سيد حميري، شاعر اهل بيت

سيد جمال‏الدين حجازي

خورشيد سال پنجم از قرن دو هجري تازه طلوع كرده بود كه اسماعيل در خانواده‏اي از خوارج به دنيا آمد.

مادرش او را سيد لقب داد(1). هنوز سيد در ايام كودكي بود كه نور ولايت در وجودش درخشيد و محبت حضرت علي، عليه‏السلام، قلبش را تسخير نمود.عبّاسه دختر سيد گويد: پدرم به من گفت:

وقتي طفلي خردسال بودم از پدر و مادرم مي‏شنيدم كه نسبت به اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، اهانت و جسارت مي‏كنند و از آن حضرت نكوهش و عيبجويي مي‏نمايند.من كه طاقت شنيدن آن سخنان ناروا را نداشتم، از خانه گريختم وتنها وگرسنه ماندم، اما رنج گرسنگي را بر بازگشت نزد آنان ترجيح دادم و با شكم گرسنه در مساجد خوابيدم، زيرا از پدر و مادرم به خاطر ناسزا گفتن و اهانت نمودن به مولا علي، عليه‏السلام، نفرت داشتم.تا آنكه گرسنگي به من فشار آورد و توانم را ربود، به خانه برگشتم، مقداري غذا خوردم و دوباره گريختم.

وقتي قدري بزرگتر شدم و قدرت تعقل يافتم و سرودن آغاز كردم، به پدر و مادرم گفتم: من بر شما حقي دارم كه در برابر حق شما بر من بسيار ناچيز است، پس هر گاه مي‏خواهيد از اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، بزشتي ياد كنيد و او را دشنام گوييد، مرا دور سازيد، زيرا شنيدن اين جسارتها نسبت به آن حضرت، مرا ناآرام و پريشان مي‏گرداند و ميل ندارم در اثر مشاجره با شما مورد نفرينتان قرار گيرم.اما آن دو بر گمراهي خويش افزودند و همچنان در باطلشان شتافتند.

من كه هرگز نمي‏توانستم آن وضع‏اسفبار را تحمل كنم، از پدر و مادرم جداشدم و اشعاري سروده برايشان فرستادم.(2)

اما آنان مرا تهديد به قتل نمودند.من نزد عقبة بن مسلم رفتم و سرگذشتم را براي او شرح دادم.وي مرا مورد حمايت و محبت خويش قرار داد، محل سكونتي در اختيارم گذاشت و مايحتاج زندگيم را تأمين كرد و گفت: از پدر و مادرت فاصله بگير.(3)

يكي از دوستان سيد درباره‏اش مي‏گويد:

روزي در منزلش با هم غذا مي‏خورديم، به من گفت: به خدا قسم مدت طولاني و دوران زيادي، اميرمؤمنان، عليه‏السلام، در اين خانه، لعن شد و مورد دشنام بود.

پرسيدم: چه كسي چنين جسارت مي‏كرد؟

گفت: پدر و مادرم كه هر دو اباضي(4) بودند.

گفتم: پس چگونه تو شيعه شدي؟

پاسخ داد: رحمت الهي وجودم را پر كرد و نجاتم داد.(5)

بدين ترتيب سيد حميري از دامان پدر و مادري بدسرشت به سوي هدايت و رستگاري شتافت و با دلي سرشار از ولايت و محبت اميرمؤمنان، عليه‏السلام، به مدح و ستايش از مقام والاي آن حضرت پرداخت، با قلبي مالامال از نفرت و بغض نسبت به غاصبان و خائنان، ظلم و شرك و نفاقشان را ظاهر ساخت و بابيان جنايات و ستمهايشان بر آل محمد، عليهم‏السلام، مردم را با خباثت آنان آشنا نمود.او پيوسته در قالب اشعاري بلند و دلنشين، فضائل و مناقب حضرت علي و زهرا، عليهم‏السلام، را خاطر نشان مي‏ساخت و در ضمن شاهكارهاي علمي و ظرافتهاي ادبي، غاصبان و پيروان گمراهشان را به باد انتقاد مي‏گرفت.

سيد همه جا با بياني قاطع و اشعاري كوبنده و بيدارگر، از حق دفاع مي‏كرد و اساس باطل را منهدم مي‏ساخت.

وقتي رو در روي مخالفان قرار مي‏گرفت، نيز از حمايت ائمه اطهار، عليهم‏السلام و اظهار عقيده‏اش در پيروي از اهل بيت عصمت و طهارت، عليهم‏السلام، پروايي نداشت و پيوسته‏از نفوذ كلامش در راه ترويج مكتب راستين تشيع استفاده مي‏كرد.

حميري در اين راه تا پايان عمر، استوار ماند، مطامع دنيوي و ظواهر مادي فريبش نداد، تهديدهاي دنياپرستان و دين فروشان او را از هدف مقدسش باز نداشت و هرگز در محبت و ولايت آل محمد، عليهم‏السلام، سستي نورزيد.چنانكه در آخر قصيده عينيه‏اش گفته است:

غداً يلاقي المصطفي حيدر و راية الحمد له ترفع فرداي قيامت حيدر، عليه‏السلام، با مصطفي، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، ملاقات نمايد و پرچم حمد و ستايش براي آن حضرت افراشته گردد.

مولي له الجنة مأمورة والنَّار من اجلاله تفزع حيدر، عليه‏السلام، همان مولا و پيشوايي كه بهشت فرمانبردار او مي‏باشد و آتش دوزخ از عظمت قدرت و جلالتش بيمناك است.

امام صدقٍ و له شيعة يرووا من‏الحوض ولم يمنعوا او امام راستين است و شيعيان و پيرواني دارد كه از حوض كوثر سيراب گردند و هرگز از آن رانده نشوند.

بذاك جاءالوحي من ربِّنا يا شيعةالحقِّ فلا تجزعوا اي پيروان حق و شيعيان علي، عليه‏السلام، اين حقايق توسط وحي از سوي پروردگارمان ابلاغ شده، پس هرگز نهراسيد.

الحميري مادحكم لم يزل و لو يقطَّع اصبع اصبع حميري همواره ثناگو و ستايشگر شما است، گر چه بند از بندش جدا كنند.

و بعدها صلّوا علي‏المصطفي و صنوه حيدرة الاصلع(6) و پس از مرگ حميري، بر مصطفي، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، و بر حيدر، عليه‏السلام، كه همتا و برادر آن حضرت است، درود بفرستيد.

حميري هيچ فرصتي را براي نشر فضايل و كمالات اهل بيت عصمت و طهارت، عليهم‏السلام، از دست نمي‏داد و چنان شيفته مهر اميرمؤمنان، عليه‏السلام، بود كه تا هر مجلسي را با ذكر مناقب و بيان كرامات آن حضرت نمي‏آراست، آرام نمي‏گرفت.

حسن بن علي بن حرب، از دودمان ابوالاسود دئلي گويد:

ما نزد ابي عمرو نشسته بوديم و درباره سيد گفتگو داشتيم.اتفاقاً او از راه رسيد و در مجلس ما نشست.ساعتي گذشت و ما پيوسته درباره زراعت و درختان خرما صحبت مي‏كرديم كه ناگهان سيد برخاست.

پرسيديم: اي اباهاشم، چرا

برخاستي؟

گفت:

انّي لأكره ان اطيل بمجلس لا ذكر فيه لفضل آل محمَّد هرگز خوش ندارم در مجلسي كه يادي از برتري و فضيلت آل پيامبر، عليهم‏السلام، نيست، زياد بنشينم.

لا ذكر فيه لاحمد و وصيه و بنيه ذلك مجلس نطف ردي(7) مجلسي كه در آن ياد پيامبر و جانشين او و فرزندانش نباشد، مجلسي پليد و پست است.

مأموريت يك عقاب

سيد حميري، با سليمان بن مهران كه از اصحاب خاص امام صادق، عليه‏السلام بود(8)، معاشرت داشت و فضايل اميرمؤمنان حضرت علي، عليه‏السلام، را از محضر آن دانشمند عاليقدر كه به سليمان اعمش معروف بود، مي‏آموخت، آنها را مي‏نوشت و وقتي بيرون مي‏آمد، اشعاري فاخر و پر معني در تجليل از مقام مولي، عليه‏السلام، و مناقب آن بزرگوار مي‏سرود.

روزي سيد حميري به ديدار يكي از اميران كوفه رفت و او به پاس احترام سيد، يك اسب همراه خلعتي گرانبها به وي هديه نمود.

هنگامي كه حميري از نزد امير برگشت در منطقه‏اي به نام كناسه كه محلي وسيع و مركز تجمع مردم بود ايستاد و خطاب به مردم بانگ برآورد و گفت:

اي اهالي كوفه، هر كس فضيلتي از علي، عليه‏السلام، براي من بازگو كند كه تاكنون درباره آن، شعري نسروده باشم، همين اسبم را با خلعتي كه بر دوش دارم، به او مي‏بخشم.

جمعي كه صداي سيد را شنيدند، دور او را گرفتند و به گفتگو پرداختند، هر يك جلو مي‏آمد و و گوشه‏اي از بزرگواريها و فضايل اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، را در ضمن حديثي بيان مي‏كرد و سيد بلافاصله اشعاري را كه در همان مطلب سروده بود، مي‏خواند.تا آنكه يكي از كوفيان پيش آمد و اين كرامت را نقل كرد:

روزي علي، عليه‏السلام، به قصد سوار شدن بر مركب، لباس پوشيد اما وقتي خواست كفشهايش را بپوشد يك لنگه آن را به پا كرد و همين كه خم شد تا لنگه ديگر را بردارد، ناگهان عقابي فريادكنان از آسمان به زير آمد، وآن‏لنگه‏كفش را برداشت، در اوج فضا پرواز كرد و حلقه وار چرخي زد، سپس فرود آمد و آن را انداخت.در اين لحظه مار سياهي از آن كفش به زمين افتاد و فوراً حركت كرد و در سوراخي خزيد.آنگاه حضرت علي، عليه‏السلام، كفش را برداشت و پوشيد.

حميري كه تا آن روز، اين حادثه عجيب و بهت‏انگيز را به نظم نياورده بود، قدري انديشيد و پس از لختي تفكر، همانجا اشعاري در توصيف اين واقعه سرود كه چنين آغاز شد:

الا يا قوم للعجب العجاب

لخف ابي‏الحسين و للحباب

اي مردمان آگاه باشيد براي عجيب‏ترين شگفتي ها، نسبت به كفش ابي‏الحسين علي، عليه‏السلام و آن مار سياه.

بعد از خواندن اين اشعار، به اسبش حركتي داد، سپس اسب را با تمام اموالي كه همراه داشت، به كسي كه اين روايت عجيب و حكايت حيرت‏انگيز را نقل كرده بود، بخشيد و گفت: تاكنون درباره اين داستان، قصيده‏اي نسروده بودم.

حدي‏نگاران و تاريخ‏نويسان عامه و خاصه، اين واقعه را از ابي‏الزغل مرادي نقل كرده‏اند كه گفته است:

حضرت علي، عليه‏السلام، برخاستند كه براي اقامه نماز، وضو بگيرند، وقتي كفششان را درآوردند يك افعي در آن خزيد، هنگامي كه براي پوشيدن آن برگشتند، عقابي بانگ زنان و فرياد كنان آمد، كفش را برداشت در آسمان چرخي زد و آن را حلقه‏وار گرداند، سپس به زيرش افكند كه در اثر آن، افعي از كفش خارج شد.(9)

چگونه به هدايت رسيد؟

سيد حميري از دوران كودكي، پدر و مادرش را به خاطر دشمني و عداوتي كه نسبت به مقام قديس علوي داشتند، رها كرد و به علت لعن و دشنام‏گويي آنان به حضرت علي، عليه‏السلام، از ايشان جدا شد.

او شيعه بود و پيرو حضرت علي، عليه‏السلام، ولي نه شيعه دوازده‏امامي، او تنها مقام لايق امامت را بعد از رسول خدا، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، اميرمؤمنان، عليه‏السلام، مي‏دانست و غاصبان خلافت و فدك را دشمن مي‏داشت، از اين رو حامي مكتب علوي بود، اما جداي از مذهب جعفري مذهب سيد چه بود؟

حميري در ابتدا طرفدار فرقه كيسانيه(10) و قائل به امامت محمد بن حنفيه بود.او طبق عقايد اين گروه و به تبعيت از مختار ثقفي مي‏پنداشت كه خلافت و جانشيني پيامبر اكرم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، پس از حضرت علي و امام حسن و امام حسين،

عليهم‏السلام، حقّ محمد بن حنفيه مي‏باشد كه فرزند ديگر اميرالمؤمنين، عليه‏السلام است.

حميري به پيروي از اين فرقه معتقد بود كه پس از شهادت حضرت اباعبدالله‏الحسين، عليه‏السلام، برادرش محمدبن حنفيه امام و جانشين آن شهيد مظلوم است.از اين رو امامت و ولايت حضرت زين‏العابدين و امام باقر و حضرت صادق، عليهم‏السلام، را باور نداشت.همچنين طبق پندار غلط كيسانيه، قائل بود كه پس از انتقال امامت و وصايت به محمد بن حنفيه، او نمرده بلكه از ديده‏ها غايب شده و مهدي آل محمد، عليهم‏السلام و قائم موعود، عليه‏السلام، همان است كه پس از دوران غيبت، ظهور مي‏كند و جهان را سرشار از عدالت مي‏سازد.(11)

گرچه در قلب حميري مهر ولايت حضرت علي و فاطمه زهرا، عليهم‏السلام، مي‏جوشيد، و دلش سرشار از محبت خمسه طيبه بود و دوستي و مودت نسبت به پيامبر و علي و فاطمه و حسن و حسين، عليهم‏السلام، روحش را تسخير كرده بود، ولي فكرش مسيري ديگر پيمود و ميخوارگي در عمل او را به انحطاط كشيده و روح لطيفش را در معرض تباهي نهاده بود.

با اينهمه ديري نپاييد كه مشعل فروزان هدايت را فرا راه خود ديد و نور ولايت امام صادق، عليه‏السلام، تمام تيرگيهاي افكار و تباهيهاي اعمالش را زدود، به مذهب حق و سعادت گراييد و با اعتقاد به دوازده امام معصوم، عليهم‏السلام، به رستگاري ابدي رسيد.

محمد بن نعمان گويد:

در ايامي كه حميري به امامت محمد بن حنفيه قائل بود و به ميگساري عادت داشت، روزي به ديدارش رفتم، اما او را در وضع پريشان و رقت باري يافتم، صورتش سياه شده بود، چشمانش برگشته و سفيدي ديدگانش ظاهر شده بود، جگرش از عطش مي‏سوخت و در حال اسفناكي به سر مي‏برد.

وقتي وضع دلخراش سيد را بدينگونه ديدم منقلب شدم، بي‏درنگ برخاستم و خود را به خانه امام صادق، عليه‏السلام، كه به كوفه آمده بود رساندم.به محضر آن بزرگوار شرفياب شدم و عرض كردم: فدايت شوم، الان از بالين حميري مي‏آيم، چهره‏اش سياه شده و چشمهايش برگشته، جگرش از تشنگي، سوخته و زبانش بند آمده، مست و بيهوش به گوشه‏اي افتاده و توان سخن گفتن ندارد.

حضرت دستور دادند: فوراً مركب مرا زين كنيد و آماده سازيد.پس از دقايقي، امام، عليه‏السلام، سوار شدند و حركت نمودند، من نيز با آن حضرت رهسپار شدم تا آنكه به خانه سيد رسيديم.وقتي وارد شديم، ديديم جمعي اطراف او را گرفته‏اند، امام صادق، عليه‏السلام، بر بالين وي نشستند و فرمودند: اي سيد!

در اين هنگام حميري چشمهايش را باز كرد و به حضرت نگريست اما نتوانست حرفي بزند و قدرت تكلم نداشت، سپس در حاليكه چهره‏اش همچنان سياه بود، اشك در ديدگانش حلقه زد، دانه‏هاي اشك بر گونه‏هايش غلطيد، او مي‏گريست و نگاهش به طرف امام كشيده مي‏شد، ولي ياراي سخن گفتن نداشت، ما بوضوح در سيمايش مي‏ديديم كه سعي دارد حرفي بزند و مي‏خواهد چيزي بگويد، اما نمي‏تواند لبهايش را حركت دهد و قدرت ندارد زبانش را در كام بگرداند.آنگاه حضرت صادق، عليه‏السلام، خود با دستهاي مباركشان دو لب سيد را به آرامي حركت دادند.همين كه دست ولايت بر لبهاي او نشست، به سخن آمد و گويا شد و با آهنگي حزين به امام عرض كرد: