق و مجزّا بودند و همين امر موجب مي‌شد به بهانه‌هاي مختلف با تكيه بر قدرت خود با ديگري منازعه و او را از ميدان به در كنند تا اينكه به وسيلة پيامبر(ص) و اهل بيت طاهرينش(ع) از اين بلاي عظيم رهايي يافتند. همان طور كه سخن خداوند كريم در «قرآن عظيم» بر اين موضوع تصريح دارد: «همگي به ريسمان محكم الهي چنگ زنيد و متفرّق نشويد. نعمت خدا را به ياد آوريد در آن زمان كه شما با يكديگر دشمن بوديد و او بين قلب‌هاي شما الفت برقرار كرد و به نعمت او به برادري گراييديد و (نيز به ياد آوريد) كه شما بر سر گودالي از آتش قرار داشتيد و او شما را از آن رهانيد، خداوند اين گونه آيات خود را براي شما بيان مي‌نمايد، شايد هدايت شويد.»1

صدّيقة كبرا، فاطمه زهرا(س) در خطبة خود به اين نكته اشاره مي‌نمايد كه «اطاعت ما موجب نظام ملّت و امامت ما وسيلة امان از فرقت است.»2

به عبارت ديگر قطعاً امامت اهل بيت(ع) همان امان مردم از تفرقه است و اگر علي(ع) را به امامت مي‌پذيرفتند، دچار تفرقه نمي‌شدند و به گردهمايي مختلف و متفاوت تبديل نمي‌گرديدند.

از آنجا كه عملاً اين تفرقه صورت پذيرفت و اكنون نيز ادامه دارد، تنها راه خلاصي يافتن از آن نيز امامت اهل بيت(ع) است.

اميرمؤمنان(ع) در طيّ كلامي به روز اين واقعة دردناك در احوال امّت اسلامي اشاره مي‌نمايند: «ياد كنيد آن زمان را كه شما اندك، مشرك، كينه‌جو و متفرّق بوديد و خداوند به وسيلة اسلام بين شما الفت ايجاد كرد و آنگاه به كثرت و اجتماع گراييديد، پس ديگر بار متفرّق نشويد و نسبت به يكديگر كينه‌جويي ننماييد.»3 امّا امّت اسلامي پس از اتّحاد، متفرّق و پس از مهرورزي به كينه‌جويي گراييد.

هم‌اكنون كه ما در عصر جاهليّت دوم زندگي مي‌كنيم، مسلمانان عرب و غير عرب و حكومت‌ها و دولت‌ها از يكديگر متفرّق و هر يك از ديگري دوري مي‌جويد. روايات اهل بيت(ع) اشاره بر اين موضوع دارد كه اين رويدادها از نشانه‌هاي نزديك بودن قيام مقدّس امام مهدي(ع) به خصوص در «عراق»، پايتخت و مقرّ دولت ايشان، دولت عدل الهي خواهد بود. از ابي‌بصير از امام باقر(ع) روايت شده كه فرمودند: «به ناگزير بني‌فلان در آنجا حكومت خواهند كرد، آنگاه اختلاف پيدا كرده، حكومتشان متفرّق و اميدشان پراكنده خواهد شد.»4

روايت بالا نيز از دلايل وجود اختلاف كلمه و شكستن صف واحد مسلمانان در آخرالزّمان يا همان عصر جاهليّت دوم است.

مظهر دوم: اختلاف

قبايل عرب در ايّام جاهليّت، دائماً با يكديگر در اختلاف بودند و بر هيچ رأي واحدي متّفق نمي‌شدند و دشمني و كينه‌توزي، چهرة اين عصر را سياه كرده بود. اكنون ما نيز در عصر جاهليّت دوم شاهد اختلاف مسلمانان در ميان خويش هستيم. حاكمان كشورهاي عربي در هيچ موضوعي با هم اتّفاق‌نظر ندارند، به گونه‌اي كه يكي از بزرگان عرب از اين وضعيّت ناگوار اين گونه تعبير مي‌نمايد: اعراب بر اين موضوع توافق نموده‌اند كه بر سر هيچ موضوعي توافق نكنند.

از رسول خدا(ص) روايت شده است كه: شما را بشارت مي‌دهم كه مهدي در هنگام بروز اختلافات و تزلزل‌ها در امّت اسلامي برانگيخته مي‌شود.5

در روايت ديگري مي‌فرمايد: «شما را سه بار به مهدي بشارت مي‌دهم كه در هنگام وجود اختلافات بين مردم ظهور مي‌كند.»6

مظهر سوم: احزاب و گروه‌ها

ررسي اوضاع جاهليّت و اهل آن در زمان قبل از عصر رسالت حضرت محمّد(ص) نشان مي‌دهد كه برخي قبايل عرب عليه قبايل ديگر با هم متّحد مي‌شدند و حال بقيه نيز همين گونه بود. از جمله شواهد دالّ بر اين موضوع، اتّحاد اهل مكّه (قريش) با يهود و ديگر قبايل عرب، در جنگ احزاب براي مقابله با اسلام و مسلمانان بود، خداوند به وسيلة اين جنگ، لشكريانش را عزّت و بنده‌اش را نصرت بخشيد و به تنهايي احزاب را به هزيمت كشانيد.

در عصري كه ما هم اكنون در آن زندگي مي‌كنيم، مسلمانان تبديل به احزاب و فرقه‌هاي متفرّق گشته و هر كدام از آنها سعي دارد او را به دست گيرد و بر اوضاع طرف مقابل خود تسلّط يابد.

رواياتي از اهل بيت(ع) بر كثرت احزاب و فرقه‌ها در ميان مسلمانان تأكيد دارد، از آن جمله سخن اميرالمؤمنين(ع) است كه مي‌فرمايند: «شما پس از هجرت اعرابي و بعد از دوستي و برادري، حزب‌گرا گشتيد.»7

از جمله احاديثي كه دلالت بر وجود احزاب در آخرالزّمان مي‌نمايد، روايات موجود در نزد دوستان اهل بيت(ع) است. از آن جمله روايتي از رسول اكرم(ص) مي‌باشد كه مي‌فرمايند: «امّت من به زودي به هفتاد و سه فرقه تقسيم مي‌گردند كه يكي از آنها نجات يابنده است و آن فرقه‌اي است كه از وصيّ من [او با دست به پشت عليّ بن ابي‌طالب(ع) زد] تبعيّت مي‌‌نمايند.»8

و نيز در روايت ديگري مي‌فرمايند: «(امّت من) هفتاد و چند فرقه مي‌شوند و عظيم‌ترين فتنه را فرقه‌اي رقم مي‌زند كه امور را قياس مي‌كنند.»9

مظهر چهارم: فراواني جنگ‌ها و نزاع‌ها

اگر كسي اوضاع و شرايط عصر جاهليّت اوّل را مورد بررسي قرار داده باشد، در مي‌يابد كه قبايل عرب در آن زمان به طور پيوسته يا در حال جنگ يا در حال معارضه با يكديگر بودند و شب و روز خون مي‌ريختند و اين همان چيزي است كه رسول گرامي اسلام(ص) در حجّـ［ الوداع به آن اشاره نموده و مردم را از آن بر حذر داشتند: «آيا شما را آگاه ننمايم كه بعد از من مرتد و كافر گشته و برخي از شما، گردن بعضي ديگر را خواهيد زد؟»10

و در روايت ديگري مي‌فرمايد: «مبادا بعد از من به كفر باز گرديد و برخي، گردن برخي ديگر را بزند و قسم به خدا قطعاً اگر چنين كنيد مرا ميان گروه و سپاهي خواهيد ديد كه شما را در پيكار پاسخ مي‌دهند» بعد متوجّه پشت سر خود شده سه مرتبه فرمود: «علي علي علي ...»11

هم‌اكنون ما در عصري به سر مي‌بريم كه جاهليّت دوم با جنگ‌ها و نزاع‌هاي مختلف، در صحنه حضور دارند و دولت‌‌هاي اسلامي و به خصوص عربي با يكديگر به جنگ و منازعه پرداخته‌اند. البتّه منظور ما لزوماً جنگ با سلاح نيست؛ بلكه جنگ كلامي و زباني را نيز شامل مي‌گردد. از رسول خدا(ص) روايت شده كه فرمودند: «به زودي فتنه‌اي در ميان اعراب روي خواهد داد كه در آن آتش زبان شديدتر از كشتن با شمشير خواهد بود.»12

در اين باره حديثي هم از اميرمؤمنان(ع) نقل شده است كه فرمودند: «خونريزي زياد مي‌شود به گونه‌اي كه از هر 9 نفر 7 تن، يا از هر 7 نفر 5 تن كشته مي‌شود و در اين هنگام جاهل مي‌گويد: ما را به آل محمّد(ص) نيازي نيست.»13

مظهر پنجم: ترس شديد و فقدان امنيّت

در نتيجة اوضاع و احوال سخت سياسي و نگراني‌هاي ناشي از جنگ‌ها و غارت‌ها، ترس شديد و فقدان امنيّت بر جامعه مستولي مي‌گردد.

چنين واقعيّتي در ميان قبايل عرب قبل از دعوت محمّدي رايج و شايع بود و اهل جاهليّت خوار و مطرود بوده و برخي از برخي ديگر و همگي از نيروهاي پيرامون خود؛ يعني «روم» و «ايران» در ترس و نگراني بودند. حضرت صدّيقة كبرا، فاطمه زهرا(س) در خطبة خود بر اين واقعيّت اشاره دارند: «و شما بر سر گودالي در آتش قرار داشتيد، نوشيدنيتان آب گنديده، خوردنيتان پوست جانور و مُردار بود. از هجوم كشورهاي همسايه، پست و ناچيز و هراسان بوديد تا آنكه [خداوند] به وسيلة محمّد(ص) شما را از خاك مذلّت برداشت و سرتان را به اوج رفعت برافراشت.»14 امروزه ما شاهد وجود چنين واقعيّت تلخي در عصر جاهليّت دوم؛ يعني ترس شديد مردم از داخل يا خارج كشور هستيم و اين يكي از نشانه‌هاي قريب‌الوقوع بودن قيام مقدّس صاحب العصر و الزّمان(ع) است. از امام باقر(ع) روايت شده است كه: «قائم قيام نمي‌كند، مگر در هنگام ابتلاي مردم به ترس شديد و شدايد روزگار و فتنه و بلا... .»15

و در ضمن روايت ديگري مي‌فرمايند: «و مردم به سبب ترس و هراس به سختي و رنج بسيار مي‌افتند.»16 و در كتاب مقدّس موجود نزد يهود و نصارا نيز اين حالت ترس اين گونه وصف گرديده است: «با رنج و سختي و حيرت، مردم از ترس بيهوش مي‌شوند.»17

مظهر ششم: پناه بردن به دنيا

منطقه‌اي كه دعوت رسول خدا(ص) به ظهور رسيد، غرق مشكلات داخلي و خارجي بود و همين امر آنان را از پرداختن به قضيّة ظهور بني‌موعود كه دين ضعيف ابراهيمي را در ميان قواي محاصره كنندة آنان اقامه كند، باز داشته بود. امّا يهود و نصارا مترقّب و منتظر ظهور اين بني‌موعود بودند و خود را آمادة اين رويداد كه موافق هواهاي نفساني آنان نبود، مي‌نمودند.18

اكنون نيز ما در عصر ظهور شريف امام مهدي(ع) و در زمان شكوفايي عصر جاهليّت دوم، شاهد مردمي هستيم كه آن چنان به امور دنيا و نگراني‌هاي ناشي از آن مشغولند كه موضوع امام مهدي(ع) و بلكه تفكّر نسبت به نزديكي قيام ايشان و ظهور حكومتشان در ميان نيروهاي عظيمي كه ما را احاطه كرده‌اند، به بوتة فراموشي سپرده‌اند، امّا اهل كتاب بيشترين اهتمام و انتظار را نسبت به قيام شريف ايشان و آمادگي براي رويارويي با آن را از خود نشان مي‌دهند.

مظهر هفتم: حكم كردن به غير حكم خداوند

قبايل عرب، قوانين و نظاماتي بر اساس طبايع و عادات و تقليدهاي متعارف خود وضع نموده و به آن تكيه و اعتماد داشتند، قوانين و مقرّراتي كه هيچ توافقي با ارادة خداوند متعال نداشت.

در اين عصر نيز، حكومت‌ها و نظام‌هاي اسلامي و غيراسلامي براي خود قوانين و دستوراتي وضع نموده‌اند كه خداوند، سلطاني براي حكم كردن به آن نفرستاده است. اين قوانين به طور عموم با مبادي دين توحيدي اسلام متعارض است، امّا با اين وجود، حكومت‌هاي اسلامي و عربي به آن عمل مي‌كنند و اين در حالي است كه قرآن مي‌گويد:

«هر كس به آنچه خداوند نازل كرده، حكم نكند، كافر است.19 و هر كس به آنچه خداوند نازل كرده، حكم نكند، ستمگر است20 و هر كس به آنچه خداوند نازل كرده، حكم نكند، فاسق است.»21

علّت آن است كه اين حكومتي است كه از آسمان نازل گرديده، تبعيّت از آن واجب گرديده، هر كس به حكم خدا حكم نكند، به حكم جاهليّت حكم خواهد كرد؛ زيرا حكم آنان به احكامي تكيه دارد كه متّصل به خداوند نيست. از اين گذشته بسياري از دانشمندان، عالم به احكام الهي نيستند و حكم‌هايي را از روي گمان و ظنّ مي‌دهند كه هم احتمال خطا در آن هست و هم صواب و اگر به حكم واحدي حكم نمايند كه مطابق با واقع نباشد، در اين صورت به حكم جاهليّت حكم كرده‌اند. از ابي‌بصير از امام صادق(ع) روايت شده كه فرمودند: «حكم بر دو قسم است، حكم خدا و حكم جاهليّت و هر كس در حكم خدا خطا نمايد، به حكم جاهليّت حكم خواهد كرد.»22

پي‌نوشت‌ها: