جاهلیت مرسوم

اعلام تجربة «جاهليّت دوم» و به عبارتي «جاهليّت مدرن» در سال‌هاي قبل از ظهور از سوي پيامبر گرامي(ص) و ائمة معصومان(ع)، اعلام بطلان پندار «اصل ترقّي» يا تكامل و تطوّر است، كه توسط مبلّغان و مبشّران تاريخ و تفكّر غربي مطرح و پذيرفته شد. با روشنايي گرفتن فانوسِ علمِ خودبنياد در عصر جديد، كساني چون فرانسيس بيكن پنداشتند، اين فانوس چنان روشنايي مي‌افشاند كه نه تنها جهالت و تحجّر قرن‌هاي گذشته و همة فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي تجربه شدة قبلي را به اثبات مي‌نشيند؛ بلكه با تسهيل و تسطيح مسير، آينده‌اي نوراني و مملوّ از علم و بصيرت

و بينايي را فراروي بشر قرار خواهد داد.

بيان مشخّصات و معرفي مصاديق جاهليّت اوّل ـ قبل از بعثت رسول اكرم(ص) ـ در خود و با خود معني و تفسير «علم الهي» و حيات طيّبة عالمانه و خالي و عاري از جهالت را داشت.

اين نحوة نگرش به هستي، نحوة بودن، نحوة تعامل و سير در عرصة زمين است كه بيان مي‌دارد، آدمي پاي در عرصة علم و دانايي گذاشته يا در جهالت دست و پاي مي‌زند.

بعثت رسول اكرم(ص) و ابلاغ رسالت و انزال كتاب آسماني، دروازة خروج از جاهليّت اوّل و بسط و گسترش علم و دانايي حقيقي بود؛ همان كه كيفيّت همه چيز را ديگرگون ساخت. گويي كه تولّد انساني جديد و جماعتي جديد را در عرصة هستي سبب و باعث شد تا بشر پاي در آستانة انسانيّت الهي بگذارد و تودة بي‌خبر و آلوده به جهالت، امكان ورود به عرصة «امّت اسلامي» را بيابد. از اينجا «مسلمان و امّت اسلامي» متولّد شد. هم آنان كه در پرتو قرآن، سيره و سنّت حامل قرآن، نماد علم و حيات عالمانه در عرصة زمين شدند. صورت تاريخي و حيثيت مادّي حيات، همة اعتبار، اصالت و جايگاه خود را نه از رنگ و لعاب و تنوّع و تكثّر؛ بلكه از امري اخذ مي‌كرد كه به حقيقت، صاحب اصالت و جاه بود. معني دهنده و اعتبار بخشنده به همة صورت‌هاي مادّي و معاملات و مناسبات مردم، قبل از هر امر، جان معنوي و فرهنگي آن صورت‌ها بود. هويّتي كه با بعثت نبيّ ‌اكرم(ص) از «كتاب الله» و «آل الله» حاصل آمده بود.

غيبت و فقدان «كتاب الله» و «آل الله» در صورت تمدّني و حيات فرهنگي، بشر و جامعة بشري قبل از بعثت را متّصف به صفت جاهليّت كرده بود؛ چنان‌كه حضور آن دو، آن صفت مذموم را از آن جدا كرد و باعث ظهور «مدينة فاضله يا عالمه» شد.

اگرچه در عصر نبيّ گرامي(ص) و حضور كتاب الله و آل الله، تمدّن‌هاي ايراني و رومي نيز با همة صورت‌هاي مدرن و زيبا حاضر بودند؛ ليكن غفلت از جان حقيقي و عامل حيات‌بخش آسماني، آن دو تمدّن را هم از داشتن عنوان حيات طيّبه و مدينة عالمه و فاضله محروم ساخته بود. از همين روست كه نشانة خروج از جاهليّت اوّل و جامعة جاهل، در ميان آيات و روايات، تأسّي و تأمّل در ساحت «كتاب الله» و تمسّك و توسّل به ساحت «آل الله» اعلام شده است.

اعلام فرا رسيدن فصل تجربة «جاهليّت دوم» و به عبارتي «جاهليّت مدرن»، در واقع اعلام خارج شدن جان و روح تعالي‌بخش «كتاب الله» از فرهنگ و تمدّن بشري و غيبت سيره و سنّت «آل الله» از مناسبات و معاملات فردي و جمعي بشر است. در اين رويكرد، به رغم پندار حاميان و مبلّغان «اصل ترقّي يا همان پروگره»، آنچه ملاك تشخيص و باعث اعتباربخشي و شرط اعلام حيات عالمانه است، «زيست مدرن» و تمدّن تكنولوژيك است؛ همان كه بشر غربي را مبتلاي توهّم ساخت و باعث شد تا گمان كند با تجربة «مدرنيته» از جهالت رسته و به محضر خورشيد علم و آگاهي راه يافته است.

اين سخن، پرده از پنداري ديگر نيز برمي‌دارد: سير حيات در عرصة زمين، در اثر گذر زمان كمّي، الزاماً به منزلة سير اكمالي و تجربة كمال نيست. اگر جز اين بود، از آن با عنوان «جاهليّت دوم» ياد نمي‌شد.

چنان كه گفته شد، در عصر بعثت، حوزة تمدّني ايراني و رومي، مراتب بلندي از برخورداري، رفاه و تجربة ابزار و ادوات مدرن به نسبت آن عصر را حاصل آورده بود.

براي آن بزرگان معظّم و مطهّر ـ خاندان گرامي رسول الله(ص)ـ پيش‌بيني تجربة زندگي در ساحت تمدّن مدرن غربي مشكل نبوده، چنان كه در بسياري از روايات از تغيير فيزيكي و صوري تمدّن و صورت مادّي حيات بشر در سال‌هاي قبل از ظهور سخن به ميان آمده است؛ نه تنها اين سير و سفر روي به كمال نداشته، بلكه هيچ الزامي نيست كه حيات بشر و سير او در ميان صورت مادّي و تمدّني، روي به رشد كمّي و فيزيكي داشته باشد. آنكه معني دهنده و حيات‌بخش به همة صورت‌هاست و بدان اعتبار و ارتقا مي‌بخشد، بيش و پيش از آنكه تحوّل ادوات و ابزار باشد، تحوّل جان است.

قرن‌ها و سال‌هاي متمادي، اعجاب در برابر ساحت مادّي مدرن، بسياري از عالمان و دانشمندان غيرمسلمان را واداشت تا نه تنها تجربة مدرنيتة قرون 18 م. به بعد را، «عين تجربة كمال و علم» فرض كنند؛ بلكه سر در پي كشف قانونمندي ويژه و حاكم بر تاريخ بگذارند.

اين سخن بدان معني نيست كه تجربة كمال و علم و بالأخره حيات طيّبه و مدينة عالمه و فاضله، قرين با ابتدايي‌ترين صورت حيات در عرصة زمين است؛ بلكه سخن بر سر «اصالت بخشيدن» بيهوده به صورت مدرن زندگي و برخورداري از ادوات و ابزار تسهيل كنندة زيست در عرصة زمين مي‌باشد. چنان كه اين تجربه؛ يعني مدرنيته، در خود و با خود سير قهقرايي و رويكرد جاهلانه را داشته باشد، سير در ظلمت است؛ اگرچه تمام شب‌ها با مدرن‌ترين لامپ‌ها چون روز روشن شود. همچنان كه امروزه، ساحت جان و دل و فرهنگ و اخلاق انسان دوران كه مدرن، غرق در ظلمت و تاريكي جهالت است.

به همة مظاهر و مصاديق بيان شده دربارة جاهليّت اوّل بنگريد و در همة آنچه كه «كتاب الله» و «آل الله» آنها را نهي فرموده‌اند تا دريابيد كه ساحت جان بشر، امروز از نور علم روشن يا غرق در تاريكي و جهل است؟

از پيامبر اكرم(ص) روايت شده كه فرمودند: «من بين دو جاهليّت كه دومين آن سخت‌تر از اوّلي است، برانگيخته شده‌ام.»1

اين روايت از سويي، پيش‌بيني وقوع جاهليّت دوم را دارد و از ديگر سو، منفورتر و بدتر بودن آن نسبت به جاهليّت اوّل را نيز اعلام مي‌كند. در روايت ديگري از تابعان، از اين جاهليّت كه حاصل دنبال كردن جاهليّت اوّل است، با صفت منفورترين ياد مي‌كنند و مي‌فرمايند: «منفورترين مردم نزد خداوند، سه تن هستند: زنديق در حرم، دنبال كنندة سنّت جاهلي در اسلام و خواهان ريختن خون انسان بي‌گناه.»2 شايد گمان شود جاهليّت ثانوي اعلام شده، مربوط به سال‌ها يا قرون اوّليه پس از بعثت است.

روايات ديگري به صراحت از درگيري سخت حضرت مهدي موعود(ع) در وقت ظهور ياد مي‌كند. امام صادق(ع) فرمودند: «همانا قائم، با جاهلان بسيار سرسخت‌تري نسبت به جاهلاني كه رسول خدا(ص) در دوران جاهليّت با آنها برخورد داشت، روبه‌رو مي‌شود و متحمّل رنج و سختي بيشتري خواهد شد.» راوي مي‌پرسد: چگونه چنين چيزي ممكن است؟ حضرت مي‌فرمايد:

«رسول خدا(ص) در حالي به پيامبري برانگيخته شد كه مردم سنگ و صخره و مجسّمه‌هاي چوبي را مي‌پرستيدند، امّا قائم ما هنگامي قيام مي‌كند كه همة مردم براي مقابله با او به تأويل كتاب خدا و احتجاج به آن متوسّل مي‌شوند.»3

جالب‌تر آنكه، حضرت امير(ع)، ضمن اشاره به وقوع جاهليّت به «فقدان دانش» در آن عصر، اشاره مي‌كنند كه باعث عدم درك هدايت از ضلالت است.

و امّا مصاديق ياد شدة جاهليّت دوم در روايات:

بخش اوّل، ناظر بر جاهليّت در حوزة فكري و اعتقادي است. همان كه موجد بروز مصاديق فرهنگي و تمدّني جاهليّت نيز مي‌شود.

در نزد اهل ذكر و صاحبان خرد از انبيا، اوصيا و حكما، آرايش و زيور حيات دنيوي و پيشرفت و پسرفت صورت‌هاي تمدّني و مادّي، ملاك و معيار تشخيص عالمانه بودن حيات جوامع انساني يا جاهلانه بودن آن نيست.

دربارة بخش اوّل، عدم معرفت دربارة امام در هر عصر به منزلة مرگ در جاهليّت اعلام شده است، امري كه انسان دربارة آن، مورد سؤال و مؤاخذه واقع خواهد شد. در اين باره از قول اميرالمؤمنين(ع) نقل شده است كه: «رسول الله(ص) فرمودند: «هر كس بميرد؛ در حالي كه امام زمان(ع) خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته و به خاطر اعمالي كه در جاهليّت و اسلام انجام داده، مورد مؤاخذه قرار مي‌گيرد.»4

مقام امام، مقام «فارق» حق از باطل و علم از جهل است و جهل دربارة صاحب اين مقام، به منزلة جهل دربارة معيار تشخيص حق از باطل و علم از جهل و لاجرم ابتلا به شبهه و غلتيدن در باطل است. اين واقعه ابتدا در حوزة نظري اتّفاق مي‌افتد و منجر به ظهور سيره، سنّت، اخلاق و فرهنگي مي‌شود كه آكنده از باطل و جهل است و لاجرم موجد تمدّن آكنده از باطل و جهالت نيز مي‌شود.

عموم جنگ‌ها و خون‌ريزي‌ها، پايمال شدن حقوق و اموال و هزاران مفسدة ديگر، حاصل بروز شبهه و عدم تشخيص حق از باطل و فقدان فارق ميان آنهاست. مقام امام، مقام «حجّت» است. خطاب حجج الهي دربارة امامان(ع)، ناظر بر مقام حجّت، دليل و نشانه بودنشان است. در درياي تاريك و راه‌هاي باريك، اين ستاره‌ها و فانوس‌هاي دريايي‌اند كه گم كرده راه را به سوي مقصد فرا مي‌خوانند و مانع از نابود شدن آنها در ميان صحرا و دريا و سرانجام هلاكتشان مي‌شوند.

تلاطم امواج درياي مناسبات سياسي و اجتماعي، در لحظه‌اي، هزاران نفر را به مغاك و ژرفاي هلاكت و نيستي مي‌كشد.

بي‌سبب نيست كه حضرت فاطمة زهرا(س) مي‌فرمايند: «فرمانبرداري از ما، سبب نظام امّت و امامت ما خاندان امان‌بخشي از تفرقه‌هاست، خروج از دايرة حجج الهي، ناگزير گردن‌گذاردن بر اوامر و نواهي حجج غير الهي را در پي خواهد داشت.»5

به هر روي آدمي، در گذار از فراز و نشيب حيات، كساني را به عنوان حجّت خود قرار مي‌دهد و لاجرم، هر حجّت و فارقي، در ادب و فرهنگ و تمدّن و معاملات مادّي، صورت خود را نمودار مي‌سازد.

صورت بيروني حيات هر عصر، تجسّم عيني حجّتـي است كه مردم در هر عصر و زمان، آن را امام و حجّت خويش مي‌شناسند. مردم در آينة حجّت‌ها، خود را مي‌نگرند و تمثال آنها را در عالم بيروني، آشكار و مجسّم مي‌سازند.

امكان ندارد كه نسبت و عهد و تعلّق خاطر مردمي به حجّتي باشد

و در ظاهر فرمان حجّتي ديگر را گردن مي‌نهند. اين جدا افتادگي، نظر و عمل انسان را مي‌كشد. آنكه فائق مي‌آيد و بر مملكت وجود آدمي حكم مي‌راند و فرامين خود را آشكار مي‌سازد، حجّتي است كه امرش مطاع و آدمي درباره‌اش تعلّق خاطر يافته است.

فرهنگ و تمدّن جاهليّت مدرن، انعكاس عيني حجّت غيرمعصوم است كه امكان سلطه و امارت يافته است و البتّه، تفاوت بنيادين اين عصر و ساير اعصار كه بشر تبعيّت از حجج غير معصوم را گردن مي‌نهاده، اين است كه در ادوار گذشته، بت‌پرستان و پيروان كاهنان و دروغ‌زنان، به پرستش شخصي طاغوتي، الهه‌اي، كاهني و حتّي بتي غير از خودشان مشغول مي‌آمدند و نوعي خروج از خود و ترك خود را در اسفل مراتب داشتند؛ ليكن در عصر مدرن، بشر خود را مي‌پرستد. طاغوت، خودِ اوست. بي‌واسطه در خودبنيادي مستقر شده و اين بدترين نوع جاهليّت است كه در تاريخ غربي اتّفاق افتاده است.

اين جاهليّت، موجد جهاني است، آكنده از ظلم و جور. همان كه دربارة عصر آخرين و آخرالزّمان بيان شده است.

تنها در اين مرتبه از «ظهور طاغوت» و بت‌پرستي است كه جهان آكنده و مملوّ از ظلم مي‌شود. وقتي انسان خود را به منزلة «حق» و معيار و حجّت فرض كرد، همة آنچه از او صادر مي‌شود، ظالمانه است. اينجا بشر در بطن ظلم متولّد شده و خود منشأ و مصدر ظلم و باطل است. «اله» و «ربّ»، خود انسان شده، حجّت، شارع و منشأ صدور شريعت، خودِ انسان شده، صدور حكم، حقِّ انسان و از آنِ اوست، ميزان، خود اوست و مجري احكام نيز از او و به سوي اوست. مبدأ و منتها اوست و مسير و مقصد نيز.

شايد بتوان گفت، امام عصر(ع)، بزرگترين بت‌شكن تاريخ حيات بشر بر زمين است. ايشان، بت انسان را در بتخانة وجودي‌اش مي‌شكند.

سخن اميرمؤمنان، علي(ع) خطاب به مردم آخرالزّمان شگفت است، فرمودند: