گفتگو درباره امام مهدي، عليه‏السلام

قسمت هفتم

شهيد سيد محمدباقر صدر

مترجم: مصطفي شفيعي

فايده عمر طولاني

اشاره: در قسمت پيشين مقاله، پاسخ شهيد صدر به اين پرسش را كه چگونه ممكن است امام عصر، عليه‏السلام، از عمري چنين طولاني برخوردار باشند؟ بيان كرديم و گفتيم كه اولاً، از نظر علمي چنين عمر طولاني امري ممكن است.اگرچه علم بشر تا كنون نتوانسته است در عمل اين امكان را تحقق بخشد.ثانياً، اشكالي ندارد كه بگوييم طول عمر آن حضرت اعجاز الهي و به نوعي از كار افتادن قوانين طبيعي است.اما اينكه چرا خداوند با از كار انداختن قوانين طبيعي عمر طولاني به آن حضرت بخشيده است؟ پرسشي است كه در اين قسمت مقاله به پاسخ آن پرداخته مي‏شود.

اينك به پرسش دوم مي‏پردازيم كه مي‏گويد:

علت اينهمه اصرار از جانب خداوند متعال نسبت به اين شخص خاص چيست كه براي طولاني كردن عمر او قوانين طبيعي از كار بيفتد؟ چرا رهبري آينده به كسي واگذار نمي‏شود كه مولود آينده باشد و اتفاقات و پيشامدهاي مهم روز موعود، او را بسازد و سپس به ميدان آمده و نقش خود را ايفا كند؟

به عبارت ديگر فايده اين غيبت طولاني چيست؟

بسياري از مردم اين را مي‏پرسند و نمي‏خواهند يك جواب تعبدي بشنوند.البته ما معتقديم كه دوازده امام يك مجموعه منحصر به فرد است(1) كه تعويض هيچ يك از مهره‏هاي آن به هيچ وجه امكان ندارد ولي اين افراد مي‏خواهند براي اين ديدگاه يك توجيه جامعه شناختي بر اساس حقايق محسوس داشته باشند كه خودِ آن انقلاب بزرگ و فراورده‏هاي شدني آن را تبيين كند.

بر اين اساس موقتاً از معتقدات خود نسبت به امامان معصوم(2) چشم مي‏پوشيم و اين پرسش را مطرح مي‏كنيم كه: آيا ما مي‏توانيم نسبت به تغيير مورد نظر از طريق بررسي سنتهاي اجتماعي و تجربيات زندگي، چنين نتيجه بگيريم كه يكي از عوامل پيروزي و موفقيت رهبر منتظر، همين عمر طولاني است؟

جواب ما مثبت است به چند دليل، از جمله كه:

ايجاد يك دگرگوني بنيادين مي‏طلبد كه رهبري آن در دست انساني فوق العاده از نظر روحي باشد؛ با شناختي كامل از تواناييها و برتريهاي مكتب خود و آگاهي ژرف از ضعف نظامهايي كه بايستي منهدم كند و تمدني نو بر ويرانه آن بسازد.

به هر مقدار كه جان و دل رهبر نظم نوين جهاني از ابتذال و پوچي تمدني كه به جنگش برخاسته، آگاه باشد و بداند كه آن تمدن تنها يك نقطه كوچك نسبت به خط طولاني تمدن انساني است، به همان مقدار از نظر روحي(3) قدرت بيشتري براي رو در رويي و پايداري مي‏يابد و آنقدر مي‏جنگد تا پيروزي را

به دست آورد.

روشن است كه مقدار لازم اين روان شناختي با حجم دگرگوني مورد نظر و با تمدني كه بايد واژگون شود، تناسب دارد.اين درگيريها هر چه با نظامهاي بزرگتر و تمدنهاي كهن‏تر باشد، شناخت فراگيرتري را مي‏طلبد.و چون در روز موعود مقرر است كه جهانِ پر از ظلم و ستم با همه زرق و برق و جلوه‏هاي رنگارنگش زير و زبر شود، طبيعي است كه بايد دنبال شخصي بود كه يك تنه از همه جهان فراتر بوده؛ و مولود تمدني نباشد كه مي‏خواهد آن را دگرگون و كاخ عدل را بر ويرانه آن بسازد.زيرا كسي كه در سايه يك تمدن كهن و ريشه‏دار كه همه جهان تحت تأثير سيطره ارزشي آن است بزرگ شود در مقابل آن تمدن احساس كوچكي مي‏كند زيرا از وقتي كه چشم به جهان مي‏گشايد و هنگامي كه پرورش مي‏يابد تا زماني كه بزرگ مي‏شود همواره حاكميت آن تمدن را مي‏بيند و به هرجا نگاه مي‏اندازد جز جلوه‏هاي رنگارنگ آن را نمي‏بيند.

و بالعكس كسي كه با تاريخ زندگي كرده و پيش از آنكه اين تمدن شكل بگيرد حضور داشته و همه تمدنهاي بزرگ و فروپاشي(4) آنان را يكي پس از ديگري با چشمان خود ديده باشد، نه اينكه فقط تاريخ را خوانده باشد؛ تمدني را ديده است كه بايستي آخرين پرده از داستان زندگي انسان قبل از روز موعود را به نمايش بگذارد.در واقع چنين كسي اين تمدن را پيش از پيدايش و قبل از جوانه زدن ديده و سپس شاهد پيدايش و ظهور و بروز آن بوده، تا اينكه به مرحله رشد رسيده و بالاخره زماني كه كاملاً شكوفا گشته و بتدريج بر همه مقدرات جهان سيطره پيدا كرده است.

در حقيقت شخصي كه همه اين مراحل را با زيركي و آگاهي كامل پشت سر گذاشته به اين غول وحشتناك - كه در صدد از پاي درآوردن آن است - از آن زاويه تاريخي كه با چشمان خود ديده است مي‏نگرد، نه اينكه فقط به كتابهاي تاريخي مراجعه كرده و يا به عنوان يك سرنوشت محتوم آن را پذيرفته باشد.چنين شخصي قطعاً ديدگاهش همانند ديدگاه روسو(5) نخواهد بود كه درباره او گويند حتي تصور اين كه فرانسه روزي بدون شاه باشد او را دچار ترس و وحشت مي‏كرد.با اين كه او در جهان انديشه و فلسفه از بزرگترين مبلغان و داعيان دگرگوني سياست حاكم بود و اين بدان علت بود كه روسو در فضاي پادشاهي پرورش يافته بود و در طول زندگي در جوّ پادشاهي تنفس مي‏كرد.

ولي شخصي كه در همه تاريخ حضور داشته، خود داراي ابهّت تاريخ و قدرت تاريخ است و كاملاً مي‏داند كه آنچه اينك حاكميت دارد، گوشه‏اي از تاريخ و قدرت تاريخ است كه با زمينه‏هاي خاصي به وجود آمده است و با گذشت زمان و زمينه‏هاي جديد از ميان خواهد رفت و چيزي از آن باقي نخواهد ماند؛ چنان كه در گذشته نزديك يا دور اصلاً وجود نداشت.وانگهي عمر تمدنها هرچند طول بكشد نسبت به عمر طولاني تاريخ چند روزي بيش نيست.

اجازه بدهيد سؤالي بكنم، آيا سوره كهف و سرگذشت جواناني را كه به خداي خود ايمان آوردند و خداوند بر هدايتشان افزود خوانده‏ايد؟(6) جواناني كه با نظامي بت‏پرست و خودكامه مواجه بودند كه صداي توحيد را در گلو خفه مي‏كرد و نمي‏گذاشت در صف متحد شرك، خللي وارد آيد.جواناني كه نفس در سينه آنان تنگ شد و نااميدي بديشان روي آورد و همه درها را به روي خود بسته يافتند؛ وقتي چنين ديدند به غاري پناه بردند و از خداوند براي مشكل خود چاره خواستند.براي اين جوانان بسيار سنگين بود كه باطل حاكم باشد و حق محكوم و ستمگران هركسي را كه قلبش براي حق مي‏تپد، نابود سازند.

آيا مي‏دانيد خداوند با ايشان چه كرد؟

خداوند آنان را سيصد و نه سال در آن غار خواب كرد و سپس از خواب برانگيخت و به صحنه زندگي بازگرداند در حالي كه آن نظام بيدادگر سقوط كرده و به زباله‏دان تاريخ

سپرده شده بود و ديگر هيچ قدرتي نداشت.

چرا خداوند چنين كرد؟

براي اين كه آن جوانان برومند، فروپاشي حكومت باطل را با چشم خود ببينند.همان حكومتي كه سيطره و وجودش براي آنان بسيار بزرگ و مهم مي‏نمود و اينك با چشمان خود پايان كار آن نابكاران را مي‏ديدند تا در نظرشان قدرت و تواناييهاي ستمكاران تاريخ، كوچك و حقير جلوه كند.

اگر اصحاب كهف به خاطر آن اتفاق نادر كه سيصد سال به زندگي‏شان افزود، توانستند بروشني همه چيز را ببينند و روحيه‏اي برتر يابند پس براي آن امام منتظر، در تمام عمر طولاني‏اش چنين اتفاقي حاصل بوده است و به او امكان مي‏داده كه اين انسان سترگ را از آغاز تا كنون ببيند.(7)

گذشته از اين، تجربه‏اي كه از همراهي با تمدنها حاصل مي‏شود و حضور شخصي در حركتها و دگرگونيهاي تاريخي اثر شگرفي در آمادگي فكري و كارايي رهبر براي روز موعود دارد، باعث مي‏شود همه رفتارهاي كاربردي ديگران را با تمام نقطه‏هاي قوت و ضعف و خطا و صواب بشناسد و با كمال آگاهي و شناخت نسبت به عوامل و اسباب و جهت‏گيريهاي تاريخي، دست به اصلاح جامعه بزند.

البته اين انقلاب بزرگي كه اجراي آن بر دوش امام منتظر گذاشته شده بر پايه و بنياد اسلام است و طبيعي است كه رهبري آن بايستي به مركزيت اسلام كاملاً نزديك باشد و شخصيتي مستقل داشته باشد و از تأثيرات تمدني كه مي‏خواهد با آن بجنگد به دور باشد.

اما كسي كه در دامن آن تمدن به دنيا آمده، پرورش يافته و افكارش در چارچوب آن رشد كرده است كه قطعاً نمي‏تواند به دور از رسوبات و نوع تفكر آن تمدن باشد.

پس براي اين كه تأثير ناپذيري چنين رهبري از آن تمدن، تضمين گردد، لازم است شخصيت او در تمدنهاي پيشين كه اصالت بيشتري داشته است به گونه‏اي كامل شكل گرفته باشد.

ادامه دارد

پي‏نوشتها: