اصول‌گرایی علوی و ماکیاولیسم اموی

گردآورنده:‌ مهدی روحی

در منطق ماکیاولیسم که معاویه مظهری از مظاهر روشن آن بود، باید از زور، بی‌رحمانه استفاده کرد و این شاید مهم‌ترین قاعده‌ای است که به گفتة برخی تحلیل گران در نگاه ماکیاول، شهریار باید مورد توجّه قرار دهد. از جمله پس از پیروزی بر دشمن و فتح شهر باید آن را غارت کند!

امام علي(ع) فرمودند:

«ای مردم ! وفا، قرین راستی است و من سپری نگاه دارنده‌تر از وفای به عهد سراغ ندارم و کسی که بداند بازگشتن چگونه است، مکر نمی‌کند. ما در زمانی واقع شده‌ایم که بیشتر مردم، آن نیرنگ را زیرکی پندارند و نادانان، ایشان را زیرک خوانند. چه سودی می‌برند این نیرنگ بازان؟ خدا ایشان را بکشد ! شخص زیرک و کاردان راه حیله و چاره هر کار را می‌داند و سبب اینکه نیرنگ به کار نمی‌برد، آن است که امر و نهی خدا مانع می‌شود و با اینکه حیله و نیرنگ را دیده و دانسته و توانایی به کار بردن آن را دارد، ترک میکند و کسی که در دین از هیچ گناهی باک ندارد، فرصت را از دست نداده و در هر کاری به مکر و خدعه دست یازد.

سوگند به خدا! معاویه از من زیرک تر نیست؛ ولیکن او عهدشکنی و خیانت کرده، معصیت و نافرمانی کند و اگر خدعه و عهدشکنی

نکوهیده نبود، من زیرک‌ترین مردم بودم؛ ولی هر خدعه و عهدشکنی و بی‌وفایی گناه است و هر گناهی، نافرمانی است و روز قیامت برای هر عهدشکنی، پرچم و نشانه‌ای است که به آن شناخته می‌شود.»2

همگان بر این نکته واقفند که صفاتی مانند وفاداری، حفظ حرمت و قول، درستی رفتار و نیالودگی به نیرنگ، تا چه پایه در شهریار پسندیده است؛ امّا از آن طرف، در مقابل حوادثی که در عصر ما اتّفاق افتاده است، خود به چشم می‌بینیم که شهریارانی که زیاد پاي‌بند حفظ قول خود نبوده‌اند؛‌ ولی در مقابل، رموز غلبه بر دیگران را به کمک حیله و نیرنگ، خوب می‌دانسته‌اند، کارهای بزرگ انجام داده‌اند و وضعشان در آخر کار، خیلی بهتر از آن کسانی بوده است که در معامله با دیگران صداقت و درستی به خرج داده‌اند. پس بگذارید همه این را بدانند که برای رسیدن به هدف از دو راه مي‌توان رفت؛ یکی از راه قانون و دیگری از راه زور. از این دو راه، اوّلی شایستة انسان‌ها و دومی شایستة حیوان‌هاست؛‌ ولی از آنجا که طریقة اوّل، غالباً بی‌تأثیر است، تشبّث به طریقة دوم ضرورت پیدا می‌کند؛‌ بنابراین شهریار لازم است که طریقة استعمال هر دوی این شیوه‌ها را خوب بداند و موقع را برای به کار بردن هر کدام نیک بسنجد.3 «نیکولو ماکیاولی 1527 -1496 م»

«سیاستمدار نمی‌تواند از عهدة سیاستی رسا و کارگشا برآید، جز هنگامی که تنها به نظر خویش و به آنچه که مصلحت ملک و هموار شدن کار و استوارسازی پایة حکومتش در آن باشد، عمل کند چه موافق شریعت باشد، چه نباشد و هر وقت در سیاست و تدبیر به مقتضای این نکند، بعید است که کار او نظام یابد، یا وضع او استوار گردد و امیرالمؤمنین(ع)، پاي‌بند قیود شریعت بود، خود را تنها پیرو آن مي‌دانست و آن دسته از آرای جنگی و کید و تدبیر را که موافق شرع نبود، کنار مي‌گذاشت، هر چند مایة اصلاح کار و ثبات امر او بود، بنابراين قاعدة او در خلافت، قاعدة دیگرانی نبود که چنین التزامی نداشتند»4

یکی از بارزترین مشخّصه‌های حکومت علوی در نگاه هر ناظری که تنها مروری کوتاه بر تاریخ آن داشته باشد، اصولگرايي، راست‌مداری و درست‌کرداری امیرمؤمنان(ع) در دست‌يابي به اهداف مي‌باشد. یکی از عمده‌ترین؛ بلکه اصلی‌ترین مشکل حکومت علوی، چالش با نظریة پذیرفته شده و پُر طرفداری بود که حدود نه قرن بعد در ایتالیا، توسط نیکولو ماکیاولی در قالب قاعدة حکومت ارائه شد و نگاه اندیشه‌گران سیاسی را به خود معطوف داشت و در اروپا نسخة بالینی سیاستمدارانی شد که بیش از هر چیز به دوام سلطه و ثبات حکومت و گسترش حوزة نفوذ و قدرت خود اهتمام داشتند و این پرسش بیش از پیش رواج گرفت که آیا به راستی هدف، وسیله را توجیه مي‌کند؟! به یقین، اصلی‌ترين شاخصة ساختاری و عمل‌کردی حکومت علوی پس از اصل خاستگاه و جایگاه آن را که آن را از حکومت‌های دیگر متمایز مي‌سازد، ویژگی اصولگرايي‌اش مي‌باشد و به گزافه نیست اگر آن همه ناملایمات و دشواری‌هایی را که در دوران سی ساله پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) به ویژه چند سال حکومت خود حضرت(ع)، متوجّه وی شد، برخاسته از همین ویژگی و در چالش با قاعده ای در حکومت بشماریم که بعدها نام «ماکیاولیسم» به خود گرفت و به صورت یک مکتب سیاسی تدوین شد و دست‌مایة قدرت‌مدارانی چون آدولف هیتلر گشت که به قول خودش، آن را همیشه کنار بستر خود نگه مي‌داشته تا همیشه منبع الهامات وی باشد.5 ماکیاولی، بعدها توسط سران مسیحیّت، سخت نکوهش شد و کسانی چون پاپ پل چهارم، او را نویسنده‌ای ناپاک و تبهکار خواندند یا همانند کاردینال رجینالدپل، کتاب او را دست نوشتة شیطان نامیدند؛6 امّا همه مي‌دانند که آنچه در میان نوع سیاستمداران حرفه‌ای و در دستگاه‌های نظام‌های سطله‌طلب، امری پذیرفته شده به شمار مي‌رود، همان است که ماکیاولی با شجاعت در قالب پند نامه‌ای مدلّل به شرح آن در کتاب «شهریار» خود پرداخت. آیا از دغل بازانی چون عمروعاص که در زیر برق شمشیر علی(ع) و برای نجات جان خویش. حیا و شرم آن امام بزرگ را به کمک مي‌طلبد و عورت خویش را بر ملا مي‌سازد، جای تعجّب است که در عین بی‌ایمانی خود، تهی مغزی و جهالت جمعی از سپاهیان علی(ع) را به خدمت خویش گیرد و قرآن ها را بر نیزه کند و بانیرنگ تمام خود را در زیر عَلَم قرآن، جای زند و «قرآن ناطق» را به سوی قرآن فرا خواند! در کار عمروعاص چه تفاوتی است میان کشف عورت و بر نیزه کردن قرآن؟ و آیا از فریبکاران قدرت طلبی چون معاویه که پس از شهادت عمّار یاسر به دست نابکاران سپاه شام، علی(ع) را قاتل وی معرفی مي‌کند، با این عوامل فریبی که علی(ع) باعث حضور عمّار در جنگ شده؛ بنابراين او قاتل است. آیا به دور است که لباس خونین و انگشت بریدة عثمان را بر منبر شام بیاویزد و علی(ع) را قاتل خلیفة رسول خدا(ص) معرفی کند و شامیان را به سوگواری و ضجّه زدن بر قتل عثمان وادارد! آیا برای اینان مي‌توان تصویری به جز آنچه در رسالة شهریار ماکیاولی آمده است ترسیم کرد. مقایسة سخن ماکیاولی با فرازی که از

سخنان امیرالمؤمنین(ع) آمد و سپس تحلیلی که شارح معتزلی «نهج البلاغه» در تبین شاخصة اصولگرايي در حکومت علوی و وجه تمایز آن ارائه کرده، به خوبی مي‌تواند دورنمای بحثی مبسوط باشد که اینک چاره‌ای جر گذر اجمالی از آن وجود ندارد. در نگاه ما یکی از ضروری‌ترين مباحث، توجّه به این ویژگی حکومت علوی به معنای وسیع آن است و صد البتّه که انگیزة مباحثی از این دست تنها تبین تاریخی حکومت علوی به هدف تحلیل مقطعی از تاریخ و دفاع از شیوه و قاعدة حکومت علوی(ع) نیست، این نیز در جای خود لازم و دارای ارزش است. حکمت این دست مباحث، تبیين «حکومت علوی» و ترسیم چهرة آن به عنوان «حکومت الگو» و اسوة همة کسانی است که داعیة تأسّی به آن بزرگوار را دارند یا لااقل جامعه چنین خواستی از آنان دارد. پرسش اصلی و کلّی چنین مبحثی، همان سؤال همیشگی است که آیا «هدف»، «وسیله» را توجیه مي‌کند؟ یا آنچه ملاک پیروزی و موفقیّت است، تنها دست‌يابي به اهداف است یا ابزار و راه‌های دست‌يابي نیز در ارزیابی و ارزش‌گذاری آن شرط است و اساساً در منطق علوی، حتّی موضوعی چون حفظ اساس حکومت وتقویت آن نیز مانع نمی‌شود که این مهم تنها در چارچوب اصول انسانی و ارزشی و در دایرة پذیرفته شدة شرع انجام پذیرد و جز این هر چه باشد شکست تلقّی شود، هر چند به هدف ظاهری خویش رسیده باشد. براین اساس حکومت علوی، همواره پیروز است، حتّی اگر نزدیک‌ترین یا دانش منطق او را تکذیب و تاب نیاورد و رهایش سازند و سیاست اموی، شکست خورده است؛ حتّی اگر همه لب به ستایش آن بگشایند. تردیدی نیست که در منطق علی(ع) آنچه به حکومت ارزش و حتّی مشروعیّت مي‌دهد، تنها اهداف والا و متعالی آن نیست، ابزار دست‌يابي به آن نیز ملاک عمده‌ای در ارزش‌گذاری و مشروعیّت بخشی به اقدامات آن است. در منطق علوی همة حقیقت و تمام مصلحت در اصل حکومت و تحکیم آن، جای گیرد و در دست‌يابي به قدرت ختم نمی‌شود، حکومت و قدرت، ابزاری در خدمت به عدالت و ارزش‌های والای اسلامی و انسانی است، از این رو اگر بقا یا قدرت آن به بهای پایمال شدن عدالت و ارزش‌هایی که خاستگاه حکومت است باشد، فلسفة وجودی خود را از دست مي‌دهد، چه اینکه اگر تحقّق آن به بهای نادیده گرفتن اصول و آمیختن آن به بدعت‌گذاری و سیاست‌بازی و فاصله گرفتن از ارزش‌های انسانی و باورهای دینی باشد، از پاره کفشی نیز بی‌ارزش‌تر7 و از آب دماغ یک بز نیز پست تر8 و از رودة خوکی در دست انسان جذامی پايین‌تر است.9 بارها این سخن را خوانده‌ایم که امیرالمؤمنین(ع) مردن از غصّة ربودن خلخالی از پای زنی ذمّی توسط سپاهیان متجاوز معاویه را جای سرزنش نمی‌داند؛ بلکه سزاوار شمارد.10 امّا در تارخ نخوانده‌ایم که حضرت به خاطر از دست دادن خلافت، خود یا دیگران را از غصّه، سزاوار مردن بداند! در منطق حکومت علوی، ستم وحق‌کشی هیچ گاه نمی‌تواند راه دست‌يابي به عدالت و حقوق مردم باشد: «فانّه لیس فی الجور عوض من العدل؛11 ما ظفر من الاثم به والغالب بالشّر مغلوب؛12 و آن کسی که با گناه پیروز مي‌شود، پیروز نیست و آن کس که با شرارت غلبه مي‌یابد مغلوب است: «علی(ع) برخاسته از منطق الهی انسانی خود، به خدا سوگند مي‌خورد که «اگر شب را بر خار سر تیز بیدار بگذرانم، یا دست و پا بسته در غل و زنجیر کشیده شوم، دوست داشتنی‌تر از این است که به دیدار خدا و پیامبرش در روز قیامت بروم؛ در حالی که به برخی از بندگان ستم کرده باشم و چیزی از مال دنیا را به ناحق برده باشم»13 و این به مقتضای اصولگرايي حکومت علوی است که تنها در چارچوب شریعت و پاي‌بندی به ارزش‌های دینی، به اصلاح کج خلقی خلق و بدرفتاری مردم و وادار کردن به اطاعت و بازداشتن از سرکشی و نافرمانی مي‌پردازد و نوع تربیت جامعه نیز همان را مي‌طلبد؛ امّا اصولی که حکومت علوی به آن پاي‌بند است، چنین مجالی به او نمی‌دهد، این بود که بارها مي‌فرمود: «و انّی لعالم بما یصلحکم و یقیم اودکم و لکّنی لاأری اصلاحکم با فساد نفسی؛14 به آنچه شما را اصلاح مي‌کند و کجیتان را راست مي‌گرداند آگاهم؛ امّا اصلاح شما را به بهای تباهی خویش قبول ندارم.» در جای دیگر مي‌گوید که مي‌دانم آنچه شما را اصلاح مي‌کند، شمشیر است امّا من، مصلحت شما را به تباهی خودم ترجیح نمی‌دهم.15 به امیرالمؤمنین(ع) گفتند: مردم کوفه را جز شمشیر اصلاح نمی‌کند. فرمود: اگر آنان را جز تباه ساختن من، اصلاح نمی‌کند، پس خدا آنان را اصلاح نکند!16 این در حالی بود که حکومت علوی و شخص امیرالمؤمنین(ع) به شرحی که از زبان حضرت گذشت، در فضا و شرایطی قرار داشت که سیاست بازی و نیرنگ سازی و فریب‌کاری در حکومت بر مردم امری پذیرفته شده و به عنوان کاردانی و زیرکی به شمار رفت و طبعاً چنین رفتاری با اقبال عمومی مواجه مي‌گشت. در این فرصت، افزون بر آنچه گذشت، به اختصار برخی نکات و

ویژگی‌های اصولگرايي حکومت علوی بازگو مي‌شود تا نمایی کلّی از چالش آن بزرگوار با ماکیاولیسم اموی و تقابل وی با رواداری هر کاری برای دست‌يابي به قدرت و توسّل به هر شیوه‌ای برای حفظ و توسعه و تقویت آن، پیش روی دیدگان نافذ و وجدان‌های اصولگرا و آرمان طلب قرار گیرد.

شفّافیت سیاسیت علوی

از روشن‌ترين مشخّصه‌های اصولگرايي علوی، شفافیّت و صراحت در بیان مواضع و بی‌پرده سخن گفتن از سیاست و مشیّ خود با مردم است؛‌ هم در آغاز خلافت و پیش از پذیرفتن خواست مردم و هم در ادامة آن.

علی(ع) به صداقت و صراحت تمام دیدگاه حکومتی و شیوة عملی خویش را با مردم و همة مخاطبان خود در میان مي‌گذاشت. همان را که اعتقاد داشت و خود را به آن ملتزم مي‌دانست، بیان مي‌کرد و همان را بیان مي‌کرد که در عمل، خود را پاي‌بند آن دانست و بر آن ایستادگی مي‌کرد. در خلوت و جلوت، یک چیز مي‌گفت و از مجامله گویی. دو دوزه بازی و فریب دادن مردم به شدّت پرهیز مي‌کرد و یاران خویش را بدان فرا مي‌خواند. برای سوار شدن بر مرکب قدرت، خود را مجاز نمی‌دانست که به خوش آمد این و آن سخن گوید يا خارج از اعتقادات و اصول خود شرطی را بپذیرد.

عمر در جریان شورای شش نفره‌ای که برای تعیین خلیفه پس از خود قرار دارد، این حق را برای عبدالرّحمن بن عوف که خود یکی از اعضای شورا بود، گذاشت که در صورت تساوی آرا، خلیفه را در واقع او انتخاب کند. عملاً نیز چنین شد. وقتی علی(ع) با پیشنهاد مکرّر عبدالرّحمن مواجه شد که اگر وی بپذیرد به کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) و سیرة شیخین عمل کند با او بیعت خواهد کرد و در نتیجه به خلافت خواهد رسید، حضرت شرط آخر را نپذیرفت و فرمود کتاب خدا و سنّت پیامبر(ص) نیاز به روش و سیرة دیگران ندارد و بدین طریق حدود 12 سال دیگر از خلافت و قدرت دور ماند.17 وقتی نیز پس از کشته شدن عثمان، مردم برای بیعت به سراغ وی آمدند، به دلایلی از پذیرش حکومت که حقّ مسلّم او بود، سر باز مي‌زد، از جمله با صراحت تمام اعلام کرد: «واعلموا انّی ان اجبتکم رکبتُ بکم ما اعلم و لم اصغ الی قول القائل و عتب العاتب ؛18 آگاه باشید که اگر من خواستة شما را اجابت کنم (و خلافت را بپذیرم) آن گونه که خود مي‌دانم شما را رهبری خواهم کرد و به گفتة این و سرزنش آن گوش نخواهم کرد.» از این رو پس از آن، کسی علی(ع) را سرزنش نکند که چرا به روش گذشتگان عمل نمی‌کند و چرا به گفتة ما که همواره طرف مشورت حاکمان قرار مي‌گرفته‌ایم یا خودشایستگی عهده‌داری حکومت را داریم، گوش فرا نمی‌دهد و کسی خود را بستانکار حکومت علوی نداند که قرار بود به روش این یا آن و به خواست فلان جریان اجتماعی عمل کند. اگر این روش در منطق علی(ع) راه داشت، در جریان همان شورای شش نفره به قدرت رسیده بود. امام(ع) پس از پذیرش خلافت، در نخستین سخنرانی خود در «مسجد مدینه» نیز همین شفافیّت مواضع و روشنی برنامه را دنبال کرد و از جمله، قاطعانه دربارة خطّ اصلی حکومت خود؛‌ یعنی عدالت‌گستری و ستم‌ستیزی و شایستة سالاری سخن گفت و اعلام کرد که، وضعیّت موجود را زیر و رو خواهد کرد و عقب افتادگان شایسته را پیش خواهد انداخت و پیش افتادگان بی‌لیاقت را عقب خواهد زد.19 و اموال به یغما رفته را حتّی اگر در کابین زنان باشد و بهای کنیزان شده باشد باز خواهد گرداند؛‌ چرا که: «فان فی العدل سعة و من ضاق علیه العدل فالجور علیه اضیق؛20 در عدالت‌ گشایشی است و کسی که عدالت بر او تنگی کند، ستم بر او تنگ تر خواهد آمد. علی(ع) مسائل حکومت را که در واقع مسائل خود مردم بود، با آنان بی کم و کاست در میان مي‌گذاشت و هیچ امری از ناگفته‌های سیاست و مدیریت جامعه را از مردم خود پنهان نمی‌کرد، جز آنچه به امر جنگ برمي‌گشت که طبعاً برای جلوگیری از سوء استفادة دشمن و امری پذیرفته شده بود : «ألا و ان لکم عندی الا احتجز دونکم سرّاً الاّ فی حرب»21 خلاصة سخن آنکه علی(ع) در حکومت خود، سیاستی روشن و مواضعی شفّاف داشت. اصول و برنامه‌های خود را به صراحت ابراز مي‌داشت. نه برای خوشامد این شخص و آن جریان، چیزی بر خلاف اصول و باورهای خود بر زبان مي‌آورد و نه از بازگویی آن به قصد موجه ماندن، شانه خالی مي‌کرد. نه در مقابل زیاده‌طلبان پیمان شکنی چون طلحه و زبیر و طاغیان فاسقی چون معاویه ساکت مي‌نشست و نه در جلب رضایت متحجّران کج اندیش و

پر مدّعایی چون خوارج که حتّی علی(ع) را نیز به مسلمانی قبول نداشتند، سخن مي‌گفت. در مقابل این سبک سران که همه را به بی ایمانی و کفر متّهم ساختند و به خاطر پذیرش حکمیّت توسط حضرت(ع) همة مردم را گمراه و کافر شمرده و از پذیرش آن سرباز زدند، به صراحت و قاطعیّت تمام فرمود : «الّا من دعا الی هذا اشعار فاقتلوه و لو کان تحت عمامتی هذه؛22 هان! هر کس به این شعار فرا خواند، او را بکشید، هر چند زیر این عمّامة من باشد.

در نگاه سیاست‌بازان حرفه‌ای و از منظر منطق ماکیاولیستی، توسّل به دروغ، عهدشکنی و حیله‌بازی، لازمة دست‌يابي به اهداف و نفوذ قدرت و کامیابی سیاسی است. اوصافی چون وفای به عهد، صداقت، دینداری و شفافیّت، در جای خود مي‌تواند ارزش به شمار آید، امّا در نگاه ماکیاولی و از منظر منطق اموی، امر حکومت و قدرت و حاکمیّت بر مردم به عوامل و عناصر دیگری نیز نیاز دارد که بی آن، امور سامان نخواهد یافت و اوضاع بر وفق مراد حاکمان در نخواهد آمد. امر حکومت، تنها با قدرت و قاطعیّت و قانون‌مداری سامان نخواهد گرفت در کنار صولت شیر، به حیله‌گری روباه نیاز است. ماکیاول در رسالة شهریار به دنبال پندی که در آغاز، آن را بازگو کردیم، اضافه مي‌کند: از این رو شهریار که نیازمند اتخاذ عاقلانه روش حكومت است لازم است که هم شیر باشد و هم روباه؛‌ زیرا شیر نمی تواند خود را از دامی که بر سر راهش نهند، حفظ کند و روباه نیز یارای دفاع از جانش را در مقابل گرگان ندارد؛‌ بنابراین شهریار باید روباه باشد تا دام را بشناسد و شیر باشد تا با گرگان مصاف کند.23

علی(ع) خود و حکومت خود را منزّه از چنین دغل‌کاری‌های سیاسی مي‌داند و هیچ توجیهی نمی‌تواند وی را قانع سازد که از اصول ارزشی و چارچوب مقرّر شریعت، برای حفظ و تقویت حاکمیّت خویش فاصله گیرد؛‌ حتّی اگر متّهم به ضعف‌یا بی‌سیاستی شود؛‌ در حالی که تربیت جامعه به گونه‌ای بود که بیشتر مردم چنین روشی را مي‌پذیرفتند و حتّی به وی نیز آن را توصیه مي‌کردند و به راستی این روش سیاستمداری به روش علی(ع) بود. «راهش پر رهرو باد.»

پی‌نوشت‌ها :