قسمت دوم
عباسعلي پرچيزاده
اشاره: آنچه در پي ميآيد بخش دوم مقالهاي است كه قسمت اول آن در شماره قبل موعود به چاپ رسيد.نويسنده محترم در آن بخش از نوشتار خود به سير تاريخي دوران مدرنيته و شاخصههاي اصلي عصر مدرن اشاره كرده و تعارض اين شاخصهها را با تفكر ديني مورد اشاره قرار دادند.در بخش دوم كه در اين شماره ميخوانيد مدلهاي توسعه مورد بحث و بررسي قرار گرفته و انقلاب ديني به عنوان تنها راه رسيدن به سعادت حقيقي جوامع انساني معرفي ميگردد.مقاله را با هم ميخوانيم:
حقيقت اين است كه اصطلاح توسعه كه معادل فرنگي آن (Development) است به اعتقاد بسياري از صاحب نظران واژهاي صرفاً اقتصادي نبوده و بر خلاف معناي اوليه و رايج آن مفهوم سازندگي و آباداني و رفاه را به ذهن متبادر ميسازد و از جنبههاي فرهنگي و انسان شناختي و فلسفي و سياسي و اجتماعي نيز برخوردار است به همين لحاظ توسعه را نبايد معادل صرف آباداني و بهبود وضع معيشت و معاش و رفاه زندگي مردم دانست.بنابراين لازم است از ابتدا برخوردي هوشيارانه و منطقيتر با اين واژه برخاسته از فرهنگ واژگان مصطلحات عصر مدرنيته نمود.الگويي كه اگر از جنبههاي مختلف آن غفلت شود و تنها به بُعد رفاهي و اقتصادي آن اكتفا شود.يقيناً نتايج اسفبار و زيانباري به دنبال خواهد داشت و به تعبير سيد اهل قلم شهيد سيد مرتضي آويني، رحمة الله عليه، دام لغزنده و سراب شيطان براي به دام انداختن و اسارت ملتهاي استقلال جو و ضد استكبار خواهد بود.
مدلهاي توسعه كه در مغرب زمين صورت اجمالي آن از نيمه قرن نوزدهم و صورت تفصيلي آن از نيمه قرن بيستم مطرح گرديد؛ محصول عصر مدرنيته است و دقيقاً با پشت كردن به دين و خروج از نظارت دين و معنويت امكانپذير است.زيرا، توسعه محصول فرهنگ و روح تفكر ضد ديني و سكولار غربي است و مدلهاي توسعه چيزي نيست مگر بيان تفكر غربي در ساحت اجتماع و تجلي عصر مدرنيته.پس شاخص اصلي توسعه، مدرنيته يا مدرنيزاسيون است و مدرنيته در واقع بيان غرب استعمارگر با يك اسم ديگر و با يك اعتبار ديگر است و به تعبير يكي از صاحب نظران، توسعه همان Development است، در واقع باز به اعتبار ديگر بيان غرب است.Development از نظر تغييرات و تحولاتي كه غرب ميكند با پروگرس، ارتباط پيدا ميكند كه به معناي پيشرفت كردن نسبت به وضع موجود است.پس اگر بخواهيم ببينيم كه مدرنيته چقدر تحقق پيدا كرده باز هم حد آن توسعه است و ميزان توسعه يعني مراتب نفي نظام سنتي و كلاسيك قديم و جديد.خود مدرنيته از ريشه لاتين Modernusاست به معني نو، كه معادل دقيقش در زبان فارسي تجدد است منتهي نه هر تجددي؛ بلكه يك نوع تجدد خاص، در واقع تجدد نفساني.در تفكر غربي، مدل توسعه شاخص اصلي مدرنيته و به معناي پيشرفت و تجدد و نو شدن است.در اين تفكر لاجرم هر آنچه متعلق به دوران قبل از مدرنيته است محكوم به طرد است.انبياي الهي، اولياي دين، فيلسوفان و عارفان خداجو و حق طلب، مفاخر فرهنگي و سنتهاي ديني، احكام عبادي و اعتقادي و در يك كلمه دين، همه و همه چون متعلق به دنياي ما قبل عصر مدرنيته هستند، تعريف و جايگاهي در دنياي ما بعد مدرنيته نداشته و به همين سبب ضد پيشرفت تلقي ميگردند.توسعه محصول نگرش اومانيستي يا انسان
مدارانه عصر مدرنيته به عالم و هستي است و اومانيسم چيزي جز خروج انسان از نظارت دين و سر دادن فرياد بلند أنا ربكم الا علي انسانِ مدرن و اعلام انقطاع او از نظام وحياني نميباشد.از جهت ديگر روح توسعه، سرمايه مدارانه و جهت گيري آن خواه نا خواه يوتيليتاريانيستي است.توسعه در واقع تجلي همان اصل اصالت سود و كسب سود براي سود بيشتر و تجسد روح لذت مدارانه و بيمار افراطي انسان بورژوا است.
و اين روح سود جويي و انباشت سرمايه و ثروت اندوزي و استيلا طلبي و تسلط جابرانه بر منابع جهاني و مكيدن همه منابع موجود در عالم، هدف و انگيزه اصلي همه مدلهاي توسعه مبتني بر فرهنگ الحادي غرب است، و تفكر سابژكتيويستي و نگاه به فرد و اجتماع از منظر نفس اماره مبتني بر عقل خود بنياد و ترويج فرهنگ مصرف، تشديد مسابقه ثروت اندوزي، تشديد اختلافات طبقاتي و شيوع ناهنجاريهاي اخلاقي و ابتذال، رباخواري، ارتشاء و نگاه پول محورانه به همه فعاليتهاي فردي و اجتماعي و تقدس بخشيدن افراطي به امر ثروت اندوزي و مال پروري، همه و همه از نتايج قهري اجراي مدلهاي توسعه غربي است.دقيقاً به همين دليل مدلهاي توسعه با تحقق اصل مقدس عدالت اجتماعي مغايرت كامل ميدارند.چه، زماني كه توسعه چيزي جز بسط روح سوداگرانه و سود محور سرمايهداري از طريق يك تلاش آگاهانه، ارادي و توأم با برنامه ريزي تعمدي براي كسب سود بيشتر نباشد و در واقع زماني كه ثابت شد روح و جان توسعه، سرمايه سالارانه و يوتيليتاريانيستي است؛ عدالت واقعي هيچ گاه تحقق پذير نخواهد بود.به همين لحاظ بحث در خصوص ضرورت پيشبرد توسعه با اتكال به مدلهاي غربي آن و به تبع آن انتظار تحقق اصل مقدس عدالت، و به لحاظ نظري فلسفي و مبنايي غلط است و تجربه تاريخي نشان ميدهد كه مدلهاي غربي توسعه در بيرون از مرزهاي جغرافيايي مدرنيته، سوغاتي جز تبعيض و بي عدالتي در بر نداشته است.ويراني محيط زيست، سلب آرامش روحي بشر، نابودي تفكر معنوي و تضعيف اخلاقيات و سرگشتگي و اضطراب روحي ناشي از عدم ارضاي روحي انسان در جامعه مدرن و نظام تكنيكي آن، اليناسيون و مسخ هويت انسانها و له شدن در زير چرخهاي بي رحم تكنولوژيهاي غول آساي طبيعي و اجتماعي و ماشينيزم افسار گسيخته قرن حاضر و لگد مال شدن همه ارزشهاي فرهنگي و اعتقادات و باورهاي انساني، خصوصاً مخدوش شدن اصل عدالت و آزاديهاي حقيقي و در نهايت سركوب همه كمالات فطري و انساني محصول اصل توسعه است.
در دنياي امروز 85% درآمد جهان تنها به 20% جمعيت آن كه عمدتاً در كشورهاي صنعتي زندگي ميكنند؛ تعلق دارد و سهم مابقي جامعه جهاني يعني سهم 80% جمعيت ديگر جهان تنها 15% از كل درآمد جهاني است، اين در حالي است كه حدود 800 ميليون نفر انسان در گرسنگي به سر ميبردند و همه ساله شاهد مرگ ميليونها نفر خصوصاً زنان و كودكان بر اثر فقر و گرسنگي و سوء تغذيه هستيم و البته در خود كشورهاي غربي و صنعتي و به اصطلاح توسعه يافته نيز مردم با مشكلات فراواني از جمله زندگي در زير خط فقر، بي خانماني، تورم و ركود و بحرانهاي اقتصادي و بيكاري و...مواجهاند و از لحاظ روحي در حال مسخ شدن و انحطاط كامل
اخلاقي به سر ميبرند.بطوريكه امروزه اگرچه مثلاً شهري مثل نيويورك از شاخصترين شهرهاي توسعه يافته جهان است؛ اما از همين شهر اپيدمي ايدز به ساير نقاط جهان صادر ميشود و هزاران نفر شب را در كارتنها و در حاشيه خيابانها به صبح ميرسانند.
از مطالب فوق ميتوان چنين نتيجه گرفت:
اولاً توسعه يك فرايند صرفاً اقتصادي و رفاهي نيست بلكه جنبههاي فلسفي، نظري و انسان شناختي مبتني بر تفكر مدرنيته غربي در آن لحاظ شده است و حكايت توسعه، همان حكايت اسب چوبي تروا است كه در شكم خويش سربازان دشمن را پنهان داشته است.
ثانياً: تكنولوژي كه محصول توسعه است صرفاً يك ابزار تلقي نميشود و تلقي ابزار بودن براي تكنولوژي اصولاً امري اشتباه و غلط است.زيرا تكنولوژي محصول روح تفكر غربي است كه در ساحت مدرنيته تجلي مييابد و به تعبير سيد اهل قم شهيد مرتضي آويني، رحمة الله عليه، تكنولوژي مدرن عليرغم آنكه خود را پشت به فرهنگهاي مختلف بي طرف نشان ميدهد اما در باطن، فرهنگ واحدي را بر زندگي بشر تحميل ميكند، كه تحمل ديگر فرهنگها را نميآورد و آن همين فرهنگ است كه اكنون در سراسر جهان احاطه يافته است و در اين فرهنگ، حقيقت وجود بشر مورد غفلت واقع ميشود.
ثالثاً: مدرنيته و مدرنيزاسيون غربي هدف استراتژيك و محصول ذاتي همه مدلهاي توسعه است.زيرا توسعه در حقيقت بسط مدرنيته در سرزمينهاي غير غربي (ممالك حاشيه( و به تعبير صريحتر، برنامه تعمدي، آگاهانه و طراحي شده دنياي غرب براي غربي كردن همه سرزمينهاي غير غربي است.
فرهنگ توسعه بعد از جنگ جهاني دوم و به منظور تقسيم جديد بازار جهاني و استحكام حاكميت جهاني سرمايه و با هدف استمرار دوران 150 ساله استعمار كهنه و نو و جايگزيني آن با روشهاي قبلي كه اتخاذ گرديد، و با اين نقشه تعمدي و حساب شده، دنياي استكبار و نظام سرمايه و نظام سرمايه سالار جهاني براي استمرار و تداوم خوي غارتگري و حفظ منافع جهاني خود، مدلهاي غربي و توسعه را طراحي نمود چراكه ملتها با پذيرش اصطلاحات توسعه يافتگي و عقب ماندگي به طور طبيعي و ناخودآگاه استكبار جهاني را در تحقق اهداف استكباريش ياري ميكنند زيرا:
اولاً: با پذيرش اصطلاحات، توسعه نايافتگي را در خودشان ميجويند و بدين ترتيب نظام سلطه جهاني كه طي چند قرن گذشته به وسايل مختلف اقدام به غارت و چپاول و استثمار منابع و نيروي كار ارزان اين ملتها نموده است و آنها را از حق رشد طبيعي و مطلوب خود باز نگاه داشته است؛ با چنين نقشهاي و با رايج نمودن چنين اصطلاحاتي، از تيررس افكار عمومي پنهان و در دراز مدت از مبارزات ضد استكباري ملتهاي جهان در امان خواهند ماند.
ثانياً: مبارزه با استكبار به عنوان عامل اصلي عقب ماندگي ملتهاي مستضعف جهان، كم رنگ گرديده و
از لحاظ نظري و مبنايي غلط و فاقد توجيه عقل نقاد معرفي ميگردد.كه امروزه از اين مورد توسط غربزدگان و روشنفكران وطني به عنوان توهم توطئه! ياد ميشود.
ثالثاً: با پذيرش اصل ترقي و توسعه يافتگي، فرهنگ توسعه و راهكارهاي استقرار آن نيز ناخودآگاه پذيرفته ميشود، كه مهمترين آن سكولاريزه كردن حيات اجتماعي و جدايي دين از سياست و طرد ارزشهاي معنوي و غير مادي و اخلاقي از صحنه اجتماع است.
متأسفانه بايد اعتراف نمود كه غرب تا حدودي در تحقق اين نقشه (يعني غربي كردن سرزمينهاي غير غربي به منظور حفظ و تداوم منافع سرمايه داري انحصاري( بوده است.
مهمترين علل اين موفقيت را بايد در عوامل زير جستجو كرد.تناسب محتواي برنامههاي توسعه و تفكر غربي با خواستههاي نفساني به علت برخورداري از جاذبههاي تكنيك و اتكال به ميليتاريسم (نظاميگري( گسترده و پيچيده و خصوصاً ضعيف النفس بودن انسانها تحت تأثير نظام رسانهاي استكبار كه اسير عادات و تعلقات و سرگرم بازيهايي هستند كه غرب تحت عنوان نيازهاي گسترده بشر امروز و پر كردن اوقات فراغت به زور تبليغات و هياهو به عنوان محصولات تكنولوژيك به خورد اين ملتها داده است.
مجموع اين عوامل در كل منجر به حاكميت تمدن غرب و سلطه جهاني سرمايه داري بر ساير تمدنها تا مرحله جذب و حتي ادغام كامل اين تمدنها در تمدن منحط غربي و هضم فرهنگهاي مختلف در فرهنگ الحادي غرب و به اصطلاح فرهنگ واحد جهاني شده است.به طوري كه انقلابهاي مهم قرن حاضر (به استثناي انقلاب اسلامي ايران كه بعداً در مورد آن سخن خواهيم گفت( به دليل محتواي اومانيستي و تناسب فكري و مبنايي و نظري با فرهنگ مسلط جهاني غرب در عمل نتوانستند به هيچ يك از شعائر و آرمانهاي به اصطلاح ضدامپرياليستي خويش دست يابند بلكه، برعكس سالهاست از آرمانهاي به اصطلاح ضدامپرياليستي خويش دست كشيده و در نظم به اصطلاح نوين جهاني و به تعبير مارشال مك لوهان دهكده واحد جهاني به دنبال محكم نمودن جاي پا و نقش خود در سناريوي جديد رژيم ديكتاتوري سرمايه است.زيرا از آنجا كه تاريخ بشر در چهار سده اخير، به اعتباري تاريخ بسط سيطره فرهنگ و تمدن بشر انگارانه بوده است؛ تمامي انقلابيون و مناديان انقلابها و نهضتهاي رهايي بخش غايات و آرمانهاي خود را در صور مختلف ايدئولوژيهاي غربي جست و جو كردهاند.از اين رو تغييرات ناشي از آن انقلابها هيچ گاه به رهايي از مبادي غايات و چارچوب كلي تمدن غرب نينجاميده و نهايتاً برخي دگرگونيهاي سطحي در حوزه سياست به معناي وسيع آن به بار آورده است.از اين رو اين تحولات سياسي به هيچ روي مصداق انقلاب به معناي حقيقي آن نبودهاند.
انقلاب به معناي تغيير و دگرگوني مبنايي و باطني و ماهوي و تمام عيار است كه اساساً نظم و مناسبات و اصول و مباني نويني را جانشين وضعيت گذشته ميكند و از آنجا كه همه ممالك جهان از دويست سال پيش به اين سو بتدريج تحت سيطره عالم غربي درآمدهاند، انقلاب حقيقي انقلابي خواهد بود كه عالمي جديد پديد آورد.همه انقلابهاي تاريخ معاصر (به جز انقلاب اسلامي كه وضعيتي كاملاً متفاوت دارد و درباره آن سخن خواهيم گفت( در قلمرو تمدن اومانيستي و در فضاي عالم غربي رخ دادهاند.زيرا كه همگي تحت لواي ايدئولوژيهاي عالم جديد رهبري شده و غايات تمدن بشر انگارانه را هدف خود قرار دادهاند (اين امر در مورد بلشويسم روسي همان قدر صدق ميكند كه در خصوص غايات متجددانه انقلاب هند و آرا و عقايد فانون در الجزاير و رژي دبره در آمريكاي لاتين(
انقلاب حقيقي ميبايد از قلمرو تجدد و بشر انگاري (اومانيسم( عبور كرده و عالم و آدم ديگري پديد آورد.اومانيسم به معناي اعراض از حق، و خود بنيادي و خود محوري بشر در برابر حق است.انقلابي كه بخواهد اومانيسم و فرعونيت متجددانه را نفي نمايد؛ لزوماً در اتصال به حضرت حق و قرب الهي تحقق مييابد.انقلابها اگر در چارچوب مبادي و غايات و ايدئولوژيهاي غربي روي دهند امكان تغيير ذاتي و مبنايي و بنيادين عالم كنوني (عالم غربي( را نخواهند داشت، زيرا كه با اتكال به ايدئولوژيهاي تمدن غربي و قدم گذاردن در مسير اهداف و غايات آن نميتوان از اسارت رهايي يافت.