حقّ خدا!

استاد محسن غرویان

كساني كه تحت تأثير انديشه‌هاي غربي و اومانيستي قرار گرفته‌اند، هميشه از حق و حقوق انسان سخن مي‌گويند و مدام براي حقوق بشر، سينه چاك مي‌دهند! امّا نمي‌دانم چرا سخن از «حقّ خدا» بر زبان جاري نمي‌كنند و در اين زمينه قلمي نمي‌زنند و قدمي برنمي دارند؟

بنيان فقه اسلامي بر اين پيش‌فرض است كه خدا بر آدمي حق دارد و از همين روست كه انسان در برابر خداوند، مكلف است. حقّ رتبتا بر تكليف مقدّم است و هر كجا حقّي مطرح گردد، تكليفي نيز به دنبال مي‌آيد و بر اساس همين حق و تكليف از يكديگر جدايي ناپذيرند. ديدگاه‌هاي اومانيستي در نظام‌هاي حقوقي جهان معاصر، آدمي را از فرش به عرش مي‌برند تا مبدأ حق را در خود انسان بدانند و انسان را ذي حق معرفي كنند و نه مكلّف. ما اگر مبدأ حق را ذات باري تعالي بدانيم، اصل در شئون آدمي، تكليف خواهد بود و نه حق. امّا اگر مبدأ حق را خود انسان شمرديم، آنگاه اصل در شئون وي، ذي حق بودن خواهد بود و نه تكليف. به عبارت ديگر تكليف‌مداري انسان در فرضي است كه وي را در برابر مقامي برتر و والاتر كه حقّي بر عهدة انسان دارد، مسئول و پاسخگو ندانيم.در فلسفة حقوق جديد، بايد جايي براي «حقّ خدا» باز شود، زيرا آدمي مخلوق خداوند است و از بزرگ‌ترين حقوق، حقّ خالق بر مخلوق است.

امروزه، بحث «فلسفة فقه اسلامي» از ضروري ترين بحث هايي است كه مي‌بايست در حوزه‌هاي علميّه، توسط اساتيد و فقهاي بزرگوار، مورد بحث و بررسي قرار گيرد. امروزه، عدّه‌اي معتقدند كه «حقّ ارتداد» هم يكي از حقوق بشر است و انسان حق دارد كه مرتد شود! بنابراين آيا لازم نيست كه ما بحث‌هايي جدّي و عميق تحت عنوان «فلسفة فقه اسلامي» داشته باشيم و از مبادي تصوّريه و تصديقيّه در فقه سخن بگوييم و آنها را مورد تحقيق و پژوهش قرار دهيم؟ در فقه اسلامي، فرض بر اين است كه انسان مكلّف است و بايستي افعال خاصّي را انجام دهد و هم از اين روست كه مي‌گوييم موضوع علم فقه، احكام خمسه يا افعال مكلّفان است. پيش از اين بحث‌ها، اين سؤال مطرح است كه اساساً چرا آدمي مكلّف است و اين تكليف و مسئوليت در برابر چه كسي و بر چه اساسي است؟ و همين گونه سؤالات است كه امروزه در كلام و انسان شناسي جديد، محلّ بحث و چالش بوده، مي‌طلبد كه اسلام شناسان و فقيهان بزرگوار ما در اين مقولات، بحث‌هايي جدّي عرضه كنند و در برابر انبوهي از سؤالات كلامي، فقهي و حقوقي، پاسخ هايي شايسته ارائه دهند.آنچه در اغلب نظام‌هاي حقوقي جهان معاصر، مورد غفلت واقع شده، اين است كه حقوق در حقيقت مقدّمه‌اي براي اخلاق است. از ديدگاه اسلام، هدف نهايي اخلاق، كمال حقيقي آدمي؛ يعني قرب به خداي متعال به عنوان غايت قصواي1 جهان هستي است.

از اين رو حقوق در ديدگاه ما، تنها امري اعتباري و قراردادي نيست. خاستگاه حق از ديدگاه اسلام، يك سلسله امور حقيقي است، چرا كه تبيين مفهوم حق و تعيين خاستگاه آن از سويي با «مبدأ» مرتبط است و از سوي ديگر با «معاد» پيوند دارد.

خداوند جهان و انسان را با هدفي معلوم آفريده است و بنابراين اوست كه مي‌تواند حدود و حقوق مخلوقات را تعيين نمايد. از سويي «معاد» آخرين منزل هستي انسان و غايت همة تلاش‌ها و كوشش‌هاي اوست و از همين روست كه بايستي حيات اخروي را چونان معيار و ملاك براي تعيين و تبيين حدود و حقوق آدميان و ساير موجودات مورد توجّه قرار داد. مكاتب حقوقي‌اي كه ديدگاه‌هاي اومانيستي و ماترياليستي دارند، دوام و بقاي آدمي را محدود به همين زندگي كوتاه دنيوي مي‌پندارند و از اين رو در پي ريزي نظام‌هاي حقوقي خود، تنها تحصيل و تأمين مصالح جمعي انسان‌ها را در نظر مي‌گيرند. امّا در جهان بيني الهي، به مصداق «يا ايّها الانسان انّك كادح الي ربّك كدحاً فملاقيه؛2 ای انسان حقّاً که تو به سوی پروردگار خود به سختی در تلاشی و او را ملاقات خواهی کرد.» هدف نهايي از تشريع و تكليف و تعيين حد و مرزهاي رفتاري، ادا كردن حقّ مولويّت مولا؛ يعني خداي متعال است كه كمال نهايي آدمي نيز جز اين نيست.

پی‌نوشت‌ها: