بخشش حقّ الناس از سوی خدا

حقّ النّاس

 آيا خدا حقّ النّاس را مي‌بخشد؟؛ يعني اگر مثلاً بنده غيبت كسي را كرده باشم و عذر خواهي نكرده باشم، ممكن است خدا مرا ببخشد؟

 در پاسخ به اين سؤال مي‌توان از سه جنبة اخلاقي، فقهي و كلامي بحث كرد.

از جهت اخلاقي، مرحوم سيّد عبدالله شبر در كتاب «اخلاق» چنين فرموده است:

«غيبت از جمله گناهاني است كه مشتمل بر دو حق؛ يعني حقّ الله و حقّ الناس، مي‌باشد؛ يعني غيبت كننده از دو جهت مديون است، اوّل نسبت به خداي تعالي كه مخالفتش را مرتكب شده، دوم نسبت به كسي كه آبروي‌اش به وسيلة غيبت مورد حمله قرار گرفته است. بنابراين كسي كه مي‌خواهد از اين گناه توبه كند، بايد از هر دو جهت تسويه حساب نمايد.»

براي اداي حقّ الله بر غيبت كننده واجب است توبه نمايد به اين اميد كه بدين وسيله از حقّ خدا پاك شود. امّا براي اداي حقّ الناس قاعده اين است كه از صاحب حق كه غيبتش را كرده است، طلب حليّت كند.

غير از اين قاعده، بعضي از احاديث نيز بر اين حكم دلالت دارند.

از بعضي اخبار چنين استفاده مي‌شود كه براي خروج از حقّ الناس، استغفار براي كسي كه غيبتش را كرده، كافي است.

پيرو اين اخبار به ظاهر متفاوت بين علما دو قول متعارض پيدا شده است، گروهي قائل به وجوب استحلال و گروه ديگري قائل به كفايت استغفار شده‌اند.

امام صادق(ع) مي‌فرمايد:

از نبيّ اكرم(ص) سؤال شد: «مَا كَفَّارَةُ الِاغْتِيَابِ قَالَ تَسْتَغْفِرُ لِمَنِ اغْتَبْتَهُ كَمَا ذَكَرْتَهُ؛ كفّارة غيبت چيست؟ فرمود: «اين است كه هر گاه كسي را كه غيبتش را كرده‌اي، به ياد آوري براي او طلب مغفرت كني.»

در كتاب «وسائل الشّيعه» از حضرت رسول اكرم(ص) روايت شده كه فرمود:

«فَإِنَّ الْغِيبَةَ أَشَدُّ مِنَ الزِّنَا قُلْتُ وَ لِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللهِ قَالَ لِأَنَّ الرَّجُلَ يَزْنِي فَيَتُوبُ إِلَي اللهِ فَيَتُوبُ اللهُ عَلَيْهِ وَ الْغِيبَةُ لَا تُغْفَرُ حَتَّي يَغْفِرَهَا

صَاحِبُهَا؛ غيبت از زنا سخت‌تر است. سؤال شد: علّتش چيست يا رسول الله؟ فرمود: زيرا زناكار توبه مي‌كند و خدا توبه‌اش را مي‌پذيرد، ولي غيبت كننده توبه مي‌كند، امّا خدا توبه‌اش را نمي‌پذيرد تا طرف مقابلش او را حلال كند.»

هر يك از اين دو روايت دليلي بر يكي از دو قول هستند.

ولي روايتي از امام صادق(ع) رسيده است كه مي‌تواند جامع بين دو قول باشد، حضرت فرمود:

«فَإِنِ اغْتَبْتَ فَبَلَغَ الْمُغْتَابَ فَاسْتَحِلَّ مِنْهُ فَإِنْ لَمْ تَبْلُغْهُ وَ لَمْ تَلْحَقْهُ فَاسْتَغْفِرِ اللهَ؛ اگر غيبت كسي را كردي و او با خبر شد، بايد از او طلب حليّت كني، ولي اگر مطّلع نشد، برايش طلب مغفرت كن».

دليل اين حكم اين است كه اگر شخص غيبت شده اطّلاع نداشته باشد، طلب حليّت از او به منزلة خبر دادن و موجب برانگيختن فتنه و برافروختن آتش كينه است.

اگر شخص غيبت شده به سبب مرگ يا مسافرت از دسترس خارج شده باشد، مثل كسي است كه از غيبت خبر ندارد و استغفار كفايت مي‌كند.

از جهت فقهي هم سؤال مي‌شود: اگر كسي غيبتي از شخصي كرده يا تهمتي زده يا شنيده، آيا در اين مورد بايد رضايت فرد غيبت شده و شخص تهمت زده شده را جلب كرد يا خير؟

در جواب گفته مي‌شود: لازم نيست ولي بايد توبه كند.

امّا از جهت كلامي مرحوم شيخ مفيد(ره) در كتاب «اوائل المقالات» مي‌فرمايد:

مشهور بين مردم اين است كه خداوند حقّ الناس را نمي‌تواند ببخشد و در موارد حقّ الناس بايد از خود شخص حلاليّت طلبيد و در اين مورد خداوند هيچ گونه دخالتي نمي‌كند؛ امّا حقيقت مطلب اين است كه خداوند از آنجايي كه مالك خود عبد و مالك اموال او و مالك ذمّه عبد مي‌باشد مي‌تواند حقّ او را ببخشد و مي‌تواند او را راضي يا حلال كند، به هر نحوي كه بخواهد؛ بدون هيچ گونه محذوريّتي.

پي‌نوشت‌ها: