جهان بی‌هنر

نگاهی به مصرف‌گرایی لجام گسیخته در جهان امروز

علیرضا باوندیان

جست‌وجوی ژرف در تاریخ به ما مي‌گوید که انسان سه گمشدة اساسی و عمده داشته است. او زمانی خود را در آرامش مي‌یافته که به نوعی خود را نائل یا دست کم مایل و نزدیک به این سه مطلوب مي‌دیده است و آن عبارت است از: حقیقت (راستی)، خیر ( نیکی) و جمال (زیبایی). انسان برای غنودن در گستره‌هاي بی‌پایانی از آرامش همه جانبة درونی، خود را ملزم به جست‌وجو برای یافتن این سه کلید اصلی خوشبختی و خوشوقتی دانست. او در مسیر پی جویی حقیقت با علم ملاقات کرد و در هنگامة یافتن خیر، به زیبایی دست یافت و آنگاه که درصدد نیل به زیبایی بود با رخسارة دل‌آرای هنر روبه‌رو شد. انسان، از سه پنجره به هنر نگریست:

گاه هنر را در معنای فضیلت به کاربرد؛ که نوعاً در گذشته چنین معنایی از هنر در سر انسان بود؛ یعنی همة کسانی که آراسته به صفتی انسانی و برین بودند و از عیب مي‌گریختند، دارای مقام هنر بودند. بر این اساس همة ذرّات عالم از این حیث که عیبی بر ایشان ـ به واسطة متنعّم شدن از فیوضات فیّاض علی الاطلاق ـ متصوّر نیست دارای شأنی از شئونات هنر هستند. نظامی گنجوی که به حق، سخن‌گوی ایران انسانی و خردمندانه است چرخ هستی را موجودی ذي شعور و بهره‌مند از هنر و هنرمند مي‌داند و مي‌گوید:

گر سفر از خاک نبودی هنر

چرخ شب و روز نکردی سفر

این همان معنای شریف لفظ هنر است که حکیمان و خردورزان عرصه‌هاي حکمی و عرفانی ما در گذشته مطمح نظر داشته‌اند. بنابراین مقام هنر چنان نبوده است که هر خسی بتواند بدون ممارست و کوشش درونی به آن برسد. رسیدن به جایگاه والای هنر از آن هر کوته نظرِ پست اندیشه‌ای نیست و نیازمند پاک شدن از زخارف عالم دون و تهی شدن از شهوت (مطلق خواستن) و شرارت است. از این زاویه باید گفت که جهان امروز فاقد هنر (به معنای فضیلتی آن) است؛ زیرا:

ز منجنیق فلک سنگ ِفتنه مي‌بارد

هر گوشة جهان امروز را اگر به حقیقت واکاوی کنیم، درخواهیم یافت که گویا انسان‌ها برای پیشی گرفتن در بهره‌مندی از تنعمّات مادّی و رایج دنیا، به آسانی مهیّای قربانی کردن همة مکارم انسانی و فضیلت‌های اخلاقی خویشند. در واقع همه به نوعی به برخورداری هر چه افزون‌تر و طولانی‌تر مي‌اندیشند. این ولع لجام گسیخته که رویکرد خام‌اندیشانه به تکنولوژی آن را تشدید هم کرده است، هرگز نمی‌تواند مجال مغتنمی را برای اندیشیدن انسان در حقیقت خویش فراهم آورد. انسان عصر جدید روز به روز از دیروز و پریروز خود تهی مي‌شود و معنای برین زندگی را با جست‌وجوی نازل برای به کف آوردن ابزارهای زیستن متعارف خلط مي‌كند.

پرسش از هنر به معنای فضیلتی آن، پرسشی بی‌معناست؛ زیرا در جهان امروز، هنری (فضیلتی) وجود ندارد. آنچه با عنوان هنر مشاهده مي‌شود همان مهارت‌های متنوّع و گوناگون برای تولید فرم‌های قشنگ و مفتون کننده است. فرم‌هایی که به ارادة اربابان قدرت و برای اغفال جامعة جهانی، از حقیقت پیوسته و بی‌امان، به وجود مي‌آید. جالب آنکه برخلاف آن قاعدة قدیمی و قطعی هنر در گذشته که هنرمندان به دنبال پرده برداشتن از رخسارة حقیقت و رساندن انسان‌ها به افق‌های جدیدی از فهم ِباطن ِتوحیدی و پویای هستی بودند، هنرمندان امروز به دنبال کتمان حقیقت هستند؛ رسانه‌هاي عصر جدید از ظرفیّت‌های عاطفی و زیباشناسانة هنر سوء استفاده مي‌کنند تا حقیقت را مقلوب و مطابق با خواست گردانندگان خود جلوه دهند. به بیانی دیگر:

در طینت او بی‌هنری، شاه هنرهاست

جهان امروز به بی‌هنری و بی‌فضیلتی مبتلا شده است. جهانی که معنویّت را وانهاده و به دنبال بت‌هایی روان است که فاقد روانند. حکایت حال جهان بی‌فضیلت امروز، حکایت حال آن طلافروشی است که بهای هر چیز مادّی رایج در بازار را به خوبی مي‌دانست، امّا تنها و تنها بهای یک چیز را نمی‌دانست و آن نبود جز بهای خود:

قیمت هر چیز مي‌دانی که چیست

قیمت خود را ندانی کاهلی ست

جهان بی‌هنر و بی‌فضیلت امروز بهای خود را نمی‌داند که اگر مي‌دانست این همه دشواری و معضل نمی‌داشت. تنها نیم نگاهی به جهان امروز ما را با حفره‌هاي عمیقی که بیماری دنیاطلبی و معنویّت گریزی در اندام سترگ انسانی عالم پدید آورده است، آشنا مي‌سازد:

به نوشتة روزنامة «گاردين» در روز چهارشنبه 21/6 /1386ش. و براساس پژوهشي كه فدراسيون جهاني اتّحاديه‌هاي تحت پوشش سازمان ملل انجام داده و مروري بر دولت آينده نام دارد، جهان در حال ثروتمندتر شدن است، امّا به موازات آن افزايش بي‌رحمانة جرايم سازمان يافته، پديدة گرم شدن زمين و كمبود آب آشاميدني، خود را به عنوان تهديدهاي آيندة كرة زمين پديدار ساخته‌اند.

گزارش فوق مي‌افزايد: جرايم سازمان يافتة بين‌المللي سالانه ۲ تريليون دلار را در كشورهاي ثروتمند به گردش در مي‌آورد و اين تهديدي جدّي براي مردم‌سالاري است، چرا كه عامل دامن زدن به نابرابري‌هاست.

در کتاب «هشدار به زندگان»1 نوشتة «روژه گارودی»2 آمده است: ما چگونه در حال مردن و میراندن نوع بشر هستیم؟ و این کار را چگونه با مصرف همه گونه منابع انرژی انجام مي‌دهیم؟ و چگونه کرة زمین را غیر قابل زندگی ساخته‌ایم؟

انرژی و منابع زمین در طول میلیون‌ها سال در دل خاک نهفته و ذخیره شده است. ما [غربی ها] به غیر حق ادّعا کرده‌ایم و مدّعی هستیم که حق داریم همة این انرژی و منابع زیرزمینی را در طیّ یک نسل به هدر دهیم. همچنین، هشتصد سال است که انسان از ذغال سنگ استخراج شده از دل زمین استفاده مي‌کند، ولی نیمی از آن را در طیّ سی سال اخیر مصرف کرده است! و نیز نیمی از میزان مصرف نفتی را که انسان از آغاز کشف و پس از استخراج آن به کار برده است، تنها در طیّ ده سال اخیر سوزانیده است!

اگر همة مراکز هسته‌ای را که قرار است، ساخته شود بر پا سازند، در طیّ بیست سال آینده، ذخیرة «اورانیوم» زمین از میان مي‌رود. همچنین اگر منابع جدیدی از نفت و اورانیوم کشف و استخراج شود، در صورتی که میزان مصرف این دو مادّه به صورت کنونی ادامه یابد، خطر پایان یافتن این دو منبع و سقوط وحشتناک همه چیز با آن، تا چند سال دیگر بیشتر طول نخواهد کشید.

جنگل‌های جهان نیز در معرض خطر نابودی است. یک سوم درختان موجود در جنگل‌های جهان به سال ١٨٨٢ م. که در حدود دو میلیارد هکتار جنگل را پوشانیده بود، در سال ١٩٥٢م. بریده و مصرف شد. این جنایت در حقّ طبیعت و محیط زیست آدمی، پیوسته ادامه یافته و افزایش هم پیدا کرده است: در هر دقیقه، بشر امروز، بیست هکتار جنگل را از میان مي‌برد. خمیر لازم برای کاغذ روزنامة «نیویورک تایمز» در روزهای یکشنبه که شماره‌اي فوق العادّه دارد و هشتاد درصد صفحات آن فقط اعلانات است، مستلزم قطع درختان پانزده هکتار از جنگل‌های «کانادا» است. برای چاپ نسخه‌هاي عادّی این روزنامه در هر روز، کاغذی لازم است که از قطع درختان شش هکتار از جنگل‌های کانادا به دست مي‌آید.3

در کتاب «تنها یک زمین»4 مي‌خوانیم: هنگامی که به موادّ مورد مصرف صنعت توجّه مي‌کنیم، با این اشکال بزرگ روبه‌رو مي‌شویم که معلوم نیست ذخایر این یا آن مادّة مهم، چقدر است و تا چه مدّتی به دست آوردنی است. مثلاً مادّة مهمّی چون کانة آهن را در نظر مي‌گیریم که فعّالیت‌های صنعتی آدمی به مدّت سه تا چهار هزار سال بر آن استوار بوده است. از سال ١٩٥٠ م. به این طرف مصرف سالانة آهن چهار برابر

شده است و از این مقدار ٨٥ درصد در کشورهای پیشرفته بوده است. اگر این نرخ افزایش ادامه یابد، بر اساس برآوردهایی که شده است، تا سال ٢٠٠٠م.، مقدار ١٧ میلیارد تن از آن مصرف خواهد شد و فقط ٨٨ میلیارد تن دیگر باقی مي‌ماند. این محاسبه نشان مي‌دهد که کانه‌هاي آهن در اواسط قرن بیست و یکم به کلّی تمام خواهند شد.5

رنه دومن در کتاب «خیال پردازی یا نابودی» مي‌نویسد: تفاوت میان سوخت‌ها و موادّ معدنی ما که از درون قشر خاکی کرة زمین بیرون کشیده مي‌شوند با تولیدات کشاورزی و دریایی و جنگلی در این است که گروه دوم به مدد نیروی بیکران خورشید، هر سال تجدید مي‌شوند. اگر فرض کنیم که منابع معدنی قابل استفاده پنج بار بیش از آن باشد که تاکنون شناخته شده و همچنان اگر فرض کنیم که مصرف جهانی با همین نرخ سال‌های اخیر افزایش یابد، باید بدانیم که همة ذخیرة طلای ما پس از ٢٩ سال پایان مي‌گیرد. در ضمن مصرف صنعتی این فلز را نباید از یاد ببریم، مصرفی که لنین آن را دست کم گرفته بود؛ زیرا مي‌خواست همة مستراح‌ها را از طلا مفروش سازد و به همین سان ما ٤١ سال دیگر جیوه، ٤٢١ سال نقره، ٤٨ سال مس، ٤٩ سال گاز طبیعی، ٥٠ سال نفت و روی، ٥٥ سال آلومینیوم، ٦١ سال قلع، ٦٤ سال سرب و غیره خواهیم داشت. تنها زغال (١٥٠ سال)، آهن (١٧٣ سال) و کوبالت و کُرم مي‌توانند از یک سده تجاوز کنند، امّا هرگز به دو سده نمی‌رسند ... در پیش‌بینی‌های سازمان خوار و بار کشاورزی، اگر در سال ١٩٦٧ م. آبیاری با ١٤٠٠ میلیارد متر مکعب ٧٠% آب مصرفی جهان را جذب مي‌کند در سال ٢٠٠٠ م. که مصرف دو برابر خواهد شد تنها ٥١% را خواهد گرفت؛ زیرا شهرها، صنایع و معادن مصرفشان را با سرعت بیشتری افزایش مي‌دهند. با آهنگ کنونی پیش از سال ٢٠٥٠ م. بشر دچار کمبود آب خواهد شد، ولو اینکه از اسراف و تبذیرهایی که گاه در زمینة آبیاری فوق العادّه زیاد است، جلوگیری شود.

در کتاب ارزشمند «کوچک زیباست» نوشتة شوماخر، جدولی ذکر شده که نشان دهندة درصد مصرف ایالات متّحده به کلّ مصرف جهان است. طبق این جدول آمریکا ٤٢% کوبالت، ٦٣% گاز طبیعی، ٣١% گروه پلاتین، ٣٣% مس، ٤٠% مولیبدنیوم، ٣٣% نفت و ٣٨% نیکل جهان را مصرف مي‌کند و تنها در یک یا دو قلم فوق تولید ایالات متّحده خودکفایی دارد.6 نتیجه‌ای که در پایان این جدول ذکر شده، بسیار دردآور است: با توجّه به میزان مصرف کنونی منابع و افزایش پیش‌بینی شدة نرخ‌های مصرفی در آینده، اکثریّت بزرگ منابع مهم و تجدید ناشدنی جهان، حدّاکثر تا ١٠٠ سال آینده دوام خواهد داشت.

شوماخر مي‌پرسد: یک نظام صنعتی که چهل درصد از منابع اصلی جهان را برای تأمین نیازمندی‌های جمعیّتی کمتر از شش درصد جمعیّت جهان مصرف مي‌کند، تنها در صورتی مي‌تواند کارآمد خوانده شود که در زمینة تأمین سعادت، رفاه، فرهنگ، صلح و آرامش و هماهنگی به توفیق‌های عظیمی نایل آمده باشد. تصوّر نمی‌کنم تأکید بر این واقعیّت ضروری باشد که نظام آمریکایی از نیل به چنین توفیق‌هایی ناتوان بوده است.

شکّی نیست که با توجّه به محدودیّت منابع، ادامة توسعة صنعتی و اقتصادی قطب استکباری جهان تنها در صورتی ممکن است که آن نیمة دیگر جهان در فقر و گرسنگی مطلق زندگی کنند و به قول شوماخر، با یک ملاحظة ساده درمي‌یابیم که رشد نامحدود مادّی در یک جهان محدود، امری محال است. بحث تفصیلی در اطراف این مهم را به مباحث مربوط به فقر و عدالت اجتماعی و مسئلة گرسنگی وا مي‌گذاریم.

شواهد و مصادیقی که ذکر شد تنها به میزان مصرف انرژی و موادّ معدنی اختصاص داشت، حال آنکه مطلب به همین جا ختم نمی‌شود. روژه گارودی در کتاب «هشدار به زندگان» نمونه‌هاي دیگری از اعماق فاجعه را ذکر کرده است: در مورد اسراف و تبذیر و ریخت و پاش موادّ غذایی، تنها ذکر دو نمونه کافی است، دو نمونه‌ای که بسیار هم سر و صدا به راه انداخته است: در سال ١٩٧٤ م. مجتمع اقتصادی اروپا (CEE) دویست و بیست و پنج میلیون فرانک فقط خرج از میان بردن میوه‌ها و سبزی‌هایی کرد که بیم آن مي‌رفت بهای میوه و سبزی را در بازار پایین بیاورد! در فرانسه در همان سال و به همین دلیل (چه دلیلی!) برای حفظ به اصطلاح بازار دویست و پنجاه هزار تُن سیب‌زمینی را از بین بردند! در ایالات متّحدة آمریکا، تهیّه کنندگان شیر، ده میلیون تن «لاکتوسروم» یا شیر رقیق را (گویا سالانه) دور مي‌ریزند و حال آنکه مادّة «پروتئینی» موجود در این شیر، اگر خشک شود، مي‌تواند هشت میلیون نفر را تغذیه کند. در فرانسه، یک کارخانة پنیرسازی معمولی، هر روز حدود دویست تُن از این مادّه را دور مي‌ریزد در صورتی که اگر خشکانده شود، دوازده تُن مادّة مغذّی از آن به دست مي‌آید.7

حجم پولي كه سالانه توسط گروه‌هاي تبهكار در سطح جهان به گردش درمي‌آيد، معادل توليد ناخالص داخلي انگليس است که نيمي از اين مبلغ به عنوان رشوه دريافت مي‌شود.

درآمد ۲۲۵ تن از ثروتمندترين افراد جهان برابر با درآمد ۲/۷ تن از فقيرترين افراد كرة زمين است. يعني اين ۲۲۵ تن درآمدي برابر با ۴۰ درصد نوع بشر بر روي كرة زمين دارند.