مصاحبه با دكتر محمّد رجبي
اشاره:
پرسش از علل ظهور و افول دوره‌هاي تاريخي و به عبارتي دوره‌هاي فرهنگي و تمدّني را در محضر جناب استاد دكتر محمّد رجبي عرضه داشتيم. ايشان ابتدا از داعية علم تجربي و توضيح اين علم دربارة «چگونگي»ها و سكوتش دربارة «چرايي»ها و ناتواني‌اش در پرده‌برداري از راز هستي سخن گفتند. پس از آن، از صلاحيّت فلسفه در توجّه و پرداخت به مفاهيم كلّي معقول و گشودن ميدان طرح «چرايي»ها فرمودند. پس از آنها با ارائة توضيحاتي بيان داشتند كه آنچه راه به «معنا» (حقيقت) مي‌برد و امكان پرده‌برداري از راز و علل ظهور و افول دوره‌هاي تاريخي را دارد، ارتباط فراعقلاني با ماوراء عالم و آدمي است. طريقي كه به اتّكاي تعليمات خاصّ قرآن و پيامبر(ص) و اولياي دين به انجام مي‌رسد. همان كه عرفاي اسلامي با سير نظري و سلوك عملي در آن طريق وارد آمدند.
بخش اوّل اين گفت‌وگو به دليل مراعات خوانندگان عمومي نشريه حذف شده و علاقه‌مندان مي‌توانند اين بخش را از طريق سايت موعود (www.mouood.org) حاصل كنند.
با تشكّر و قدرداني از اين استاد بزرگوار پاي سخنان ايشان مي‌نشينيم.
بزرگترين حكيم معنوي مسلمان که حكمت يا عرفان خود را بر اساس تاريخ و سير آن بنياد نهاد، شيخ محيّ الدّين محمّد بن عربي اندلسی است که تحوّلات تاريخي را عين تجلّي پي در پي اسماي الهي بنابر سير تخاصمي اسماي لطف و قهر مي‌داند. به اين اعتبار، ظهور و افول دوره‌هاي تاريخي يا دوران فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها، چيزي جز تحقّق سنّت الهي براي غلبة اسماي لطف ـ در صورت طاعت انسان يا غلبة اسماي قهر در صورت طغيان او ـ نيست.
حال اين پرسش مطرح می شود که مقصود از اسماي لطف و قهر الهي و ظهور آنها در تاريخ چيست و چگونه مي‌توان به این مهم پي برد؟
این موضوعي است که اساس عرفان نظري ابن عربي را تشكيل داده و كتاب «فصوص الحكم» او که بيانگر اين معناست، با وجود حجم كمي كه دارد، تاكنون بيش از هزار شرح از حكيمان بزرگ معنوي مسلمان در شرق و غرب و شمال و جنوب عالم اسلام را پديد آورده است. هم متن کتاب و هم جملة اين شروح بر منظري
باطنی از تاريخ و ادوار زندگي بشر و حتّي جهان تأكيد دارند که همانا ظهور متوالی اسماي الهی در عالم است و از حکمت معطوف به معرفت آنها به «علم الاسماي تاريخي» یاد می‌شود که بر تعليمات قرآني و حديثي اسلام استوار است.
همين معنا در آثار مايستر اكهارت، پدر عرفان آلماني که یک قرن پس از عصر ابن عربي می‌زیسته نيز مطرح شده و از طريق ياكوب بوهمه که شرح تفصیلی تعلیمات وی را نگاشته، به فرانتس فون بادن، حكيم اشراقي آلماني رسيده است. بازگويي فلسفي اين دريافت عرفاني توسط فون بادن، منبع الهام شلینگ، فيلسوف و شاعر آلماني گشت که هگل دوست و هم‌درس او آراي وي را بر حسب نظر اومانيستي خود، به صورت فلسفة تاريخ خودبنياد خويش تفصیل و سازمان داده است.
بنابراين، همان طور که مفهوم «تاريخ» با آگوستين قدّيس در آخرين ازمنة قرون باستان و پيش از آغاز قرون وسطا وارد فلسفه شد و او به تأسّي از كتاب مقدّس، تاريخ را جنگ حقّ و باطل برشمرد و فلسفة دو بعدي بود و نمود (افلاطونی) یا صورت و مادة (ارسطویی) يوناني را بُعد سوم «زمان» بخشيد و همچون تمام اديان ديگر، قائل به ادوار برای عالم و آدم گرديد، در اواخر قرون وسطا هم مايستر اكهارت ـ بي‌تأثير يا با تأثير از ابن عربي ـ حكمت معنوي تاريخي خود را بنياد نهاد كه تدریجاً به فلسفه‌هاي تاريخ دوران معاصر تنزّل يافت.
به هر حال و با مساحمه می‌توان گفت: آنچه را که اهل فلسفة تاریخ از آن با عنوان «صورت نوعیة تاریخی» حاکم بر هر دوره یاد می‌کنند، همان است که در عرفان ابن عربی به «اسم» الهی حاکم بر هر دوره تعبیر می‌شود. نحوة شناخت و دریافت آن نیز یا به طریق «انّی» ـ سیر از جزئیات به سوی کل ـ است که با پژوهش‌های دقیق و حقیقت‌جویانة تاریخی آغاز و به استنباط اصول نظری حاکم بر تاریخ ختم می‌شود یا به طریق «لمّی» ـ سیر از کل به جانب جزئیات ـ است که از تعمّق در مبادی و اصول حکمت تاریخی نشئت می‌گیرد و سپس تمام جزئیات ادوار تاریخی را به گواهی می‌طلبد.
بسياري «ابن خلدون» را پدر فلسفة تاريخ مي‌شمارند؛ در حالي که شما از قدّيس آگوستين ياد كرديد.
البتّه جايگاه آگوستين، مورد انكار هيچ كس نيست؛ ولي آنهایی که ابن خلدون را ارج مي‌گذارند، بيشتر به جهت بيان جامعه‌شناسانة اوست که ناظر بر علل ظاهری ظهور و سقوط فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي نزديك به زمان وي بوده است. او توانمنديِ (ديناميسم) مضمر در فرهنگ قبايل كوچ‌نشين بيابانگرد را که ناشي از انگيزة نيرومند صيانت ذات آنهاست، در برابر ساز و كار (مكانيسم) يكنواخت و وارفتة فرهنگ زندگي شهرنشينان مرفّه متمدّن، عامل كشمكش‌هاي تاريخي و تهاجمات پیروزمند اقوام بدوی به سرزمين‌هاي آباد و انقراض تمدّن‌هاي پيشرفتة آنها و آغاز مدنيّت برخاسته از فرهنگ نوظهور ساکنان جديد مي‌شمارد.
آشكار است که اين نظر صائب در بسیاری از حوادث مهمّ تاریخی گذشته را نمي‌توان بر تمام تحوّلات فرهنگي و تمدّني ادوار قديم و جديد بشر تعميم داد؛ همان طور که فلسفة تاريخ ماركس نيز به رغم تبيين برخي ادوار تاريخي مغرب زمين، نتوانست روند آتي «اروپا» و «آسيا» را دريابد و بنابراين بخشی از پيش‌بيني‌هاي نظري قابل قبولش، در عمل به تحقّق نپيوست.
به اين ترتيب، نتيجه مي‌گيريم که نگاه حكمت معنوي يا عرفان به ظهور و افول دوره‌هاي تاريخيِ فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها، بيشتر مقرون به حقيقت است. امّا اين امر احتياج به تشريح و توضيح و تفصيل دارد و بايستي همچون فلسفه‌هاي تاريخ با محك كارآمدي پيش‌بيني‌ها سنجيده شود. آيا شما چنين حكمتي را معرفي نمي‌كنيد؟
هنوز براي نتيجه‌گيري زود است؛ زيرا ما فقط برخي تعارضات نظري در خصوص تبيين سير تاريخ را بيان كرديم. امّا پيشاپيش بايد بگوييم اظهارنظر صددرصد قطعي در مورد سير كلّي تاريخ بشر، بايستي اوّلاً، فراگير تمام جوامع گذشته و حال و آيندة انساني باشد و ثانياً، با تفصيلي دقيق همراه گردد که راهگشاي علم تاريخِ مبتني بر آن گردد؛ زيرا علم تاريخ نيز نظير ساير علوم انساني، همواره بر اساس يك نظرگاه فلسفي خاص بنا گردیده و از آن منظر، جزئيات وقايع تاریخی را تبيين مي‌كند. از اين رو، همان طور كه مثلاً جامعه‌شناسيِ ماركسيستي، پوزيتیويستي، فونكسيوناليستي، استروكتوراليستي و غير از آن داريم، علم تاريخ نيز با همين تنوّع ـ اگر نگوييم بيشتر ـ توسط معتقدان به اين نظرگاه‌هاي فيلسوفانه يا ظاهراً فيلسوفانه وجود دارد که علل حوادث و وقايع گذشته را به زعم هر يك از اين ديدگاه‌ها، با استفاده از اسناد «گزينش شده» تحليل مي‌كند. اين گزينش، هم مي‌تواند آگاهانه و به عمد صورت گيرد و هم اينكه به طور غيرعمد و ناخواسته، به مقتضاي نوع نگرش مورّخ، خود به خود اتّفاق بيفتد.
به هر حال، پيچيدگي كار جهان و از آن پيچيده‌تر، موقعیت انسان صاحب اراده و اختيار ـ كه مي‌تواند همواره خود و رفتار خود را تغيير دهد ـ و از همه مهم‌تر، اموري که به هستي و چيستي جهان و انسان مربوط مي‌شود و به مبدأ مشترك این هر دو باز مي‌گردد، آنقدر دست يافتن به حاقّ حقيقت را مشكل مي‌نمايد که حتّي
«عشق» فراتر از عقلِ مفهومي ـ که از طريق «دل» طالب دريافت حضوری حقيقت انسان و جهان است ـ نیز نمي‌تواند جامعيّت آن را دريابد؛ زيرا راز روزگار (دهر) با حكمت مفهومي عقلاني که هيچ، با حكمت معنوي عاشقانه هم كاملاً قابل دريافت نيست.
حديث از مطرب و مي گو و «راز دهر» كمتر جو
كه كس نگشود و نگشايد به «حكمت» اين معمّا را
در ره «عشق» نشد كس به «يقين» محرم «راز»
هر كسی « بر حسب فهم»، «گمان»ي دارد
تنها كساني که تعليم يافته از عالم غيب بوده و حكيم الهي هستند، مي‌توانند با عروجي فراتر از عالم شهادت و دهر، بر تاريخ انسان و جهان اشراف یابند و واجد «جام جهان بين» گردند. در حكمت معنوي يا عرفان اسلامي، اين مهم با گشايش سينه (شرح صدرِ) مؤمن وارسته از حجب ظلمانيِ جهل و غرور و جور و فجور و فرا رفته از حجاب‌هاي نوراني معارف گوناگون تجربي و عقلي و شهودي و با پرده‌گشايي (انکشاف) از «دل» او كه عرش الهي است، امكان‌پذير می‌گردد؛ يعني نیل به معرفتی نزدیک به مقام ويژة معرفت اوليا. شايد كمتر جايي در ادبيات حكيمانة عرفاني ما همچون اين غزل حافظ كلام الله مجيد كه اشعارش را «بيت الغزل معرفت» می‌داند بتوانیم بیابیم که آنچه را گفتیم، به طور جامع و مانع و در ايجاز و بلاغتي اعجازگونه بيان كرده باشد؛ همان غزلي كه بارها خوانده‌ايم ولي كمتر دربارة آن انديشيده‌ايم:
سال‌ها دل طلب «جام جم» از ما مي‌كرد
آنچه خود داشت، ز بيگانه تمنّا مي‌كرد
گوهري كز صدف كون و مكان بيرون بود
طلب از گمشدگان لب دريا مي‌كرد
مشكل خويش بر پيرمغان بردم دوش
كاو به «تأييد نظر» حلّ معمّا مي‌كرد
ديدمش خرّم و خندان، قدح باده به دست
و اندر آن «آينه» صد گونه تماشا مي‌كرد
گفتم: اين «جام جهان بين» به تو كي داد حكيم؟
گفت: آن روز كه اين گنبد مينا مي‌كرد
آن همه شعبده‌ها «عقل» كه مي‌كرد آنجا
سامري پيش عصا و يد بيضا مي‌كرد
گفت آن يار كزو گشت سردار بلند
جرمش اين بود كه «اسرار» هويدا مي‌كرد
آنكه چون غنچه «دل »ش «راز حقيقت» بنهفت
ورق خاطر از اين نكته محشي مي‌كرد
«فيض روح القدس» ار باز مدد فرمايد
ديگران هم بكنند آنچه «مسيحا» مي‌كرد
بيدلي در همه احوال «خدا» با او بود
او نمي‌ديدش و از دور «خدايا» مي‌كرد
گفتمش: سلسلة زلف بتان در پي چيست؟
گفت: حافظ گِله‌ها از «دل» شيدا مي‌كرد
بنابراين، پاسخ اصلي عرفان یا حكمت معنوي در باب انسان و تاريخ او، از قرآن سرچشمه مي‌گيرد. حال پاسخ قرآن به اين پرسش خطير چيست؟
پاسخ شما در تفصيل همان نكتة اجمالي است که قبلاً از منظر عرفان اسلامي بيان كرديم: جهان، مجلای تجلّيات اسماي لطف الهي است؛ زيرا فعل خداوند جز «خير» نيست (بيدک الخير). از اين رو، از آسمان، زمين، خورشيد، ماه، روز، شب، انجير و زيتون و غير اينها گرفته تا فرشتگان، انسان، جان انسان، قرآن، قلم، كتاب و نوشته، نيز به مثابه تجلّيات لطف الهي، در كلام الله مجيد مورد سوگند خداوند قرار گرفته‌اند. آنچه خداوند براي انسان از جانب خويش مقدّر فرموده است، جز لطف و خير نيست كه از آن به تجلّي اسماي لطف يا جمال الهي تعبير مي‌شود.
امّا به انسان فردي و جمعي اين اختيار داده شده كه با نشان دادن قابليت خيرِ خود؛ يعني شكر، آن دادة الهي را حفظ كند و حقّ آن را به جا آورد و حتّي مستحقّ دريافت مراتب بالاتر آن گردد (لئن شكرتم لأزيدنّكم) يا آنكه با فرو گذاردن حقّ هر نعمت، كه عين ناسپاسی؛ كفران است، آيينة لطف الهي را بر گردانيده و خويشتن را در جهت تاريك؛ يعني قهر آن قرار دهد. با اين رويگرداني و اتّخاذ جهت معكوس، تمام خيرات هستي براي انسان نتيجة عكس ماهيّت خويش؛ يعني «شر» خواهند داشت.
ـ بگو به پروردگار سپيده‌دمان پناه مي‌برم، از شرّ آنچه آفريده است و از شرّ تاريکی هنگامي كه فراگير شود.
ـ این به واسطة آن است که در حقيقت خداوند نعمتی را که بر مردمی ارزانی داشت، دگرگون نمي‌سازد، مگر آنچه آنان خودشان
دگرگون ساختند.
بنابراين، آنچه از قرآن مستفاد مي‌شود و به ويژه در قصص مربوط به اوج و حضيض اقوام گوناگون با ذكر موارد خاص آمده است، داراي دو وجه كلّي ظاهري و باطني است:
وجه ظاهري تعالی مردمان هر دوران، به جا آوردن حقّ نعمات مادّي و معنوي خداوند و حسن استفاده از آنهاست و در مقابل، تباه ساختن یا فرو گذاردن این نعمات يا سوءاستفاده از آنهاست که محروميّت از خير و سقوط ونابودي تدريجي يا دفعي را پديد مي‌آورد. حقّ خداوند و نعمت‌های بیکران معنوی و مادّی او را اداکردن، آن گونه که قرآن تعلیم می‌دهد، جز شناخت درست آنها و برقرار ساختن نسبت شایسته با آنها نیست که همانا کلید سعادت فرد و جامعه است.
وجه باطني چنان تعالی نیز تذكّر و تفكّر در حكمت پيدايش آن نعمات؛ یعنی چرایی و چگونگی آنهاست كه راه به شناخت پديد آورندة حكيمي مي‌برد كه قدرت و علم و رحمت او حقيقتِ اوّل و آخر و ظاهر و باطن كل و جزء عالم است و با نشانه‌هاي خود در بيرون و درون انسان، او را به حق‌جويي، حق‌پويي، حق‌گويي و حق‌پرستي فرا مي‌خواند؛ زيرا «حق» جز خداوند نيست: «و می‌دانند تنها خداوند است كه حقّ آشكار است.» و این، نقطة مقابل بی‌فکری و غفلت از خود، خدا و پیرامون خویشتن است که سرانجامی جز عقب ماندن از قافلة عالم هستی و افتادن در ورطة نیستی ندارد.
بنابراين، جامعة انساني در هر مرتبه‌اي از مراتب حق‌پرستي كه باشد و به هر درجه‌اي كه حقّ نعمات مادّي و معنوي الهي را پاس دارد، داراي سرنوشتي مي‌شود كه به زندگي تاريخي‌اش صورت ويژه‌اي مي‌بخشد كه ما از آن به فرهنگ و تمدّن خاص چنان جامعه‌ای ياد مي‌كنيم. متقابلاً، نزول از اين مرتبه نيز به هر درجه‌اي كه باشد، زمينة سقوط تدريجي يا دفعي اقوام و امم را فراهم مي‌سازد. به اين آيات قرآن مجيد از سورة مبارک «فجر» توجّه كنيم تا آنچه را گفتيم، از كلام خدا دريابيم:
ـ آيا نمي‌بيني كه پروردگار تو با قوم عاد چه كرد؟ و با شهر ستوندار «ارم» كه نظيرش در هيچ شهري پديد نيامده بود؟ و (با) قوم ثمودي كه صخره‌ها را در كوه‌ها ـ براي سكونت ـ مي‌بريدند؟ و (با قوم) فرعوني كه داراي پايگاه‌هاي مستحكم بودند؟ (و با تمام) آن كساني كه در شهرها سركشي مي‌كردند و تبهكاري را گسترش مي‌دادند؟ پس تازيانة عذاب پروردگارت بر آنها فرود آمد؛ زيرا پروردگارت در كمينگاه است. ولي انسان چنین است که هرگاه پروردگارش او را به چيزي آزمود و بزرگش داشت و نعمتش بخشید، مي‌گويد: پروردگارم مرا بزرگ داشت. امّا آنگاه كه او را به چيزي (ديگر) آزمود و روزي‌اش را بر وي تنگ گرفت، مي‌گويد: پروردگارم مرا خوار ساخت. نه، چنين نيست (كه خداوند كسي را بي‌جهت خوار سازد)، بلكه شما يتيم را بزرگ نمي‌داريد و مردم را به سير كردن مستمندان تشويق نمي‌كنيد و ميراث را جمع كرده و مي‌خوريد و مال و ثروت را بسيار دوست مي‌داريد...
ـ آيا در ملكوت آسمان‌ها و زمين نمي‌نگرند و آنچه را که خداوند آفريده است؟...
ـ آيا به شتر نمي‌نگرند كه چگونه آفريده شده و به آسمان، كه چگونه برافراشته و به كوه‌ها که چگونه ايستاده‌اند و به زمين، كه چگونه هموار گشته است؟ پس يادآور شو، كه تو تنها يادآوري.
ـ به زودي نشانه‌هاي خود را در آفاق و در جان‌هايشان به آنان نشان خواهيم داد تا براي آنها روشن گردد كه تنها «او» حق است.
با فهم و ايمان به اين همه، هنوز اين پرسش مكرّر براي من و بسياري ديگر باقي خواهد ماند كه چرا در گذشته و حال، جوامعي كه پذيراي پرستش خداوند و دين حق نبودند و اهل ظلم و جور و فساد هم بودند، توانستند قدرت عظيمي پیداکنند و بر ديگراني كه اهل توحيد بودند، چيره شوند و حتّي فرهنگ و تمدّن مشرکانة خود را در زمانة خويش بگسترانند؟ يونان و روم در دوران باستان و جهان غرب در امروز، نمودار چنين حكمي هستند.
حكم كردن دربارة ظلم و جور و فساد ديگران آسان است، ولي دربارة توحيد و دينداري خودمان بسيار مشكل مي‌نمايد؛ زيرا با تربيت خودخواهانه‌اي كه ما داريم، خود را مظهر توحيد و دينداري مي‌شماريم و هر كه را اندك شباهتي با ما نداشت، گمراه و بدبخت مي‌دانيم. دليلمان هم اين است كه خداوند حق است، پيامبر حق است و قرآن و عترت هم حق هستند! دقيقاً مصداق «من آنم كه رستم بود پهلوان!» ؛ در حالی که به قول مرحوم سیّد جمال الدین اسدآبادی اگر ما به دنیا اعلام کنیم که مسلمان نیستیم، جهانیان اسلام می‌آورند!! شما به دوران‌هاي پيشين ما و ديگران بنگريد و موقعيّت‌هاي فراتر و فروتر ما و آنها را دقيقاً مقايسه كنيد تا دريابيد «من حيث المجموع» كدام يك عملاً به حق وفادارتر بوده‌ایم.
چنان که گفتیم، پاس داشتن حق و اداکردن حقّ نعمات او را «شكر» مي‌گويند و خداوند هم مي‌فرمايد: آنكه دنيا را بخواهد، (و در پي آن گام بردارد) سهمی به او ارزاني مي‌داريم و آنكه بهرة آخرت را بخواهد نیز سهمي به او عطا مي‌كنيم و ما پاداش شكرگزاران را خواهيم داد.
مهم شكر نعمات معنوي و مادّي خداوند را به جاي آوردن است؛ زيرا قرآن مجيد غايت حكمت دينی را در همين شكرگزاري؛ يعني به شناخت درست و ادای حقّ نعمات باطنی و ظاهری الهي مي‌داند:
«و ما به راستي حكمت را به لقمان عطا كرديم. بر آنكه: شكر خداوند را به جاي آور؛ زیرا آنكه شكر خداوند را به جاي مي‌آورد، در حقيقت به سود خويش سپاسگزاري كرده است و آنكه ناسپاسي كرد، خداوند بي‌نياز (از سپاس و ستايش) و بسيار ستوده است ».
اگر ديگران به زعم ما حق الله را فرو گذارند و حقّ النّاس و حقّ الدنيا را ادا كنند، از آنها که به گمان خویش حق الله را به جا مي‌آورند، ولي دو ديگر را و حتّي يكي از آن دو را فرو مي‌گذارند، پيشترند؛ زيرا شكر نعمات الهي، سپاسگزاري از خالق آنهاست و «آنكه شکرگزار مخلوق نعمت بخش را به جا نياورد، شكرگزار خالق هم نيست». فاعتبروا يا اولي الابصار!
به ظواهر سطحي بسنده بكنيم؛ این حقیقت را باید پذیرفت که هر كس هر آنچه كِشت، درَوید. ما به اندازة شكر خويش از مواهبي معنوي و مادّي برخورداريم و به قدر حق‌ناشناسی و ناشكري خود از بسياري معنويات اسلام و ماديّات جهان محروم مانده‌ايم. آنانی هم که در موقعیّت متفاوت با ما هستند، در عین قدرت و ثروت خویش، حسرت همین مقدار آرامش و معنويت ما را مي‌خورند؛ ولي نباید فراموش کنیم که هر دو طرف در مراتبی ناقص و محتاج كمال هستيم.
به تاريخ نگاه كنيم: آن زمان را كه ايرانِ كوروش و داريوشِ تقريباً عدالت‌پيشه و حق‌گزار هخامنشي بر جهان پيرامون خود غلبه داشت، با اواخر همان دوران مقايسه كنيد كه كتاب «استر» تورات، بخشي از حوادث آن را گزارش كرده است:
هفتاد و هفت هزار و هشتصد و ده نفر از رجال ايراني و خانواده‌هایشان به جرم مخالفت با نفوذ يهوديان در سياست كشور، به توصية استر ملكة يهودي ايران و مردخاي عمويش، با حكم پادشاه وقت و توسط يهوديان ساكن ايران ظرف دو روز (13و 14 فروردين) قتل عام مي‌شوند و براي ايرانيان نحوست آن روز و براي يهوديان شادي آن روز و فردایش (عيد پوريم) به ميراث مي‌ماند.
طولي هم نمي‌کشد که آن امپراتوري عظيم با هجوم اسكندر مقدونی امیر کوچک‌ترین توابع سابق ایران، فرو می‌پاشد؛ وقس عليهذا ساير «شاهكار»های تاریخی‌مان در ادوار گذشته و حال. سرگذشت «یونان» و «روم» باستان را هم اگر ما روايت نكنيم، بهتر است. روم دنباله رو یونان بود و فقط كافي است به دو كتاب مهم گيبون و منتسكیو كه به علل عظمت و انحطاط روم پرداخته‌اند و به فارسی هم ترجمه شده، مراجعه نماييد. جالب آنكه اين كتاب‌ها در زماني تأليف شدند كه فروپاشي نظام نيرومند و درخشان صفويه توسط افغان‌هاي عقب ماندة كوه‌نشين، اروپا را به شدّت تكان داده و به خود آورده بود. دسته گل‌هايي را هم كه پادشاهان خودشیفتة صفوي به آب مي‌دادند، در كتب روايي همان زمان خودمان بخوانيد تا دريابيد چگونه آنها ثمرات همّت بلند خود در برخي زمينه‌ها را ناخواسته در حكومت بلند مدّتِ خویش بر باد دادند. كتاب «فرهنگ و تمدّن اسلامي در قرن چهارم هجري» آدام متز را نيز بخوانيد كه داستان عظمت پيشين تمام مسلمانان در دوران طلايي ايشان است، در حالي كه ظلم و جور و فساد پیدا و ناپیدایی نيز همچون جذام بدنة آن را به تدريج مي‌تراشید و آمادة سقوط براي دوران بعد مي‌ساخت.
بنابراين، بر اساس آنچه از آيات متواتر و مؤكّد قرآن مجيد استنباط كرديم، توضيح مي‌دهيم كه خداپرستي حقيقي اين نيست كه به گمان خود با به جا آوردن ظواهر بعضی واجبات و رعايت برخي محرّمات شریعت، سایر واجبات و محرّمات را فرو گذاريم و
به ويژه حقّ مردم و حقّ طبيعت را ادا نكنيم؛ زیرا اينها امانات و هدایای الهي هستند و ما نمي‌توانيم مدّعی شویم که صاحب امانت و هدیه را حقیقتاً ستايش می‌كنيم؛ درحالي که امانات و هدایای او را خوار می‌شماریم و تباه می‌سازيم. طبعاً اگر ادا كردن حقّ خالق، خلق و خلقت جاندار و بي‌جان او به درستي انجام مي‌پذيرفت، بهشت موعود بر روي زمين پديدار مي‌شد؛ ولي همواره ما انسان‌ها در يكي يا برخي از اين وجوه پيشرفت مي‌كنيم و از ساير وجوه غفلت مي‌ورزيم و بهره و زیان معنوي و مادّي رفتار دوگانة خود را هم شاهد هستيم. به امروز آمريكا و اروپا و ساير كشورهاي صنعتي و مثلاً پيشرفته نگاه كنيم و تباهي اخلاقي و زيست محیطی آنها را كه به زعم خودشان مصيبت جبران‌ناپذير اجتماعي و رواني و فيزيولوژيك به بار آورده است، به خاطر آوريم و به اين آية شريف قرآن در مورد آنها و خودمان به دقّت بينديشيم:
ـ به علّت آنچه مردمان با دستان خويش فراهم ساختند، تباهي در خشكي و دريا آشكار شد تا نتيجة سوء برخي از كردارهايشان را به آنها بچشاند، شايد (از آن راه خطا) باز گردند.
آخرين كلام، راز تحوّل ادوار تاريخي از ديدگاه قرآن چه مي‌تواند باشد؟
هيچ كس مدّعي كشف راز نيست، ولي آنچه از قرآن مجيد مستفاد مي‌شود، آن است كه سير زندگي تاريخي ما با نوع نسبتي كه با خالق و خلقت او انتخاب مي‌كنيم، فراز و نشيب و دگرگوني مثبت و منفي مي‌پذيرد. در تاريخ اسلام هم پيامبر اكرم(ص) ضمن ابلاغ كلمة توحيد و رسالت خود به علي(ع) و همسرش خديجة كبری(س) فرمود: «اسلام اين شرط را دارد كه آنچه براي خود دوست مي‌داريد براي من (مسلمان) هم دوست داشته باشيد و آنچه دوست نداريد، براي من نيز روا مداريد.» در حكومت خویش در مدینه نیز همان قدر كه به ساختن مسجد و اقامة عبادت تأكيد ورزيد، به حفر قنوات و آبياري و آبادي اراضي باير و سواد و بهداشت عمومي و اعمال عدالت اقتصادی و اجتماعی و سیاسی همّت گماشت تا به اين كلام راستين خود كه دنيا مزرعة آخرت است جامة عمل بپوشاند و شاهدي بر اين آية هشدار دهندة قرآن باشد كه: «آنكه در اين زندگي دنيا كور باشد، در آخرت نيز كور خواهد بود».
آری، جهان آشكار و نهان (شهادت و غيب) بر ميزان حق مي‌گردد و بدین سبب است که تطابق نظر و عمل كامل يا ناقص انسان‌ها با حق يا اعراض كامل آنها از حق، سعادت كامل يا نسبي يا شقاوت تاريخي ايشان را رقم مي‌زند. هر نام و نشان و رنگي كه مي‌خواهند داشته باشند و در هر زمان و مكاني که به سر برند، استثنايي بر اين قاعدة كلّي نیستند.