دو ویژگی حقوق مردم

1. متقابل بودن حقوق

از مجموعه روايات فراواني كه در زمينة حقوق مردم در منابع اسلامي آمده است، دو ويژگي مهم براي اين حقوق قابل شناسايي است:

يكي از نكته‏هاي مهمّي كه در آموزه‏هاي اسلامي بر آن تأكيد شده، ارتباط متقابل حقوق مردم است. به اين بيان كه اگر كسي بر برادر يا خواهر مؤمن خود حقّي دارد، آن برادر و خواهر مؤمن نيز به‌طور متقابل بر او حق دارند. به بيان ديگر، همه حقوق، دو طرفه‏اند و تنها خداوند متعال به صورت يك طرفه بر مردم حق دارد.

امام علي(ع) در اين زمينه مي‏فرمايد:

«حق در عرصة وصف، گسترده‏ترين اشيا و در مرحلة انصاف، دقيق‏ترين و تنگ‏ترين امور است. كسي را بر ديگري حقّي نيست جز آنكه ديگري را نيز بر او حقّي خواهد بود (و برعكس). كسي كه بر همگان حق دارد و هيچ‏كس را بر او حقّي نيست، خداي تعالي است، نه غير او؛ زيرا اوست كه احاطة قدرت بر بندگان دارد و عدالتش در هر چه قضايش بر آن روان گردد، جاري است.»1

بنابراين، هرگز نبايد انتظار داشت كه ديگران حقوق ما را رعايت كنند، بي‏آنكه خود در پي رعايت حقوق آنها باشيم.

2. گذشت‌ناپذیر بودن تجاوز به حقوق بندگان

امام علي(ع) در بياني بسيار زيبا با تقسيم‏بندي ستم به سه دسته، ستم و تجاوزي را كه نسبت به ديگران روا داشته مي‏شود، گذشت‏ناپذير مي‏داند. متن كامل سخنان آن حضرت به اين شرح است:

«بدانيد كه ستم سه گونه است: ستمي كه هرگز آمرزيده نشود و ستمي كه بازخواست گردد و ستمي كه بخشوده است و بازخواست نشود. آن ستمي كه هرگز آمرزيده نشود، شرك به خداست. خداي تعالي گويد: «همانا خداوند، كسي را كه به او شرك ورزد؛ نمي‏بخشايد».2 ستمي كه آمرزيده شود، ستم بنده است به خود به ارتكاب برخي كارهاي ناشايست و ستمي كه بازخواست مي‏شود، ستم كردن مردم به يكديگر است.»3

امام سجّاد(ع) نيز در اين باره مي‏فرمايد:

«خداوند، تمامي گناهان اهل ايمان را مي‏بخشد و ايشان را در دنيا و آخرت از گناهانشان پاك مي‏سازد، مگر دو گناه؛ يكي، ترك تقيّه (رازداري) و ديگري، از بين بردن حقوق برادران ايماني.»4

بنابراين، بايد بسيار مراقب بود و تلاش كرد كه حقوق برادران و خواهران ايماني‏مان را در همين دنيا ادا كنيم و اگر خداي ناكرده به حقّي از حقوق آنها تجاوز كرده‏ايم، تا فرصت داريم از آنها طلب بخشايش كنيم؛ چرا كه فردا بسيار دير است و امكاني براي جبران وجود ندارد.

پي‌نوشت‌ها: