قسمت دوم: هجرت و افول تمدّنها در قرآن

حسین ذاکری

اشاره

در قسمت پيشين اين مقاله دربارة علل ظهور و شكل‌گيري تمدّن‌ها از ديدگاه «قرآن كريم» به اجمال گفته شد. در اين شمارة نشريه هم به علل افول و سقوط تمدّن‌ها از ديدگاه قرآن پرداخته مي‌شود؛ اگرچه در اين مجال نمي‌توان به همة مورد‌هايي كه خداوند در قرآن اشاره فرموده، پرداخت امّا مي‌توان نگاهي گذرا به پاره‌اي از رفتار‌هاي ناروايي كه كم‌كم تمدّن آفرينان گرفتار آنها شده و نابود شده‌اند، داشت.

1. ستم پيشگي: ستم خانمان برانداز است. كاخ‌ها و بناها از باد‌هاي صرصر ويران نمي‌شوند، از آه‌‌هاي جگرسوز ويران مي‌شوند.

تمدّن آفرينان پس از چندي به خاطر رفتار‌هاي نامناسب در نگاه مردم به چهره‌‌هاي زشت و نفرت‌انگيز دگرگون مي‌شوند و نفوذ مردمي و پايگاه اجتماعي خود را از دست مي‌دهند؛ از اين روي رو در روي مردم قرار مي‌گيرند و به ناگزير براي حفظ پايگاه خود و از اريكه قدرت به زير نيامدن به ستم روي مي‌آورند و ستم نيز پايه‌‌هاي كاخ تمدّن را سست مي‌كند و فرو مي‌ريزاند.

2. فساد: فساد يا تباهي خارج شدن از اعتدال است چه كم و چه زياد. مانند فساد در نفس بدن و… بيشتردر كاركرد انسان به كار مي‌رود. به گرفتن مال از ديگري به ناروا فساد گفته شده؛ زيرا خارج شدن از اعتدال است.

جامعه وقتي گرفتار فساد شود؛ چه اقتصادي و چه اجتماعي، از حدّ وسط و اعتدال خارج مي‌شود.

فساد دست اندازي به حقوق ديگران است از راه قانون شكني و سرپيچي از قانون.

از اين روي قرآن كار فسادانگيزان و فسادكنندگان را چه در اقتصاد و چه در اجتماع فساد يا افساد در زمين دانسته؛ زيرا در نگاه قرآن كار فساد كننده دايره و شعاع كوچكي را به تباهي نمي‌كشد و چنان نيست كه اين آلودگي از خود و پيرامون فرد آلوده خارج نشود و ديگر جا‌هاي جامعه و اركان آن را در سياهي و تباهي فرو نبرد؛ بلكه به همة اركان جامعه، سريان پيدا مي‌كند و خشك و تر را مي‌سوزاند.

قرآن نقاب از چهره نفاق‌پيشگان بر مي‌گيرد و يك به يك ويژگي‌هاي آنان را بر مي‌شمارد و نسبت به فسادانگيزي آنان هشدار مي‌دهد و مي‌فرمايد:

«و اذا قيل لهم لا تفسدوا في الارض قالوا انما نحن مصلحون؛1 وقتي به ايشان گويند فساد و تباهي در زمين نكنيد در جواب گويند: ما نيكوكار و سامان آوريم.»

«الا انهم هم المفسدون و لكن لا يشعرون؛2 آگاه باشيد كه آنان خود مُفْسِد و مَفْسَدَه جو هستند و عاقبت آن را نمي‌فهمند و نمي‌دانند.»

اسلام اين حركت دو رويانه را بيماري مي‌داند؛ زيرا انسان سالم يك چهره بيشتر ندارد و بايد بين روح و جسم او هماهنگي باشد.

قرآن در سوره‌‌هاي: اعراف هود و شعراء از هلاكت و نابودي قوم نوح، هود، صالح، لوط و شعيب سخن گفته و فرمود اين قوم‌هاي صاحب تمدّن و ثروت و مكنت بر اثر فساد سر به نيست شدند. البتّه هر قومي بر اثر فسادي از عرصة زمين برچيده شدند كه به چند نمونه از زبان قرآن اشاره مي‌كنيم:

الف) فساد اقتصادي: اقتصاد از جمله پايه‌ها و ركن‌هاي مهم و بنيادين جامعه است و از ستون‌هاي برپا دارندة خيمة هر تمدّن.اگر اين ركن مهم فرو ريزد تمامي ركن‌هاي جامعه يكي پس از ديگري فرو مي‌ريزند. از اين روي خداوند روي سالم ماندن اين ركن تأكيد مي‌ورزد و به شعيب فرمان مي‌دهد ميان مردم مَدْيَن و خويشان خود برود و آنان را از فساد در زمين پرهيز دهد و به آنان هشدار بدهد كه زمين به دست مردان نيك و صالح خواهد رسيد.

قوم شعيب از باب نمونه است كه خداوند از كار و سرنوشت آنها خبر داده است. اين سنّت كه هر قوم و گروهي كه فساد انگيزد و به‌اندرزها و هشدارها گوش فرا ندهد، دچار عذاب دردناك خواهد شد هميشه و همه گاه و در هر سرزميني جاري است.

تمدّن‌‌هاي بزرگ توانا با شوكت با لشكريان بي شمار و فرمانروايان و سردمداران با تدبير وقتي فساد به اركان اقتصادي آنها راه يافته با همة تلاش كه براي سرپا نگه‌داشتن آنها شده، سر پا نمانده و فرو ريخته‌اند.

استاد محمّدتقي جعفري مي‌نويسد:

تباهي يا اختلالات اقتصادي مي‌تواند عامل نابودي هر گونه تمدّني بوده باشد؛ اگر چه آن تمدّن در اوج شكوفايي سير كند…. بديهي است كه قوام حيات بشري و ميدان تحرّك آن را مسائل اقتصادي تشكيل مي‌دهد؛ زيرا انسان چه در ابتدايي ترين شكل حيات بوده باشد و چه در عالي ترين اشكال آن، بدون استهلاك موادّي از طبيعت امكان ادامة حيات ندارد.

ب) فساد جنسي: خداوند انسان را با نيازها گوناگون آفريده است و براي بر آورده شدن هر يك از آن نيازها راه‌‌هايي را فرا راه قرار داده كه اگر به درستي از آن راه‌ها، نياز‌هاي خود را برآورده و ميل‌ها و خواسته‌‌هاي خود را فرو نشاند، راه درست را برگزيده و به سر منزل، به سلامت خواهد رسيد، و گرنه به كژراهه خواهد افتاد و در سنگلاخ‌ها و باتلاق‌ها گرفتار خواهد آمد.

نياز جنسي: نياز شريف والا و ارزشمندي است كه خداوند در وجود انسان گذاشته و با آن به جامعة ‌انساني جنبش، تكاپو و شادابي بخشيده و انسان‌ها را از حالت ركود و ايستائي به درآورده و به اركان جامعه قوام بخشيده است.

حال اگر اين نياز كه براي ماندگاري نسل انسان و تشكيل جامعه و شكوفايي زندگي و ر‌هايي از تنهايي و سرگرداني و انزوا در وجود انسان قرار داده شده به خاطر سركشي انسان و گردن ننهادن به فرمان پيامبران به درستي برآورده نشود يا از هر راهي و با هر روشي برآورده شود كه پاره‌اي از مكتب‌ها برآنند فاجعه‌‌هاي بزرگ انساني را در پي دارد كه قرآن به يكي از آن فاجعه‌‌هاي بزرگ انساني براي عبرت انسان‌ها اشاره مي‌كند:

و لوطاً اذ قال لقومه‌انّكم لتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من احد من العالمين؛3 [و ما فرستاديم] لوط را هنگامي كه به قوم خود گفت:آيا شما كار زشت مي‌كنيد؟ هيچ كس از جهانيان در اين كار بر شما پيشي نگرفته است؟»

ائنّكم لتأتون الرجال و تقطعون السبيل و تأتون في ناديكم المنكر فما كان جواب قومه الاّ ان قالوا ائتنا بعذاب الله‌ان كنت من الصادقين؛4 شما [به جاي زنان] با مردان مي‌گراييد و راه نسل و فرزند مي‌برُيد و درانجمن خود ناپسندي‌ها و ناشايستي‌ها مي‌كنيد؟

پس پاسخ قوم او نبود، مگر اينكه گفتند: «عذاب خدا را به ما بياور اگر

راستگويي.»

لوط نيز پس از نااميدي از هدايت قوم خود از خداوند خواست كه ريشة اين قوم كثيف را بركند و به اين ترتيب سنّت الهي جاري شد. خداوند به وعدة خود عمل كرد و قوم فاسد و فسادپراكن را ريشه كن ساخت و نابود كرد:

انّا منزلون علي اهل هذه القرية رجزاً من السّماء بما كانوا يفسقون؛ [فرشتگان گفتند:] ما بر سر مردم اين شهر عذابي از آسمان فرو ريزيم به سبب آن بدكاري و تباه كاري كه مي‌كردند.»

ج) اسراف: خداوند انسان را آفريد و براي ادامة حيات و شاداب ماندن و شاداب زندگي كردن و رشد و تكامل طبيعت را در اختيارش گذارد.

و به او خرد و شعور و قوة بازشناسي حق از باطل داد تا راه كمال را بپويد و خود را از ساير جانداران جدا كند و تشكيل زندگي دهد و جامعة ‌انساني را بنا كند و طبيعت را نگهبان باشد و به استفادة خردمندانه از مواهب طبيعت زندگي خود را و ديگر جانداران را در مسير درست و بي گزند و بي آفت قرار دهد.

حال اگر انسان از آلاء پروردگار درست استفاده نكرد و از آنچه خداوند به او داده در راه كمال و تواناسازي بنياد‌هاي جامعة خود بهره نگرفت و نيروها استعدادها و توانايي‌هاي خود و طبيعت را هرز داد يا بي قاعده مصرف و زياده روي كرد و تباه ساخت و از اندازه درگذشت، اسراف كرده و از زمرة آنان كه خداوند دوستشان دارد، خارج شده است:

«يا بني آدم خذوا زينتكم عند كل مسجد و كلوا و اشربوا و لاتسرفوا انّه لا يحب المسرفين؛6 اي فرزندان آدم هنگام نماز جامه پوشيد و آرايش گيريد و بخوريد و بياشاميد و زياده‌روي مكنيد كه خداوند اسراف كاران را دوست ندارد.

تمدّن غرب و بسياري از جامعه‌ها و كشور‌هاي پيشرفته ناقوس مرگ خود را با اسراف و تبذير به صدا در آورده‌اند و اگر اين حركت ويران‌گر ادامه بيابد واز مركب غرور و كبر فرود نيايند واز اسراف و تبذير پرهيز نكنند، ازهم فرو خواهند پاشيد.

فرعون در رأس هرم جامعة پيشرفته و متمدّن «مصر» قرار گرفته و از قدرت، هيمنه، شوكت، ثروت، مكنت و عدّه و عُدّة بي شمار برخوردار بود؛ به گونه‌اي كه كسي باور نمي‌كرد اين انسان قدرتمند از اريكة قدرت فرو بيفتد، لشكريانش نابود شوند، تمدّن خيره كننده اش از هم فرو پاشد و تار و پود قدرتش از هم بگسلد و خوار و ذليل در آب غرق شود و به هلاكت برسد و آب جسدش را براي عبرت ديگران به ساحل براند.

خداوند اين انسان چموش و سركش و ستم پيشه را كه گرفتار

عذاب الهي شد از اسراف كنندگان مي‌داند و از او به عنوان مسرف ياد مي‌كند:

«و انّ فرعون لعالٍ في الارض و انّه لمن المسرفين؛7 به درستي كه فرعون برتري جويي كرد در زمين و او از گزاف كاران بود.»

و مي‌فرمايد:

«و لقد نجّينا بني اسرائيل من العذاب المهين. من فرعون انّه كان عالياًَ من المسرفين؛8 ما فرزندان اسرائيل را از عذاب خواري آور رها ساختيم. از عذاب و آزار فرعون كه او برتري جو و از گزاف كاران بود.»

نابودي اسراف كاران وازاندازه گذراندگان سنّت الهي است.اين قانون فراگير و دايره شمول آن گسترده است. هر قوم ملّت و گروهي كه پيام حق را نشنود و سر به فرمان خدا ننهد و نعمت‌ها و آلاء خداوند بي محابا و بي قاعده و تراز مصرف كند و از آنچه در اختيارش قرار داده شده به گزاف بهره برد نابود مي‌شود.

3. تن‌آسايي: تمدّن‌ها، جامعه‌‌هاي قوي و ريشه دار با تلاش‌ها، سخت‌كوشي‌ها و از خود گذشتگي‌هاي انسان‌هاي قانع، صرفه‌جو و از تن آسايي به دور پا مي‌گيرند، سر به آسمان مي‌سايند، دامن مي‌گسترند، ريشه به اعماق مي‌دوانند و در برابر تندباد حادثه بسان كوه ثابت و استوار مي‌مانند.

هيچ تمدّني، هيچ حركت بزرگ تاريخي دگرگوني آفرين و سرنوشت سازي، هيچ نوآوري، ابتكار و آفرينندگي از ميان مردم فرو رفته در ناز و نعمت و با بدن‌هاي نازك و لطيف سر بر نياورده است.

در طول تاريخ هركجا جامعه‌اي شكل گرفته و ‌انسان‌هايي به عزّت و اقتدار و سربلندي و تمدّن درخشان و جامعه‌اي پويا رسيده‌اند در سايه تلاش و رنج بوده است.

تمدّن اسلامي در پرتو تلاش مردان پولادين اراده پديد آمد و سال‌ها پوييد. روشن است كه براي حفظ اين تمدّن بي‌نظير تلاش و مجاهدت لازم است.

قرآن پديدة كام‌كاري، تن‌آسايي و نازپروردگي را پديده‌اي شوم براي جامعه‌‌هاي انساني مي‌داند و خطري بزرگ براي عزّت و اقتدار آنان.

كامكاران و تن‌آسايان زمينه را براي هرگونه ذلّت و خواري و پستي و فرومايگي جامعه آماده مي‌سازند.

قرآن كريم در اين باره مي‌فرمايد:

و ما ارسلنا في قرية من نذير الاّ قال مترفوها انّا بما ارسلتم به كافرون؛ ما به هيچ شهر آگاه كننده و بيم دهنده نفرستاديم مگر آنكه تن آسايان و به ناز پروردگان آنجا گفتند: ما به آنچه شما فرستاده شده‌ايد كافريم.»

4. پاي بندي به ‌انديشه‌‌هاي كهنه: تمدّن‌‌هاي بزرگ انساني در پرتو انديشه‌‌هاي نو بالنده و شكوفان و خردورزي‌ها پاگرفته، باليده و به شكوفه نشسته‌اند.

انديشه‌‌هاي نو و فرهنگ‌هاي زنده، پديدآورندة تمدّن و گردانندة

چرخ‌هاي آنند.

تمدّن حيات و حركت رو به كمال و رشد و بالندگي خود را از انديشه و آموزه‌‌هاي آن به آن نوشونده مي‌گيرد و در فضاي انديشه‌‌هاي نو و پيشرفته و همه سونگر و ژرف مي‌تواند نفس بكشد و درگذر زمان پژمرده نشود و از حركت باز نايستد.

تمدّن، بايد بر بال خردورزي و استفاده و بهره از خرد ديگران و انديشه‌‌هاي نو و كنارگذاشتن انديشه‌‌هاي كهنه و ناكارآمد هميشه و همه گاه حركت كند تا در عرصة هنر، نوآوري داشته باشد. در صنعت به ابتكارها و نوآوري‌هايي دست يابد و در كشاورزي دگرگوني پديد آورد. در آموزش و پرورش گام در راه‌‌هاي جديدي بگذارد. در تربيت كودكان نوجوانان و جوانان شيوه‌‌هاي نوي پديد آورد يا از شيوه‌‌هاي نو به خوبي بهره برد. در مبارزه با ناهنجاري‌هاي اجتماعي ابتكار عمل را به دست گيرد.

انديشه و خردورزي روح تمدّن است. اگر انديشه از پويايي بازماند و خردمندان از به كارگيري خرد خود براي كشف راه‌‌هاي جديد حركت قافلة جامعه و تمدّن خودداري ورزند يا نادانانِ بر اريكه آنان را از اين كار باز دارند، تمدّن از داخل خالي مي‌شود و به زودي درهم مي‌شكند.

از اين رو قرآن كريم دست كساني را كه تلاش مي‌كرده‌اند كه ‌انسان‌ها را به تقليد از پيشينيان وادارند، رو مي‌كند و چهرة آنان را به ‌انسان‌ها مي‌نماياند و مي‌فرمايد:

«كذلك ما ارسلنا من قبلك من قريةٍ من نذير الاّ قال مترفوها انّا وجدنا آباءنا علي اُمّةٍ و انّا علي آثارهم مقتدون؛9 و همچنان ما نفرستاديم پيش از تو [اي محمّد] در هيچ شهري آگاه كننده‌اي جز آنكه جهان داران و افزون كاران آنها مي‌گفتند: ما پدران خود را بر اين كيش يافتيم و ما به آنها اقتدا مي‌كنيم.

خداوند با اين آية شريف، مهم‌ترين رمزِ ماندگاري هر جامعه و تمدّني را بيان مي‌كند. به ويژه براي مسلمانان پيام دارد و به آنان يادآور مي‌شود عرصة فرهنگ و دين را به كامكاران، به نازپروردگان، جهان داران و افزون كاران و انگذارند؛‌ زيرا كامكاران و مترفان جامعه برنمي تابند كه دين با نياز‌هاي جديد همخواني بيابد و پاسخ گوي نياز‌هاي مردم باشد و زنجير‌هاي تقليد را كه ماندگاري و آقايي و سروري آنان در آن است، از انديشه و فكر مردم بگشايد؛ از اين روي بايد آگاهانه در هر زمان و مكان با اين شوم آفرينان تيره روز در افتاد تا آفتاب حق هميشه نور افشاند. ان‌شاءالله

پی‌نوشت‌ها: