قسمت اول

محمد نقي‏زاده

رواق منظر چشم من آشيانه توست

كرم نما و فرودآ كه خانه خانه توست

درآمد

در مورد ابعاد مختلف انتظار ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، بسيار گفته شده، كه غالباً به انسان (منتظر) و ويژگيهاي او ارجاع مي‏شود.اما در مورد فضا و محيط انتظار كمتر سخن گفته شده است.پاسخگويي به بسياري سؤالات و از جمله پرسشهاي زير راهگشاي تحقيق در اين زمينه خواهد بود:

آيا هر محيط و فضايي لياقت پذيرش وجود مقدس امام زمان، عليه‏السلام، را دارد؟ آيا نبايد به فكر ايجاد محيط و فضايي مناسب و در شأن آن وجود مقدس بود؟ آيا اصولاً منتظران حضرتش نير نبايد به فكر ساختن محيط و فضايي مناسب زندگي منتظران و ياران او باشند؟ آيا تفكر انتظار تأثيري بر شكل‏گيري محيط زندگي دارد يا خير؟ آيا محيط مي‏تواند يادآور، متذكر و تقويت‏كننده مفهوم انتظار باشد يا خير؟

به نظر مي‏رسد ايجاد مدينهاي كه هم مناسب زيست منتظران باشد و هم اينكه لياقت ظهور منتظَر را داشته باشد و هم اينكه بر تقويت و تذكر باورهاي منتظران تأثير بگذارد از ضرورياتي است كه متأسفانه لااقل در سده اخير (و با وجود اثبات و تأكيد تأثير محيط و فضا بر رفتار و روان انسان(1)) نه تنها به دست فراموشي سپرده شده بلكه بر خلاف آن نيز عمل شده است.اين وضعيت عمدتاً حاصل نفوذ استعمارگران (و بويژه آراء و باورهاي بيگانه) در ممالك اسلامي، رشد از خود بيگانگي مسلمين، غفلت از تجارب ديگران و سرمايه‏هاي علمي و فكري خويشتن، و همچنين رشد احساس حقارت جوامع و سران و نحبگان آنها در برابر تمدن صنعتي مغرب زمين بوده است.(2)

مفهوم انتظار و معناي آمادگي از مطالب اصلي و اساسي

تفكر شيعي‏اند.اگر به مفهوم انتظار كه به معناي آماده و مهيا بودن براي ظهور حضرتش مي‏باشد؛ توجه شود بايستي آمادگي را به همه امور مربوط به زندگي جمعي و فردي تسري داد.

يكي از مهمترين عوامل مؤثر در شكل‏گيري محيط و همچنين عامل هويت‏دهنده به آن (و در نتيجه عامل هويت جامعه)، اصول و ارزشهاي فرهنگي حاكم برجامعه است.حال كه اين ارزشها و اصول (انتظار و آمادگي ظهور) به عنوان ارزشهايي فرهنگي و بنيادين پذيرفته شده‏اند، بايستي ديد كه تجلي و تأثير آنها در محيط و سيماي شهر و محيط زندگي شيعيان و معتقدان و مروجين اين ارزشها چيست؟ آيا اصولاً شهر لياقت و شايستگي ظهور را دارد؟ و همچنين متقابلاً به اين موضوع انديشيد كه محيط و شهر منتطران چگونه اين باور ]انتظار [را به اهل خويش متذكر شده و آنرا تقويت و ترويج نمايد.

يكي از اصلي‏ترين موضوعاتي كه در هر اجتماعي مطرح است، وجود و احساس هويت جمعي است كه البته به گونه‏اي در ساخته‏ها و توليدات آنها تجلي مي‏يابد و محيط مصنوع (شهر) يكي از مهمترين آنهاست.در واقع شهر به عنوان ظرف فعاليتهاي انسان، هم تجليگاه ارزشها بوده و هويت جامعه را به نمايش مي‏گذارد و هم‏اينكه جامعه را به سمت ارزشها و يا ضدارزشهايي هدايت مي‏نمايد.بنابراين مدينه و محل زندگي منتظران امام زمان، عليه‏السلام، بايد بتواند ضمن تجلي باورها و عقايد منتظران، مروج و تقويت‏كننده اين باورها و عقايد در ميان اهل مدينه نيز باشد.

در روايات آمده است كه:

جعلت لي الأرض مسجداً.

براي من سراسر زمين مسجد است.(3)

و بوركهاردت در اين مورد مي‏نويسد:

هرچند پيامبر، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، فرمود كه خداوند بر امتش منت نهاد و همه سطح زمين را مكاني براي عبادت آنها قرار داد، معماري است كه بايد پاكيزگي و آرامشي را كه طبيعت تأمين مي‏كند، در مناطق مسكوني و پرجمعيت فراهم آورد.مي‏توان گفت كه معماري در ميان هنرهايي كه محيط انسان را شكل مي‏دهند و آنرا مهياي نزول بركت مي‏سازند جايگاه اصلي را داراست.(4)

و چه بركتي مهمتر و خجسته تر و مباركتر از وجود مقدس امام زمان، عليه‏السلام، است؟ آيا محيط نبايد به عنوان تنها يك عامل كه به هر حال بر رفتار و در نتيجه بر افكار انسان ]منتظران ظهور[ تأثير مي‏گذارد با ويژگيهاي خاص خود آمادگي ظهور حضرتش را بيابد؟

عناصر اصلي تمدنها

تمدن در لغت به معناي تخلّق به اخلاق اهل شهر، در شهر بودباش كردن، انتظام شهر نمودن، اقامت در شهر كردن، شهرنشيني، تربيت و ادب(5) آمده است.تمدن داشتن نيز به معني داراي تربيت بودن، شهرنشين بودن و در مرحله كامل قرارداشتن، و خلاف بربريت(6) معنا شده است.

در هر حال آنچه كه به تمدن تعبير مي‏شود عبارتست از مجموعه‏اي از انسانها (جامعه) كه با اتكا به فرهنگ و جهان بيني و عقايد هماهنگ و غالباً همسان، اجتماعي را به وجود آورده باشند كه هويت هر جزء آن با هويت كل، هماهنگ و همسو بوده و در جامعه جهاني به آن نام شناخته شود.وجه بارز هويت هر تمدني وجه فرهنگي و فكري آن است؛ كه البته اين فرهنگ در بسياري - اگر نگوييم همه - مقولات زندگي افراد جامعه از جمله نظام‏دهي محيط زندگي مؤثر و دخيل است.

هر تمدني را مي‏توان متشكل از سه عنصر اصلي و اساسي دانست.عنصر اول انسانهايي كه متعلق به آن تمدن خاص هستند (اهل مدينه يا تمدن موردنظر)، دوم مدينه (شهر يا ظرفي) كه انسانهاي متعلق به آن تمدن در آن مي‏زيند، و سوم جهان‏بيني و تفكري كه بر جامعه انساني خاص حاكم بوده و عاملي است در تنظيم روابط آحاد جامعه، تعريف‏كننده ويژگيهاي روابط آن جامعه با ساير جوامع، تعيين‏كننده ويژگيهاي محيط زندگي، تعريف‏كننده نحوه نگرش جامعه به محيط طبيعي و محيط مصنوع، تنظيم‏كننده روابط نهادهاي اجتماعي، تبيين‏كننده راه و روش زندگي، و معرفت بسياري عوامل ديگر كه اگر جملگي را در يك عبارت خلاصه كنيم مي‏توانيم آنرا تبيين هدف از خلقت و حيات انسان بر كره

ارض بناميم.

مهمترين عنصر از عناصر سه‏گانه تمدنها، عنصر سوم (جهان بيني) است، و همين عنصر است كه در تماس و برخورد تمدنها مورد گفتگو (تأييد، تكذيب، تعديل، تقليد و...) قرار مي‏گيرد.و باز، جهان بيني است كه اهداف و خطمشي‏ها و سياستها را مشخص مي‏نمايد و با عنايت به پذيرش جهاني تأثير فرهنگ و جهان بيني بر كالبد و سيماي محيط زندگي و اثر متقابل محيط بر انسان، تمركز اصلي مقاله بر تأثير جهان بيني بر مدينه منتظران و ويژگيهاي آن متوجه خواهد بود.

علت ديگري كه توجه به دريافت ويژگيهاي مدينه منتظران را ضروري مي‏نمايد اين است كه در مورد دوعنصر ديگر جامعه منتظران ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، (يعني جهان بيني و انسانهاي منتظر) بسيار سخن رفته است.ضمن آنكه طي قرون متمادي، و بويژه در سده اخير كه تهاجم همه‏جانبه (و بويژه تهاجم فرهنگي) دشمنان اسلام بسيار شديدتر بوده، هرگاه كه يكي از اين عناصر فوق‏الاشاره مورد هجمه بيگانه قرار گرفته به دليل ملموس بودن و وضوح تهاجم، همه بزرگان و علما به مبارزه (و بويژه مبارزه علمي) با آن پرداخته‏اند.لكن در زمينه ايجاد محيط مصنوع بدليل غيرمستقيم و نامريي بودن تهاجم نفوذ ايده‏ها و تفكرات بيگانه، مقابله بسيار ضعيف بوده است.

علت عمده اين امر مخفي بودن مباني نظري طرحها و برنامه‏هايي بوده است كه بصورت ظاهراً علمي (scientific) وارد ممالك اسلامي شده‏اند، و به علت همين مخفي‏بودن، اثرات نامطلوب و مخرب خود را بر جنبه‏هاي مختلف و بويژه فرهنگ جامعه بمرور نشان داده و مردم نيز متوجه ريشه اين آثار مخرب نشده‏اند.(7)

علل اهميت سيما و كالبد مدينه

برخي دلايل عمده اهميت سيماي مدينه منتظران در بيان و ترويج مفهوم انتظار عبارنتد از:

الف) اعلام هويت

اصولاً شهرها در طول تاريخ به نام تمدن و فرهنگ خويش شناخته شده‏اند مثل شهرهاي بودايي، شهرهاي هندو، شهرهاي مسيحي، شهرهاي اسلامي و امثالهم.و اگر شهرهايي نيز منتسب به ممالك و اقوامي باشند (مثل شهرهاي يوناني و رمي و اينكا و مايا و...) در اينگونه موارد نيز دقيقاً تفكر و ايدئولوژي غالب مورد توجه است و تفكر و باور غالب را يادآور مي‏شود.(8)

همين امر سبب شده تا بسياري شهرها هويتي جهاني يافته و بيانگر ارزشها و اصول و مفاهيمي خاص باشند.پس شهر مسلمين و شهر منتظران حضرت مهدي، عليه‏السلام، نير بايستي هويت خاص خويش را داشته باشد و بدين وسيله علاوه بر كسب هويتي با شقوق مختلف بتواند مروج و نمايشگر ارزشهايي باشد كه بر تفكر شيعي حاكم است.

شهرها (محيط زندگي) همواره با شقوق مختلف دانش بشري از جمله علوم و فنون و هنرها و فرهنگ و آداب و سنن ارتباطي نزديك داشته و ضمن آنكه خود از آنها متأثر بوده‏اند، زمينه ايجاد دگرگوني (تقويت و يا تضعيف) آنها را نيز فراهم مي‏آورده‏اند.

اهميت شهرها در معرفي يك تمدن و همچنين تأثير آنها بر اهل شهر تا بدانجاست كه آگاهان و فرزانگان عصر حاضر دقيقاً متوجه آن بوده و به مناسبتهاي مختلف بر آن تأكيد مي‏نمايند.به جملات زير توجه فرماييد:

محيط اسلامي، چه افراد و چه ملتها، همواره در معرض اين دو گونه تهديد (دروني و بيروني) قرار داشته و امروز بيش از هميشه قرار دارد.ترويج متعمدانه فساد در كشورهاي اسلامي و تحميل فرهنگ غربي كه از سوي برخي رژيمهاي وابسته نيز به آن كمك مي‏شود و از رفتار فردي تا شكل شهرسازي و محيط عمومي زندگي و مطبوعات و غيره را در بر مي‏گيرد.(9)

با اين مقدمات، اين موضوع كه شهرها عامل معرفي يك تمدن هستند بايد مورد توجه جدي مسؤولان امر قرار گرفته، و برنامه‏ريزي براي ايجاد و رشد و توسعه و اصلاح (وضع موجود) شهرها جهت دستيابي و ايجاد محيطي مناسب براي زندگي منتظران آغاز گردد، به نوعي كه سيما و كالبد آن به عنوان عامل

هويت امتي مسلمان و شيعه و منتظر و آماده ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، عمل نمايد.

ب) هدايت ساكنان

امروزه علاوه بر كشف تأثير اصول و ارزشهاي فرهنگي بر شكل‏گيري شهر، تأثيرات كالبد و سازمان فضايي شهر و ساختمان بر انسان و رفتارهاي او، امري محرز و پذيرفته شده است.درنتيجه مي‏توان گفت كه شهر منتظران بايستي هدايتگر جامعه به سمت اصول و ارزشهاي فرهنگي از طريق تذكر مداوم ارزشها، (10) عبرت دادن، (11) تكيه بر ابعاد معنوي حيات، (12) و رعايت اصول جهاني (تعادل، هماهنگي، وحدت و...) طبق تعاريفي باشد كه تفكر شيعي از آنها ارايه مي‏نمايد.

اصل هدايت آنچنان اهميت دارد كه قرآن كريم مايه هدايت انسانها (متقين) ناميده شده است(13) و اصولاً ارسال رسل جملگي براي هدايت انسان بوده است، و حتي يكي از اسامي مقدس امام زمان، عليه‏السلام، يكي از مشتقات آن (مهدي، هدايت‏شده، ارشادگرديده) مي‏باشد.در راستاي دستيابي به اين هدف والا، استفاده از همه ابزار و وسائل مشروع امري ضروري و واجب است.يكي از مهمترين آنها نشانه‏هايي است كه عامل هدايت انسان بوده و متذكر او به اصول حياتش مي‏باشند و اين نشانه‏ها هم نشانه‏هاي معنوي‏اند و هم نشانه‏هاي مادي.چنانچه حضرت علي، عليه‏السلام، مي‏فرمايد:

پس از اسلام ستونهايي است كه پايه آنها را خداوند در حق كار گذارده است...و نشانه‏اي كه روندگان به آن راه مي‏جويند، و علامتهايي كه به آنها راه يافته مي‏شود.(14)

و در جاي ديگري مي‏فرمايد:

در اطراف زمين راههاي گشاده باز كرد و در ميان راهها براي روندگان علامات و نشانه‏هايي براي يافتن راه و گريز از گمراهي برپا نمود.(15)

بنابراين مي‏توان گفت يكي از عواملي كه مي‏تواند به عنوان عامل هدايت انسان ايفاي نقش كند محيط مصنوع است.همانگونه كه ارزشهاي برآمده از فرهنگ جامعه در شكل دادن محيط نقش دارند، محيط نيز بر انسان و رفتار او و بر تمايلات و انتخاب روش زندگي‏اش تأثير دارد.براي نمونه شهر سراسر تبليغات، آنهم از نوع مادي و تهييج‏كننده براي مصرف، شخص را به سمت مصرف گرايي سوق مي‏دهد.شهري كه ابنيه‏اش هركدام نشانه‏اي است از تشخص طلبي و فردگرايي، اهلش را به سمت منيت، خودنمايي و ريا مي‏خواند و...وبالعكس مدينه متشكل از اجزاي متجانس و متعادل، مدينه‏اي متوازن و با اجزاي هماهنگ و مدينه‏اي با مقياس انساني، مردم را به سمت وحدت و تعادل فرا مي‏خواند.(16)

ج) تناسب محيط با زندگي منتظران

محيط زندگي انسان همواره به عنوان يكي از تجليات ويژگيهاي يك تمدن و بالاخص مختصات فرهنگي آن شناخته شده و اكثريت قريب به

اتّفاق صاحبنظران به انحای مختلف بر این اصل تاکید کرده‌اند.(17) اگرچه که ممکن است برخی تأثیر فرهنگ را ضعيف دانسته و يا اينكه به جهت شيفتگي در مقابل صنعت و تكنولوژي، خواهان همشكلي و همساني شهرها باشند كه البته اين نيز خود پذيرش اصل تأثير فرهنگ بر شكلگيري محيط بوده و در واقع اين طرز تفكر خواهان دگرگوني فرهنگ جامعه با تغيير در شكل و سيماي محيط زندگي است.

با پذيرش اصل تأثير فرهنگ بر محيط زندگي و اينكه اصل انتظار يك اصل فرهنگي در مكتب تشيع است؛ پس اين اصل بايستي به گونه‏اي در سيما و كالبد شهر شيعيان منتظر تجلي يابد كه همانا جلوه‏هاي آن ظهور عدل (تعادل)، هماهنگي، وحدت، و...باشد.(18) در واقع شهر شيعيان بايستي هم لياقت زندگي منتظران را داشته باشد و هم‏اينكه لياقت پذيرايي از امام عصر، عليه‏السلام، را پس از ظهور آن حضرت داشته باشد، و هم‏اينكه ارزشهاي مورد احترام منتظران از قبيل انتظار و آمادگي ظهور را به آنان يادآوري نمايد.