تفکّر، فرهنگ و ادب، تمدّن

قسمت دوم

اسماعیل شفیعی سروستانی

جايگاه و معني فرهنگ

فرهنگ روح پنهان همة مناسبات است. آنچه كه بر پاية آن، تمامي امور حيات فردي و جمعي انسان شكل مي‌گيرد. «ادب»، «اخلاق»، «فرهنگ» يا هر اسم ديگري كه ظرفيّت كشش بار اين مفهوم را در خود داشته باشد، كليّت گستره‌اي است كه «بودن»، «زيستن» و «مردن» آدمي را معني مي‌بخشد. آن هم در ارتباط با تفكّري ويژه، شناختي خاص و تعريفي معيّن از عالم و آدم كه پيامبر(ص)، حكيم يا متفكّري، آن را پيشكش فرزندان آدمي ساخته است. به عبارت ديگر، «فرهنگ» همة ادب و اخلاقي است كه نوع رابطة انسان را با خودش، طبيعت و مبدأ هستي تعيين مي‌كند، با وسعتي كه همة مناسبات فردي و جمعي را در خود جاي داده است. آنچه كه در اين ميان، هويّت، شخصيّت و مختصات فرهنگ را معلوم مي‌سازد، نوع نگرش و تفكّر ويژه‌اي است كه مبدأ و مقصد انسان، مبتني بر آن پي‌ريزي مي‌شود.

شايان ذكر است كه تاكنون در طرح اين مبحث و معاني و تعاريف مختلفي كه علم الاجتماع غربي، به تبع دريافت‌هاي اومانيستي عرضه كرده، از توجّه به تفكّر و مباني نظري غفلت شده است.

ادبا و بزرگان اين سرزمين، از گذشته‌هاي دور تا آن زمان كه لفظ و معني هم‌زيستي مسالمت‌آميز خود را از دست نداده بودند، با تكيه بر «دريافت‌هاي معنوي» از هستي به تعريف ادب و فرهنگ پرداخته‌اند و جز اينها را در حيطه و زمرة علم زيرين و پست و متوجّه حواسّ ظاهري و وجه حيواني حيات آدمي تلقّي كرده‌اند؛ از اين رو همواره در اين گونه آثار، «فرهنگ» حامل بار مفهوم مثبت «معنوي» بوده و آن بزرگان اعمال و حركات منبعث از نفس امّارة انساني را در حيطة «ادب» و «فرهنگ» وارد نمي‌كردند؛1 چنان كه «بوعلي» در «دانشنامة علايي» علم نظري را به سه رتبه تقسيم نموده و مي‌نويسد:

امّا علم نظري سه گونه است: يكي را علم برين خوانند و علم پيشين و آنچه سپس طبيعت است و يكي را علم ميانگين و علم فرهنگ و رياضت خوانند ... يكي را علم طبيعي و علم زيرين خوانند.

صاحب «تاريخ بيهق» نيز در اين باره مي‌نويسد:

و هر ولايتي را علمي خاص است. روميان را علم طب است... و هند را تنجيم و حساب و پارسيان را علم آداب نفس و فرهنگ و اين علم اخلاق است.

كلام خواجه نصير طوسي در كتاب «اخلاق ناصري» نيز مبيّن همين موضوع است. وي در باب تربيت فرزند مي‌نويسد: ... و هم از تدبير نفساني او كمالات نفساني چون آداب و فرهنگ و هنر.

بزرگان اهل كلام منظوم از فردوسي طوسي تا مولوي و سعدي همواره به اين وجه از معني فرهنگ توجّهي ويژه داشته‌اند.

به طوري كه در همة اين آثار ملاحظه مي‌شود، بزرگان اهل معرفت و حكمت فارسي «فرهنگ» را به منزلة اخلاق و منشي دانسته‌اند، كه نفس را به صلاح مي‌آورد و از بدي دور مي‌كند تا مؤدّب به ادب دين شود و صاحبش را به سوي كمالات معنوي سوق دهد. در اين باب همگان جايگاه فرهنگ را دل مردان با فراست دانسته‌اند كه از پليدي دور مانده و به سبب آن به اصل دانايي و حكمت دست يافته‌اند. قطران تبريزي مي‌سرايد:

به دل ز آيينة فرهنگ، زنگ رنگ بزدودي

تو هر كس را به دانايي ره فرهنگ بنمودي

گفتني است كه امروزه به تبع غلبة غربزدگي و علوم غربي، عنوان «فرهنگ و فرهنگي» براي كلّية معاملات و آثاري به كار مي‌رود كه با هواجس انسان سر و كار دارد و با كمك ابزار و فنون ظريف ارائه مي‌گردند؛ وگرنه توجّه به معنويّت و معرفت ديني و اخلاق، چنان كه پيشينيان بدان توجّه داشته‌اند، در اين امر لحاظ نمي‌گردد.

فرهنگ به عنوان اخلاق و ادب، از ميان كلام اهل معرفت جاري مي‌گردد و در سير تدريجي، همة امور انساني را تحت الشّعاع خويش قرار مي‌دهد. از همين رو آنچه به ادب و آثار ادبي يك قوم معناي ويژه‌اي مي‌بخشد و آنها را متمايز مي‌سازد، تفكّر و بينشي است كه به عنوان پشتوانة «فرهنگ» خود را مي‌نماياند و به همين ترتيب فرهنگ به همة صورت‌ها و قالب‌هاي حيات يك ملّت رنگ خويش مي‌زند؛ به سان نوري كه از پس شيشه‌هاي رنگين مي‌تابد و صور مختلف و رنگيني را منعكس مي‌كند؛ انعكاسي از نوري واحد با جلواتي رنگارنگ. در واقع، اهل تفكّر، از بلنداي عالم ملك به عالم مي‌نگرند و اين انفكاك از پهنة خاك، امكان ايجاد نسبت با مبدأ هستي را برايشان فراهم مي‌آورد؛ چرا كه همگان را قدرت بيرون شدن از خود نيست و به همين لحاظ، امكان درك و فهم جايگاه و ساحت انسان در پهنة عالم همگان را نصيب نگرديده است.

بي‌ترديد، بدون كسب معرفت دربارة جايگاه و ساحت آدمي آن‌چنان كه به حقيقت هست و بدون پي بردن به درجة نزول او

از آن ساحت تا ساحتي كه در آن اسكان يافته است، امكان ترسيم طرح روشني از وضعيّت اين انسان در پهنة خاك در دوره‌هاي مختلف نبوده است و اين مهم همواره بر دوش «اهل نظر» بوده و هم آنان هميشه روشن كنندة اين خطوط و جريانات بوده‌اند. چنان كه دوام و بقاي مستقل هر قوم نيز به وجود آنان بستگي تام و تمام دارد.

جايگاه و معني تمدّن

اگرچه دربارة تمدّن يا مدنيّت، تعاريف بسياري عرضه شده و به مقتضاي نوع نگرش به مباحث و مسائل فرهنگي، به نحوي از آن سخن به ميان آمده است، ليكن بايد متذكّر اين نكته شد كه «تمدّن» وجه صوري و مادّي حيات آدمي در عرصة خاك است. مصداقي خارجي و عيني از فرهنگ و همة باورهاي يك ملّت كه در قالب مناسبات مادّي خود را مي‌نماياند.

شهرسازي، مسكن، پوشش، داد و ستد و معاملات و ديگر مناسبات مبتلا به آدمي اگرچه در وجهي روي در نظام اخلاقي و فرهنگي دارند، امّا وجه بيروني و خارجي آنها در پيوندي نزديك و متجانس، تمدّن يك قوم را به وجود مي‌آورند. تمدّني كه در خود همة ويژگي‌هاي نظام اخلاقي و فرهنگي آن ملّت را داراست.

از نظر ارزشي، به تبع جايگاه صورت مادّي حيات، تمدّن، ذيل فرهنگ قابل بررسي است و پس از تفكّر و فرهنگ قرار مي‌گيرد. چنان كه جسم و كالبد آدمي، متأثّر از تمنيّات نفساني اوست و هر يك از كردار و اعمال، جلوه‌اي از آن تمنّا را باز مي‌نماياند.

آجر، گل، خشت و چوب، تنها مصالحي هستند كه در دستان زبردست بنّا شكل مي‌گيرند. امّا در حقيقت، آنكه شكل ويژة بنا را در ما في الضّمير و صفحة ذهن خويش طرّاحي نموده است، معماري است كه با نوع دريافت خود از هستي و فرهنگش مي‌زيد و بنّا را منطبق با آن برمي‌كشد. تفاوتي نمي‌كند. معمار، شهرساز يا طرّاح لباس هر يك به سهم خود در وقت ابراز توانايي و خلاقيّت، آنچه را كه در دل مي‌پرورد، عرضه مي‌دارد. از همين روست كه در وقت فراگير شدن يك فرهنگ و مستولي بودن اخلاقي ويژه بر يك قوم، همة اجزاي مدنيّت، يك نوا را سر مي‌دهند. معماري آنچه را كه شهرها مي‌گويند، تكرار مي‌كند و هر دو با هم با پوشش، هم‌نوا مي‌شوند و الخ...

نگاهي به تمدّن معاصر بيفكنيد، آيا از شهرهاي مدرن، آپارتمان‌هاي لوكس،‌جامه‌هاي رنگين، مركب‌هاي رهوار و ديگر ابزار و اشيايي كه مورد استفادة انسان امروز است، صدا و آهنگي يك دست نمي‌شنويد؟! و آيا در همان حال بنّاهايي مانده از اعصار گذشته يا سنّتي به يادگار مانده از حوزة فرهنگي پيشين، به سازي نمي‌ماند كه در پرده‌اي ديگر مي‌نوازد و در وضع امروز تعارض به وجود مي‌آورد؟! تعارض را همه درك مي‌كنند و اين تعارض پيش از آنكه مربوط به صورت بنّا باشد به وجه فرهنگي برمي‌گردد و اين تعارض بنيادين فرهنگي است كه در عرصة‌ تاريخ بحران مي‌آفريند.

در هر حال بايد گفت: تمدّن صورت مادّي حيات انسان است و فرهنگ روحي كه در كالبد تمدّن دميده مي‌شود تا حركت و جنبش آن را سبب شود.

نسبت ميان فرهنگ و مدنيّت

مناسبات و معاملات انساني در ميان همة داد و ستدهاي فردي و جمعي، نيرو از قلب تپنده‌اي مي‌گيرند كه خون سرزندگي و شادابي را در همة شريان‌ها و بافت‌هاي جامعه وارد مي‌سازد. به همين دليل هر يك از اجزاي مدنيّت يك ملّت، در اوج بالندگي خود، منادي فرهنگي مي‌شود كه بر پاية آن استوار گشته است. خواه سخن از معماري و شهرسازي به ميان آيد و خواه از پوشش و جامة مردمان، چه تماشاگر نهادهاي اقتصادي و مالي حاكم و رايج باشيد و چه نظاره‌گر نظام آموزشي. هر يك از اين اجزا در ظرف خويش، مظروف معيّني را جلوه‌گر مي‌سازند كه در ماهيّت و اساس به يك منشأ معيّن باز مي‌گردد و تنها صورت‌ها هستند كه جلوه‌هاي رنگارنگ به خود مي‌گيرند. گويي كه روح واحدي به ميان كالبد همة آنان دميده شده است. با مبدأ و غايتي معيّن و تعريف شده كه ساكنان يك ديار را در صورت فردي و جمعي به سوي آن غايت فرا مي‌خواند. در چنين فصلي كه فرهنگ و تمدّن به هم‌زيستي

كامل رسيده‌اند، هر چيز چنان در جاي خود قرار مي‌گيرد كه همة منابع و نيروها در يك جهت واحد به حركت درمي‌آيند و هيچ عاملي، ديگري را نقض يا خنثي نمي‌كند. علّت بسيار روشن است: ادبي كه بعد از جايگير شدن در سينة معماران، صنعتگران، دوزندگان، نوازندگان و صاحبان فنون، صورت مادّي خويش را در قالب يك مدنيّت جامع ايجاد مي‌كند؛ تمدّني با تعريفي معيّن و مختصاتي قابل مطالعه كه همة دريافت و ديدگاه‌هاي سازندگانش را دربارة مبدأ، غايت و ادب زيستن آشكار مي‌سازد.

نتيجه اينكه، رمز ماندگاري هر تمدّني و شكوفايي و سرزندگي آن در استحكام و تنومندي اخلاق، ادب و فرهنگي است كه به اجزا و صورت‌هاي آن تمدّن معني مي‌بخشد. گذشته از اين، فرهنگ، ادب و اخلاق، نحوة اتّصال به مبدأ هستي و قرار گرفتن در طريقت و بالأخره امكان نيل به غايت را هم معلوم مي‌سازند. از اين رو، بايد گفت: هويّت واحد و قابل تعريف تمدّن هر قوم، حيات و دوام آن تمدّن را تضمين مي‌كند، امّا حيات هر تمدّني مشروط به حفظ ارتباط با آن هويّت است. در غير اين صورت دير يا زود رو به افول مي‌گذارد و اجزايش از هم مي‌پاشد و در اين ميان آنكه ديگر بار در ميان حوادث مي‌ماند و براي رهايي به هر حشيشي دست مي‌يازد، انسان است انساني كه چون دستاويزي ندارد، ناگزير اساس عمل خود را بر بيهودگي و پراكندگي استوار مي‌سازد و همان گونه كه اشاره شد اين سرآغاز عصر «سوءتفاهم» است يا عصري كه هر نوع هم‌دلي و هم‌زباني رخت برمي‌بندد و صورت همة معاملات و مناسبات روي به پراكندگي مي‌آورد. به طوري كه امروزه چنين مي‌نمايد كه هر يك از وجوه تمدّن به دست افرادي بيگانه با يكديگر بنا شده است. معماراني كه هيچ نوع سنخيّت و هم‌دلي با هم نداشته‌اند.

دست‌يابي به «راز هستي»، خود مستلزم جدّ و جهدي بود كه اهل نظر با گذر از ساحات پست حيوي بدان دست مي‌يافتند، آن هم با قرار گرفتن در مسير عنايتي ويژه؛ وگرنه هيچ گاه نمي‌توانستند نشاني از عالم انس و معرفت به دست آورند و نقش واسط ميان عوام النّاس و مبدأ فيض و احسان را ايفا كنند. با اين وصف بايد اذعان داشت كه «اهل ادب حقيقي» به واسطة نسبتشان با مبدأ هستي در ميان تودة مردم، به مانند «سري» هستند كه هدايت و فرماندهي «تن» را عهده دارند؛ زيرا رسم كنندة همة خطوط و روابط و شارح همة بايدها و نبايدها مي‌شوند. بايد دانست، پيش از آنكه معاملات و مناسبات و به طور كلّي صورت‌هاي مادّي حيات در جوامع، روي به تباهي آورد، اهل ادب و آثار آنها به تباهي مي‌رسند.

آثار بريده از اصل، رابطة ميان مدنيّت يك ملّت را با فرهنگ و اخلاقش منقطع مي‌سازند و شعر و سخنوري را در خدمت تفسير تمايلات حيوي و نفساني درمي‌آورند و از آن پس، حجاب‌هاي گسترده از سوي اهل فرهنگ قلّابي ميان عوام‌النّاس و مبدأ هستي و معرفت، تاريكي را چنان مي‌گسترد كه مجاز از حقيقت باز شناخته نمي‌شود و از آن پس هر تدبيري كه براي اصلاح امور ملكي انديشيده شود، نتيجه‌اي جز اغتشاش نخواهد داشت؛ زيرا دوري از اهل نظر، امكان درك رابطة دقيق ميان پديده‌ها، مناسبات و ساختار فرهنگي را مشكل مي‌نمايد. به طوري كه هر دارويي تجويز شود، اگرچه تسكيني بر يكي از آلام است، ليكن بر دردي ديگر مي‌افزايد؛ دغدغه‌اي است كه روي به تزايد دارد. همة‌ قلب‌هاي ناآرام و اعمال و تدابير بي‌بنيادي كه هر يك از وجوه خود را از مبدأيي و مبنايي مي‌گيرند، شالودة تشكيل مدّنيتي آشفته مي‌شوند، مدنيّتي كه هيچ كدام از مناسباتشان با ديگر اجزا هم‌سويي و هم‌خواني پيدا نمي‌كنند.

تغيير حاصل شده در ادب و اديب‌نماياني كه تأديب قوم را عهده‌دار مي‌گردند، نسبت‌ها را مي‌گسلد و انسان بدون معلّم، زمام خويش را به دست مركب مي‌سپارد، گاه روي به بيگانه مي‌آورد و گاه به خود مراجعه مي‌كند.

پي‌نوشت‌ها: