عدالت و امنيّت، دو ويژگي بارز حكومت امام عصر(ع)

روزبه حبيبي

با نگاهي گذرا به روايات بسياري كه دربارة امام مهدي(ع) و عصر ظهور ايشان وارد شده، به خوبي اين نكته درك مي‌شود كه عدالت و امنيّت از برترين و مقدّم‌ترين نعمت‌ها و دستاوردهايي است كه توسط امام موعود(ع) به بشريّت هديه خواهد شد. ذكر اين مسئله در روايات از تواتر بسيار بالايي برخوردار است. با توجّه به اهمّيت اين موضوع، نوشتار حاضر تلاش دارد با نيم نگاهي به ماهيّت، معاني و منزلت اين دو مفهوم در انديشة اسلامي، جايگاه آنها را نيز در حكومت مهدوي تا حدّي روشن نمايد.

مطابق آيات و روايات متعدّد،‌ بشر در دوران حيات زميني خود،‌ تا قيام قائم آل محمّد(ص)، اسير پراكندگي، دشمني و جنگ خواهد بود. اين دوران كه مي‌توان آن را دوران سردرگمي، بي‌عدالتي و ناامني ناميد، با ظهور مهدي موعود(ع) و طلوع خورشيد عدالت و امنيّت، سرانجامي نيك خواهد يافت. بنا به آية 55 سورة نور، پارسايان به رهبري امام عصر(ع) خليفة خدا شوند و دين حاكم گردد. در اين صورت، بنا به وعدة الهي، آرامش و امنيّت جاي وحشت و اضطراب را مي‌گيرد و بندگان خدا به خشنودي و خوشبختي حقيقي دست خواهند يافت. اثر اين عدالت و امنيّت فراگير، چنان است كه طبيعت نيز بر سر مهر خواهد آمد و با پيشه كردن عدالت، همة گنج‌هاي خود را براي انسان رو خواهد كرد.

نكتة قابل تأمّل اين است؛ با اينكه اخبار و روايات بيانگر هرج و مرج و چيرگي بي‌عدالتي و ناامني در عصر پيش از ظهور است، ولي به نظر مي‌رسد اين شرايط به صورت مطلق در همة جهان حاكم نباشد. به همين دليل اين باور انحرافي كه مي‌بايستي براي شتاب بخشيدن به ظهور حضرت،‌ به افزايش فساد و ناامني كمك كرد، كاملاً مردود و مخالف اسلام است. مگر نه اينكه خود امام عصر(ع) حضور خود را در عصر غيبت به خورشيد پشت ابر تشبيه مي‌نمايد،1 يا در روايتي ديگر مي‌فرمايد: «به درستي كه من ماية‌ امان اهل زمين هستم؛ همچنان كه ستارگان ماية امنيّت اهل آسمان‌ها هستند.»2

ده‌ها روايت از پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) رسيده كه خود و اهل بيت(ع) را ماية امان ساكنان زمين به شمار آورده‌اند.3

بدين ترتيب، حضور امام عصر(ع) چه به صورت غايب و چه به صورت ظاهر و در زمان قيام، ماية بارش فيض و نعمات الهي به سوي مردم است. طبيعي است كه در دورة حكومت مهدوي، اين جريان به كمال خود خواهد رسيد و همة موانع موجود بر سر اتّصال فيض ميان خداوند و مردم از طريق امام بر طرف خواهد شد. البتّه آن هنگام، مردم اين واسطة خير و نعمت نامرئي را به صورت مرئي و آشكارا ديده و لمس خواهند كرد.

همة امامان شيعه در زمان خود، چنين واسطة فيضي بوده‌اند، امّا متأسّفانه به دليل اختناق زمانه و سركوب خودكامگان چيره از يك سو و هواپرستي و گمراهي مردم از سوي ديگر، نتوانستند بشريّت را به كمال و غايت تكامل الهي و انساني خويش رهنمون سازند. بنابراين مي‌توان گفت، ميان امام عصر(ع) و ديگر امامان معصوم(ع) در اين زمينه تفاوتي نيست، ولي به خواست خداوند، امام موعود كسي است كه رسالت پيامبر(ص) و طرح اصلاحي ديگر معصومان در اكمال دين و دستيابي به عدالت و امنيّت و ديگر فضايل را به نتيجة‌ نهايي مي‌رساند. رواياتي كه اثباتگر اين مدّعاست بسيار فراوانند. مثلاً امام زين‌العابدين(ع) مي‌فرمايد:

«ما امام مسلمانان و براهين الهي بر جهانيان و سرور مؤمنانيم. ما رهبر شريف‌ترين مسلمانان و ... ماية امان ساكنان زمين هستيم؛ همان‌گونه كه ستارگان ماية امان و حفظ آسمان‌ها هستند. ما كساني هستيم كه خداوند به واسطة ما آسمان را از سقوط به روي زمين نگه داشته است و اين به اجازة خداوند بستگي دارد. خداوند توسط ما زمين را از اينكه اهلش را نابود كند، نگه داشت و به واسطة ما باران مي‌فرستد و رحمت خويش را بر مردم مي‌گستراند و به‌واسطة ما بركات زمين خارج و ظاهر مي‌شود و اگر ما بر روي كرة خاكي نبوديم، زمين اهل خود را فرو مي‌برد.»4

امامان پاك ما به دليل جوّ اختناق حاكم بر زمان خويش، آرمان‌هاي خود را در دورة‌ قيام قائم(ع) جست‌وجو مي‌كردند؛ همچنان كه امام علي(ع) دربارة‌عدالت‌گستري و ايمني عصر ظهور و سرشاري آن دوره از عدالت و امنيّت ديگر بركت‌ها مي‌فرمايند:

«اگر به تحقيق، قائم ما قيام كند، به واسطة ولايت و عدالت او، آسمان آنچنان كه بايد ببارد، مي‌بارد و زمين نيز رستني‌هايش را بيرون مي‌دهد وكينه از دل‌هاي بندگان زدوده مي‌شود و ميان دد و دام، ‌آشتي برقرار مي‌شود، به گونه‌اي كه يك زن ميان عراق و شام پياده خواهد رفت و آسيبي نخواهد ديد و هرجا قدم مي‌گذارد، همه سبزه و رستني است و بر روي سرش زينت‌هايش را گذارده و نه ددي او را آزار دهد و نه بترساند.5

رواياتي از اين دست بسيار فراوانند كه در زير به چند نمونه از آنها كه از پيامبر(ص) نقل شده، اشاره مي‌كنيم:

«مردي از اهل بيت من خروج خواهد نمود و به سنّت من عمل مي‌كند و خداوند براي او از آسمان بركاتش را فرو مي‌فرستد و زمين بركت‌هايش را خارج مي‌سازد. به واسطة وي، زمين همان‌گونه كه از ستم و جفاكاري پر شده، از برابري و داد سرشار مي‌شود...»6

اگر از عمر دنيا تنها يك شب باقي مانده باشد، خداوند آن شب را به اندازه‌اي طول خواهد داد، تا مردي از اهل بيت من به حكومت برسد... او زمين را از قسط و عدل پر مي‌كند، همان‌گونه كه پيش از آن از ستم و جفاكاري پر شده بود. وي خواسته و مال را برابر پخش مي‌كند و خداوند در آن هنگام بي‌نيازي را در دل‌هاي اين امّت قرار مي‌دهد...»7

از اين دسته روايت‌ها به خوبي فهميده مي‌شود كه در حكومت جهان‌شمول حضرت مهدي(ع)، عدالت و امنيّتي فراگير در همه جاي دنيا برقرار مي‌شود و تنها مسلمانان از اين فيض و رحمت خداوندي بهره‌مند نمي‌شوند،‌ بلكه اين بهره‌مندي به همة ساكنان زمين مي‌رسد؛ زيرا در سراسر گيتي،‌ «گنج‌ها بيرون آورده خواهد شد و شهرها و روستاهاي شرك، فتح مي‌شود.»8 در چنين حكومتي، عدالت، امنيّت و همة‌ بهره‌هاي آسمان و زمين، بي‌تبعيض، نصيب همگان خواهد گرديد. هم‌چنان كه امام حسين(ع) در فراز مهمّي مي‌فرمايد: «هنگامي كه قائم قيام مي‌كند، عدل گسترده مي‌شود و اين گستردگي عدالت، نيكوكار و فاجر را در بر‌مي‌گيرد.» 9

بدين ترتيب بهرة ‌حكومت جهان‌شمول، عدالت‌گستر و امنيّت محور حضرت مهدي(ع)، نه تنها شامل مسلمانان و غير مسلمانان و اقليّت‌هاي گوناگون مي‌شود، بلكه حتّي بدكاران آنها را هم در برمي‌گيرد. البتّه از روايات چنين برمي‌آيد كه حسنات و جاذبة حضرت مهدي(ع) و نهضت عدالت‌گستر او باعث جهان‌شمولي ديانت اسلام و اصلاح بدكاران و روي‌آوري تمام مردم جهان به اسلام خواهد شد. يكي از شواهد اثبات اين مدّعا رواياتي است از امام صادق(ع)؛ از ايشان دربارة تفسير آية 83 سورة آل عمران «أَفَغَيْرَ دِينِ اللّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ؛ آيا

جز دين خدا را مى‏جويند با آنكه هر كه در آسمان‌ها و زمين است ‏خواه و ناخواه سر به فرمان او نهاده است و به سوى او بازگردانيده مى‏شود.» پرسش شد، امام(ع) در پاسخ اظهار داشتند كه «اين آيه دربارة زمان قيام قائم(ع) است كه در آن هنگام در كرة خاكي، جايي باقي نمي‌ماند مگر آنكه در آن نداي شهادتين «لااله الّا الله و محمّد رسول‌الله» شنيده شود.»10

از سويي، با توجّه به اينكه در طول تاريخ،‌ بسياري از بي‌عدالتي‌ها، خون‌ريزي‌ها و ناامني‌ها متوجّه شيعيان بوده است، دوران امام قائم(ع) عصر قدرت، ايمني و رفع بلا و مصايب از شيعيان است. توان دفاعي آنها بسيار بالا مي‌رود و حكومت زمين و سروري آن، به ايشان خواهد رسيد، امام زين‌العابدين(ع) در اين باره فرمودند: «هنگامي كه قائم ما قيام كند،‌ خداوند آفات، بيماري‌ها و بلايا را از شيعيان ما دور مي‌سازد و قلب‌هاي آنان را به مانند پاره‌هاي آهن مي‌گرداند و قوّت و توان مردان ايشان را به اندازة چهل مرد افزون مي‌كند. در آن هنگام شيعيان حاكمان زمين و سروران آن خواهند گشت.»11

با وجود اين، در عصر حكومت مهدي(ع)، همة مردم از امنيّت و عدالت فراگيري برخوردار خواهند بود و عدالت در بيشترين حدّ و به صورت كامل و تمام اجرا مي‌شود. در آن هنگام استيفاي حقوق به صورت قطعي صورت خواهد گرفت و در قضاوت‌ها و محاكم، ديگر امكان هيچ خطا و اشتباهي پيش نخواهد آمد. زيرا امام(ع)، خود ميان مردم زندگي مي‌كند و بر آنها حكومت و قضاوت خواهد كرد. قضاوتي كه بدون نياز به بيّنه و اِماره صورت مي‌گيرد و اين حكومت و قضاوت متّكي به الهام الهي و بر همين مبنا متّكي بر علم امام است. بدين ترتيب امام(ع) از مردم درخواست بيّنه و شاهد نمي‌كند و به مانند داوود و سليمان حكم واحدي مي‌نمايند.12 بر همين مبنا،‌ عدالت و اداي حقوق به صاحبان آن، به شكل قطعي صورت پذيرفته و كاملاً و بدون هيچ شبهه و خطايي انجام مي‌گردد.

از ديگر نشانه‌ها و شاخصه‌هاي مهدوي كه موجب پديد آمدن امنيّت، آرامش و ثبات سياسي، اجتماعي و اقتصادي مي‌گردد، تقسيم درست و برابر و مبتني بر استحقاق بيت المال و اموال مشترك عمومي است. همچنان كه امام باقر(ع) مي‌فرمايد:

«وقتي قائم اهل بيت قيام كند، [بيت المال] را با مساوات تقسيم مي‌كند و نسبت به شهروندان عدل مي‌ورزد. پس هر كس او را اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است و سركشي نسبت به او، همانند سركشي و گناه نسبت به خدا است.»13

نكتة بسيار مهم در مبحث حكومت عدالت‌محور و امنيّت‌گستر مهدوي اين است:

«اگرچه حضرت وليّ‌عصر(ع) فاتح شهرهاي شرك هستند و حتّي چهرة ترسيمي ايشان در روايات و هنگام قيام به گونه‌اي است كه همواره شمشير بر دوش دارند، واقعيّت اين است كه قيام امام(ع)،‌ قيامي نظامي و ميليتاريستي و متّكي بر اجبار و سركوب نيست. بنابراين، نبايد امنيّت و عدالتي كاذب و در ساية شمشير برقرار شود. قيام مسلّحانة ياد شده، نهضتي ايماني، اسلامي و انساني براي رهانيدن همة بشر از زنجيرهاي نفساني موانع و بندهاي بي‌شماري است كه بر دست و پاي انسان فعلي از سوي طاغوت‌ها زده شده و تكامل و كمال بشري را راكد كرده يا به پسرفت و قهقرا كشانده‌ است. حركت اميدبخش و زنده‌كنندة حضرت،‌كه با پرچم ايمان و عدالت صورت مي‌پذيرد، در نهايت مشروعيّت و رضايت عمومي صورت مي‌گيرد و با پذيرش همگاني همة‌ ساكنان زمين و آسمان و حتّي حيوانات و جنبندگان عالم هستي، تحقّق مي‌يابد و همه با مباهات و خشنودي به آن تن مي‌دهند. در اين ميان، فرقي ميان ديانت‌ها، نژادها،‌ قوميّت‌ها و هويّت‌هاي گوناگون مردم گيتي نيست؛ چرا كه نهضت مهدوي، حركتي جهان‌گستر و عالم‌شمول براي نجات و رستگاري همة بشريّت است.

بديهي است عدالت گستري حضرت مهدي(ع) خود زمينه‌هاي تقويّت و پايندگي مشروعيّت حكومت ايشان و جذب دل‌هاي بيشتر مردم را به دنبال خواهد داشت. پيامبر اكرم(ص) درباره‌ اجماعي بودن پذيرش حكومت حضرت مهدي(ع)‌ مي‌فرمايند: «پس زمين را از عدل و قسط پر مي‌كند؛ همان‌گونه كه از ستم و جفاكاري پر شده بود. هم ساكنان آسمان و هم ساكنان زمين از او خشنود هستند. ...»14

«زمين را همان‌گونه كه از ستم پر شده بود، از عدل سرشار مي‌كند. اهل آسمان‌ها و اهل زمين و پرندگان آسمان به خلافت او رضايت مي‌دهند.» از ديگر ويژگي‌هاي عدالت مهدوي و جهان‌شمولي بدون تبعيض حركت مصلحانة امام مهدي(ع) اين است كه ايشان اصحاب خود را با هدايت الهي و بر اساس لياقت و شايستگي،‌ نه از يك نقطة خاص، كه از كشورها و شهرهاي گوناگون برمي‌گزينند. اين امر، نشانگر آن است كه حركت امام(ع) مختصّ ناحيه يا كشور خاصّي نيست،‌ بلكه متعلّق به همة‌ جهانيان است تا آنان با آغوش باز و خشنودي، اسلام را پذيرا باشند و دستورهاي آن را سرمشق زندگي رستگارانة خود قرار دهند.

پيامبر اكرم(ص) دربارة عدالت‌گستري و هم‌چنين اصحاب حضرت مهدي(ع) فرموده است:

«مهدي به عدالت حكم نموده و به آن امر مي‌كند. خداوند عزّوجلّ او را و كلامش را تصديق مي‌نمايد و هنگامي كه نشانه و علامت‌ها آشكار مي‌شوند، از مكّه خروج مي‌نمايد. وي داراي گنج‌هايي از طلا و نقره نيست، بلكه گنج‌هاي او اسباب‌هاي خوش اندام و نيكومنظر و مردان مشخّص شده‌اي هستند كه خداوند آنها را براي وي از دورترين بلادها جمع‌آوري كرده است كه تعدادشان به عدد اهل جنگ بدر، سيصد و سيزده نفر مرد است و صحيفه‌اي همراه مهدي است كه در آن اصحاب وي با ذكر اسامي، كنيه‌ها، كشورها، محلّ سكونت و حتّي نوع طبايعشان آمده است، اينان در راه اطاعت او كوشا بوده و رنج و سختي مي‌كشند.»16

بدين ترتيب مي‌توان استنباط كرد كه در حكومت جهاني مهدوي، حقّي از كشورها يا به عبارتي بهتر، ايالت‌هاي اين حكومت در هر كجاي گيتي ضايع نمي‌شود. عدالت مهدوي و اسلامي ايجاب مي‌نمايد كه در محيطي با ثبات و سرشار از آرامش و فارغ از هرگونه نزاع، اقوام، كشورها و مليّت‌ها، شايستگان و نخبگان متّصف به صفات لازمة اسلامي را به كارگزاري و مديريت ايالات خويش،‌ در چارچوب حكومت جهاني حضرت مهدي(ع) بگمارند.

از مواهب گوناگون اين حكومت، همچون امنيّت به‌گونه‌اي مساوي با ديگران بهره‌مند شوند.

پي‌نوشت‌ها: