عصبيّت مدرن موجد جاهليّت دوم

اسماعيل شفيعي سروستاني

لفظ «تعصّب»، به واسطة سابقه و تجربة انسان‌ها از مصاديق آن، در مناسبات و مراودات اجتماعي، مفهومی‌ منفي و ناروا را متبادر به ذهن می‌سازد. به عبارت ديگر، از آن به عنوان يكي از صفات رذيله و پست انساني، ياد می‌شود و صورتي از وابستگي غير منطقي به امري را در اذ‌هان جلوه‌گر می‌سازد. از اين رو، عموماً تعصّب را به عنوان مانعي براي درك حق و عاملي براي برتري دادن باطل می‌شناسند.

ترديدي نيست كه در طول تاريخ، همین وجه از تعصّب، مشكلات

و پيامد‌هاي ناگوار بسياري را براي بشر به وجود آورده است. چنان كه، تعصّب‌هاي ناروا، باعث بروز درگيري‌هاي بسياري در مسير گسترش انديشه و فرهنگ انبياي عظام الهي بوده است. از حيث لغت، تعصّب از مادّة عصب به رشته‌هايي اطلاق می‌شود كه مفاصل استخوان‌ها و عضلات را به هم پيوند می‌دهد. از اينجا، عصب و تعصّب، به معناي هر گونه وابستگي شديد انديشه‌اي و عملي آمده است كه مانع از كشف حقايق و درك كمالات می‌شود.

البتّه، نبايد از ياد برد كه از اين الفاظ و واژگان نمی‌بايست تنها مفهوم منفي را برداشت كرد. چنان كه رشته‌هاي پيونددهندة استخوان‌ها و عضلات در جايگاه شايستة خود، باعث قوام و تداوم اندام‌ها و تنومندي و آراستگي آنها می‌شوند، تعصّب به جا و شايسته، در مراودات و مناسبات، قوام و دوام اندام‌هاي اجتماعي و مناسبات فرهنگي، حق را باعث می‌گردند.

از همین جا، تعصّب، به دو وجه مثبت و منفي و به عبارتي، مذموم و ممدوح تقسيم می‌شود. چنان كه، از پيوستگي‌هاي اعتباري و غيرعقلاني نژادي، قبيل‌هاي و حزبي، به عنوان تعصّب مذموم يا جاهلي ياد می‌شود و در مقابل، در وابستگي آگا‌هانه به دين و آيين حقيقي و مناسبات حقّه، با عنوان تعصّب و حمیت ممدوح ياد می‌شود.

امیرمؤمنان، علي(ع) در خطبة «قاصعة نهج البلاغه» از دو وجه مذموم و ممدوح تعصّب ياد می‌كنند و می‌فرمايند:

«فَاْطفِئوا ما كَمَنْ فِي قُلُوبِكُم مِنْ نِيرانِ العَصَبيَّةِ وَ احْقادِ الجاهِلِيَّةِ...؛

خاموش كنيد شراره‌هاي تعصّب و كينه‌هاي جاهلي را كه در دل‌هاي شما پنهان شده است؛ زيرا اين تعصّب [ناروا] در مسلمانان از القائات و كبر و نخوت و فريب‌ها و وسوسه‌هاي شيطان است.»

و در ادامه می‌فرمايند:

«فَإِنْ كانَ لابُدَّ مِنَ العَصَّبِيَّةِ فَلْيَكُنْ تَعَصُّبَكُمْ لِمَكارِمِ الخِصالِ وَ مَحامِدِ الأفعالِ...؛

اگر ناگزير تعصّبي در كار باشد، پس تعصّب خود را براي اخلاق پسنديده و كار‌هاي نيك و امور نيكي كه افراد با شخصيّت و بزرگان از خاندان‌هاي عرب داشتند، قرار دهيد!... پس تعصّب بورزيد در راه صفات ارزشمند، همچون حفظ [حقوق] همسايگان، وفاي به عهد‌ها، اطاعت از نيكي‌ها، سرپيچي از تكبّر، جود و بخشش و خودداري از ستم.»

اين، منبع و منشأ بروز غيرت‌ورزي و تعصّب است، كه آن را در دو مفهوم مثبت و منفي، پسنديده و نكوهيده جلوه‌گر می‌سازد. به همان سان كه دوام و بقاي رذايل اخلاقي فردي و جمعي، نيرو از غيرتورزي صاحبان حمیت1 و تعصّب اخذ می‌كند، دوام و بقاي فضايل اخلاقي و بنياد‌هاي پسنديدة فردي و جمعي نيز، نيروي خود را از غيرت‌ورزي صاحبان حمیت ممدوح می‌گيرد. شايد از همین روست كه پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «اِنَّ الغَيرةُ مِن الأيمان»2

حضرت در جايي و با توجّه به شأني، غيرت و تعصّب را از نشانه‌هاي ايمان می‌شناسند و در وجهي ديگر، می‌فرمايند:

«مَنْ تَعصَّبَ اَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَ الايمانِ مِنْ عُنُقِهِ؛3

اگر كسي نسبت به رفيقش تعصّب خرج دهد، به اين معنا كه از او حمايت باطل كند و رفيقش هم به اين حمايت راضي باشد، هر دوي اينها، آن ريسمان ايماني را كه بر گردن دلشان هست، باز كرد‌ه‌اند و از زمرة مؤمنان حقيقي خارج شد‌ه‌اند.»

اين مقدّمه را ذكر كردم تا ضمن ارائة تعريفي از اين «صفت»، ذو وجهتين بودن معاني و مفاهيمی‌ كه مترتّب بر آن می‌شود، كشف شود. اگرچه در عصر حاضر، به دليل غلبة فرهنگ غربي كه در ظاهر، ناسخ هر گونه تعصّب ورزيدن است، در باطن همه را به تعصّب ورزيدن بر بي‌تعصّبي و بيغيرتي و پاسداشت مذموم دريافت‌ها و آموزه‌هاي عملي و فرهنگي غرب دعوت می‌كند و عدول از آن را نشانة عقب افتادگي و تحجّر می‌شناسد و دينداران صاحب غيرت ديني را به عنوان فناتيك و متحجّر معرفي می‌كند.

امام سّجاد(ع) می‌فرمودند:

«تعصّب آن است كه بد‌هاي قبيلة خود را بهتر از نيكان قبيلة ديگر ببينيد. تعصّب آن نيست كه كسي قبيلة خود را دوست داشته باشد؛ وليكن [تعصّب] آن است كه قبيلة خود را كمك نمايد، بر ظلم.»4

آنچه كه موجب مذمّت عصبيّت در نزد رسول اكرم(ص) شده و آن را از نشانه‌هاي جاهليّت دانسته‌اند، وجه مذموم تعصّب ورزيدن است كه اعراب جاهلي، با تكيه بر بند‌ها و علايق قومی‌ و قبيل‌هاي، مانع از مكشوف شدن حقايق، جاري شدن سنّت‌هاي ممدوح، به كيفر رسيدن ظالم و ستمگر می‌شدند. مظلوم واقع شدن ستمديده يا منزوي شدن سنّت‌ها در اثر اين گونه عصبيّت‌ها، در واقع باعث پايداري جاهليّتي می‌شد كه انزال كتاب آسماني «قرآن» و ارسال رسول ختمی‌ مرتبت براي منسوخ ساختن آن اتّفاق افتاده بود. از همین رو بود كه، رسول خدا(ص) براي تضعيف و سركوب اين گونه تعصّب ورزيدن‌ها می‌فرمودند:

«هر كس در دلش به اندازة دانه خردلي عصبيّت باشد، خدا او را در روز قيامت با اعراب جاهليّت مبعوث می‌كند.»5

بخش بزرگي از حيات و جهاد رسول الله(ص) و مسلمانان مؤمن در صدر اسلام، مصروف مبارزه با اين گونه عصبيّت‌هاي جاهلي بود كه اعراب، به دليل خاستگاه فرهنگي و نظام قبيل‌هاي، سخت بدان وابسته بودند و با اين صفت مذموم شناخته می‌شدند.

آنچه كه موجب خروج اهل تعصّب مذموم از خيل مؤمنان می‌شد، [و می‌شود] نسبتي است كه به واسطة تعصّب با ابليس پيدا می‌كردند، چه اين صفت مذموم، ريشه در خوي و خصلت باطل موجودي غيررحماني داشت.

ابليس، با مقايسة بيبنياد خود با حضرت آدم(ع)، امري اعتباري را باعث رجحان و برتري می‌شناخت و بدون حجّتي حقيقي و الهي، متعصّبانه بر آن پاي می‌فشرد. او به اتّكاي همین غيرتورزي مذموم، حاضر به رويارو ايستادن با حضرت حق، جلّ و علا كه خود منشأ و مبدأ هر گونه ارزش‌گذاري و تعيين حدود حقّ و باطل بود، نيز شد.

حضرت امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«ملائكه می‌پنداشتند شيطان از آنهاست، ولي در علم خداوند از آنها نبود تا به سبب حمیت و تعصّب، باطن خود را اظهار كرد و گفت: مرا از آتش آفريد‌هاي و او را از خاك [تيره].»6

تعصّب نابه‌جا، در وقت مشاهدة آدم(ع)، جايگاه شيطان را معلوم و وي را از رتبة وصف ملائك جدا ساخت. در واقع، عصبيّت، پرده‌ها از ما في الضّمی‌ر برمی‌دارد تا به رغم همة صورتسازي‌ها، رويكرد و جايگاه هر موجودي معلوم شود.

امام علي(ع) در خطبة 192، می‌فرمايند:

«ابليس در برابر آدم، به خاطر اصل و اساس خويش، تعصّب ورزيد و آدم را مورد طعن قرار داد و گفت: من از آتشم تو از خاك.»7

ظهور اين صفت مذموم در شيطان، او را سر حلقة مبتلا به عصبيّت معرفي كرد تا از آن پس، جملة مردان و زناني كه با ملاك قرار دادن ويژگي‌هاي اعتباري قومی‌، قبيل‌هاي، خوني، مالي و امثال اينها، جايگاهي فراتر و حقّي بزرگتر از سايرين براي خود قائل می‌شوند، به راحتي شناخته شوند و صفوف آنها از ديگران باز شناخته شود.

آنچه كه موجب دوري و رانده شدن ابليس از درگاه الهي و مقام قرب شد، بروز عصيان و عصبيّت ياد شده بود. همین واقعه، او را مستعد و البتّه مستحقّ لعنت و رجم ساخت.

پوشيده نيست كه اين عصبيّت مذموم و فاقد وجاهت شرعي و عقلي، باعث شكسته شدن حصار سلامت و عبوديّت و مبتلا شدن ابليس به عصيان و نافرماني شد. او با نافرماني از امر پروردگار و عدم سجده بر حضرت آدم(ع)، از جمع بندگان درگاه حق، خارج و به صف متمرّدان و عاصيان راند.

امام زين‌العابدين(ع) در روايتي زيبا، عصبيّت مذموم را باعث ارتكاب گناه می‌شناخته و آن را مذمّت می‌فرمايند: «فَقالَ العَصَبيَّةُ التّي ياثَمُ عليها صاحِبُها؛8

مراد از عصبيّت [مذموم] آن است كه شخصي كه آن عصبيّت را داشته باشد، گناهكار می‌شود.»

يعني كارش به آنجا می‌كشد كه اشرار قومش را از خوبان ساير اقوام، بهتر می‌داند تا آنجا پيش می‌رود كه... «مِنَ العَصَبيَّةِ اَنْ يُعينَ قَوْمَهُ عَلي الظُلم؛ قومش را در ظلم ياري می‌دهد.»

اشارة حضرت سجّاد(ع) به تراوش و سرريز اين عصبيّت است. متعصّب بيدليل و وجه عقلي و شرعي، ابتدا با ناديده گرفتن حق و طرفداري از باطل، مرتكب گناه می‌شود؛ ليكن در مراحل بعدي، در مقام دفاع از قوم و قبيله و حزب، در ظلم گروهي نيز شريك شده و باعث بروز مفسده‌هاي بزرگتر اجتماعي می‌شود. به واقع دامنه و دايرة اين آلودگي در گستر‌هاي محدود نمی‌ماند؛ بلكه مرحله به مرحله پيش می‌رود تا آنجا كه نسل‌هاي پي در پي در گستره‌هاي اعتقادي، فرهنگي و بالأخره جملة معاملات و مناسبات، مرتكب باطل، حافظ و ناشر و مبشّر بدعت‌ها و باعث تعطيل شدن سنّت‌هاي نيكو می‌شوند.

به نظر می‌رسد، وجه مهمّ اجتماعي عصبيّت و گسترة تأثيرگذاري‌اش در مناسبات و معاملات جمعي است، كه تا اين حد، مورد مذمّت واقع شده است. اين وجه از عصبيّت است كه موجب انحراف‌هاي بزرگ و تاريخي و بروز نقطه عطف‌هاي مهمی‌ می‌شود.

امام علي(ع)، عصبيّت را در كنار كبر، جور، حسد، خيانت و جهل منشأ و مبدع شكلگيري شش گروه اجتماعي معرفي می‌كنند كه عذاب خداوندي را براي صاحبان آن صفات رذيله در پي دارد. ايشان می‌فرمايند:

«خداوند شش گروه را به خاطر شش صفت عذاب می‌كند، عرب را به خاطر تعصّبش، كدخدايان را به خاطر كبرشان، زمامداران را به خاطر ظلمشان، فقها را به خاطر حسدشان، تجّار را به خاطر خيانتشان و روستاييان را به خاطر جهل.»9

نكتة جالب‌تر آنكه، در روايت آمده است كه پيامبر اكرم(ص) نيز هر روز از شش صفت به خدا پناه می‌بردند. از شكّ، شرك، حمیت (تعصّب)، غضب، ظلم و حسد.10

در ابليس، صفات حسد بر آدم(ع)، تعصّب دربارة اعتبار از جنس آتش بودن خودش، كبري كه موجد استكبارورزي‌اش شد و خيانتي كه به ربّ و مولاي خود كرد، مجتمع گشت تا نه تنها از درگاه پروردگار رانده شد؛ بلكه در زمرة لعنت‌شدگان وارد آمد و از رحمت خداوندي الي الابد دور افتاد.

اين همه، در نقطه عطف‌هاي مهم نيز موجد بروز و ظهور فرهنگ جاهلي شد و با دلّالگي شيطان كه كمر به اغواي فرزندان حضرت آدم(ع) بسته بود، موجد عصيان، بت‌پرستي، استكبارورزي و بالأخره شكل‌گيري تمدّن‌هاي مشركانه، در عرضة زمین شد.

او سوگند خورده بود و خداوند را به همة عزّتش ياد كرده بود كه جملة فرزندان آدمی‌ را اغوا كند. گفته بود:

«فَبِعِزَّتِكَ لَاَغوينَّهُمْ الّا عبادِكَ مِنْهُمْ المُخلِصين».11

او با تأكيد تمام و پايبندي تام به مفادّ سوگندش، براي اغواي جملة آدمیان كمر همّت بست؛ اگرچه در همان هنگام دريافت كه دست تعرّض او به دامان مخلصان نخواهد رسيد.

ناگفته نماند كه، جملة اين رذايل و به ويژه عصبيّت، چشم شيطان را از حضرت خليفةالله بست تا با انكار مقام و شأن الهي او، با تلاشي مذبوحانه، آن مقام را غصب و از آن خود سازد.

پس از او نيز، بني‌ابليس، بني‌قابيل و بني‌اسرائيل، با طيّ همین مسير و در هواي غصب و تصاحب مقام خليفة الهي، مرتكب جناياتي همچون قتل عامّ پيامبران، اوصيا و اوليا شدند و مسير حقيقي تاريخ را به انحراف بردند و موجب بروز هزاران فرقه و گروه، صد‌ها فرهنگ و تمدّن الحادي و مشركانه و بدعت‌ها شدند تا كار فرزندان آدمی‌ در دريايي از شب‌هات، مفسده‌ها و رذايل به عصيان و انكار و بالأخره جهنّم و عذاب الي الابد كشيده شود. اين همان وفاداري صمیمانة شيطان به پيماني بود كه برايش سوگند فبعزّتك خورده بود.

پيامبر اكرم(ص) به خوبي می‌دانستند كه به همان صورت كه در عصر جاهليّت اوّل، كار عرب به صحراي عصيان و انكار و زيست در فرهنگ مشركانه كشيد، بازگشت جاهليّت دوم در اثر تجربة ديگر بار عصبيّت، موجد روز و روزگاري می‌شود كه اصلاح آن، جز از مسير ظهور كبراي آخرين وصيّ رسول خدا(ص)، حضرت مهدي(ع) ممكن نخواهد بود.

چنانچه با فراست و بصيرت به بنياد جنگ‌ها و كشمكش‌هاي كمرشكن طول تاريخ بنگريم و راز بروز و ظهور احزاب، گروه‌ها، مسلك‌ها، فرقه‌ها و حتّي مرز‌هاي جغرافيايي و فرهنگي می‌ان عموم اقوام را جست‌وجو كنيم، بن ماية اين همه را در عصبيّت يا همان غيرت‌ورزي بي‌سبب، مذموم و دور از معيار‌هاي حقيقي می‌يابيم.

به همان سان كه در اوّلين روز‌هاي پس از رحلت رسول اكرم(ص)، عصبيّت برپايي سقيفه را سبب شد، همین عامل، بني‌تمیم و بني‌ربيعه (دو قبيلة بزرگ عصر پيامبر(ص)) را طلايه‌دار لشكر خوارج ساخت تا در برابر علي(ع) بايستند و پس از آن، بني‌عبّاس، بني‌مروان و ديگران، در صفي قرار گرفتند كه ابتدا و سرحلقة آن را ابليس به نام خود ثبت كرده بود، تا به انتها.