سيره و صفات مهدي موعود(ع) در سخن امام باقر(ع)

آيت‌الله علي كريمي جهرمي

روايات بسياري از حضرت امام محمّدباقر(ع) دربارة مهدي موعود(ع) رسيده كه قسمتي از آنها دربارة سيره و صفات آن حضرت است و هر كدام از آن روايات، گوشه‌اي از صفات و حالات و سيرة آسماني آن بزرگوار را بازگو مي‌كند و اينك اين چند مورد را يادآور مي‌شويم.

1. آن حضرت در مورد آية شريف:

«الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلهِ عَاقِبَةُ الْأُمُور؛1 همان كساني كه چون در زمين به آنان توانايي دهيم، نماز برپا مي‏دارند و زكات مي‏دهند و به كارهاي پسنديده وامي‏دارند و از كارهاي ناپسند باز مي‏دارند و فرجام همة كارها از آن خداست» فرمودند:

اين آيه براي قائم آل محمّد(ص) و ياران او است. خداوند، مشارق زمين و مغارب آن را به آنان مي‌دهد:

«يُظْهِرُ الدِّينَ وَ يُمِيتُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ بِأَصْحَابِهِ الْبِدَعَ وَ الْبَاطِلَ كَمَا أَمَاتَ السَّفَهَةُ الْحَقَّ حَتَّي لَا يُرَي أَثَرٌ مِنَ الظُّلْمِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُور؛2

خداوند به وسيلة او دين را غالب و پيروز خواهد گردانيد و به وسيلة او و ياران او بدعت و باطل را از بين خواهد برد، همان گونه كه سفيهان، حق را از بين برده و نابود كردند، اثري از ظلم ديده نمي‌شود و امر به معروف كرده و نهي از منكر مي‌كنند و عاقبت امور از براي خداوند است.»

آنچه در اين عبارت شاخص است، ظاهر نمودن دين، از بين بردن بدعت‌ها، محو كردن آثار ظلم و امر به معروف و نهي از منكر است. همة اين امور به دست حضرت وليّ عصر(ع) صورت خواهد گرفت و با خواست و ارادة آن بزرگوار تحقّق خواهد يافت و البتّه ياران آن بزرگوار، ايشان را در اين امور ياري مي‌كنند.

2. جابر جعفي نقل مي‌كند كه حضرت ابوجعفر، امام باقر(ع) فرمودند:

«والله لَا تَذْهَبُ الدُّنْيَا حَتَّي يَبْعَثَ اللهُ رَجُلًا مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ يَعْمَلُ بِكِتَابِ اللهِ وَ لَا يَرَي مُنْكَراً إِلَّا أَنْكَرَه‏؛3

به خدا سوگند دنيا تمام نمي‌شود و به پايان نمي‌رسد تا اينكه خداوند مردي از ما اهل بيت(ع) را برانگيزد مردي كه به كتاب خدا عمل مي‌كند و منكر و امر ناشايسته‌اي را نمي‌بيند، جز اينكه آن را انكار مي‌نمايد و از آن جلوگيري خواهد فرمود.»

اينها صفات نوراني و سيرة مقدّس آن بزرگ مصلحي است كه در آخرالزّمان ظهور مي‌كند و از خاندان پيامبر اكرم(ص) و از اعقاب و ذريّة آن حضرت است. آري سيره و صفات او طبق اين روايت:

الف) عمل به كتاب خداست. او به قرآن كريم عمل مي‌كند و طبق كتاب آسماني اسلام حركت نموده و گام برمي‌دارد او قرآن را در براي تشريفات نمي‌داند؛ بلكه آن را كتاب عمل مي‌داند كه بايد در جامعه پياده شود و كارهاي روزمرّة جامعه با آن انطباق پيدا كرده و به عنوان منشور نجات و رهايي جامعه به اجرا در مي‌آورد.

ب) برنامه و سيرة آن حضرت نهي از منكر است. بنگريد كه حضرت باقر(ع) اين مطلب را به چه صورتي ادا مي‌كنند. مي‌فرمايد: «و لا يري منكراً الّا انكره» او منكر و خلاف شرعي را نمي‌بيند جز اينكه اعتراض مي‌كند و خروش برمي‌آورد و عدم رضايت خود را نسبت به انجام آن منكر در جامعه ابراز مي‌دارد. او طبيعت منكر و جنس عمل بد را آفت و آسيب جامعه دانسته و عامل فساد امّت، عايق انسان از خدا، جهان ابدي و سير اكمالي مي‌داند و از اين رو نه تنها خود از اعمال بد و

كارهاي نادرست و مورد انكار دوري مي‌گزيند كه هر كسي مرتكب آن شود نيز مورد انكار و اعتراض آن حضرت قرار خواهد گرفت، منكر هر منكري باشد و مرتكب آن هر كس باشد.

3. علّامه مجلسي نقل كرده كه حضرت امام محمّد باقر(ع) فرمودند: «اذا قام قائم اهل البيت قسّم بالسويّه و عدل في الرعيّة؛4

هنگامي كه قائم اهل بيت(ع) ظهور كند، اموال را بالسّويه و مطابق قانون تساوي در ميان مردم تقسيم مي‌كند و در ميان رعيّت با عدالت رفتار خواهد نمود.»

انسان‌ها در اعصار مختلف، همواره اين اضطراب و دغدغه را داشته و دارند كه حاكمان آنان، دو اصل اساسي و دو قانون

راحتي‌بخش و اطمينان‌آور را رعايت ننموده؛ بلكه آن دو را خدشه‌دار كنند، يكي تقسيم مال در ميان رعيّت به طور مساوي و بدون ترجيح كسي بر ديگري بر اساس روابط و پيوندها و معيارهاي ناصحيح و ديگري مراعات نكردن عدل و قسط در جامعه و خلاصه ملّت را با دو چشم ديدن و با هر گروهي به صورت خاص و شكل ويژه‌اي رفتار كردن. به اين ترتيب پيروان حضرت بقيّة الله(ع) و منتظران ظهور آن بزرگوار بايد هم اكنون اين دو اصل اصيل را كاملاً در نظر بگيرند و همواره بر آن پافشاري كنند اگر در گروه حاكميّت مملكت قرار دارند، خداي را در نظر بياورند و با ملّت بر اساس اين دو قانون سازنده و حياتبخش مواجه و روبه‌رو گردند و اگر خود در طبقات مستضعفند براي رفع اين ظلم فاحش و اين ناهنجاري اجتماعي تلاش جدّي خود را به كار ببرند.

4. از كتاب «غيبت نعماني» از زراره نقل شده است كه مي‌گويد: به حضرت ابي‌جعفر، امام محمّدباقر(ع) عرض كردم: صالح از صالحان را برايم نام بياور. فرمودند: «اسم او اسم من است.» عرض كردم: آيا به سيرة محمّد(ص) رفتار مي‌كند؟ فرمودند: «هيهات هيهات اي زراره!» (يعني چه دور است كه بسان پيامبر(ص) رفتار كند.) عرض كردم: جانم به فداي شما. براي چه به سيرة پيامبر(ص) رفتار نمي‌كند؟! فرمودند: «ان رسول الله سار في امّته باللّين (بالمنّ) كان يتألّف الناس و القائم يسير بالقتل، بذاك امر في الكتاب الذي معه ان يسير بالقتل و لا يستتيب احداً ويل لمن ناواه؛5

يعني پيامبر در ميان امّتش با نرمي و مهرباني سير كرد، همواره با مردم الفت مي‌گرفت ولي قائم، با قتل و كشتنِ سركشان سير مي‌كند كه در كتابي كه با اوست امر به او شده كه با قتل حركت كند و كسي را به توبه فرا نمي‌خواند واي بر كسي كه با او مخالفت و دشمني كند.»

شايان ذكر است كه در اين روايت آمده كه امام زمان(ع) به سيرة پيامبر(ص) رفتار نمي‌كند. حال آنكه در روايات بسياري آمده كه سيرة او سيرة رسول الله(ص) است و سير و حركت آن حضرت را خواهد داشت و چه بسا تصوّر شود كه اين روايت با آن روايات منافات دارد و ناهماهنگ است.

ولي تأمّل در اين روايت، خود رفع كنندة مشكل است؛ زيرا اين روايت جهت قيام به سيف، مأمور به قتل بودن و نفي تشابه مي‌كند. آري پيامبر(ص) هر چند بالأخره جنگيد و غزواتي در دوران آن حضرت روي داد، ولي قيام و حركت او همراه با قتل و كشتن افراد نبود؛ بلكه مأمور بود كه با ايجاد الفت و با نرمي و مدارا دعوت را آغاز كند؛ در حالي كه امام زمان(ع) طبق منشوري كه در دست دارند، مأمور به قتل طاغيان است و از آن طرف امام زمان(ع) در منهدم ساختن اساس كفر و ضلال و از بين بردن عادات زشت و قوانين و نظام‌هاي باطل همانند پيامبر(ص)، رفتار نموده و راه آن حضرت را سير مي‌كند و همان اهداف را دنبال مي‌نمايد.

امّا اينكه در اين روايت آمده كه از كسي درخواست توبه نمي‌كند يا كسي را امر به توبه نمي‌نمايد، اين هم اشكالي به بارنمي‌آورد؛ زيرا درخواست توبه نكردن يك مطلب است و قبول نكردن توبه مطلب ديگري و آنچه كه در اينجا نفي شده، درخواست توبه است؛ ولي اگر كسي خود به خود توبه كرد، چه بسا كه بپذيرد و مي‌پذيرد؛ زيرا مقتضاي اطلاقات آيات و رواياتي كه راجع به توبه داريم، پذيرش آن است و اينكه توبة انسان تائب، مقبول واقع خواهد شد و شخص نادم و پشيمان را رد نخواهند نمود.

يا اينكه مقصود، گناهاني است كه حدّ آنها قتل است و توبه هر چند پذيرفته شود؛ ولي حكم قتل را برنمي‌دارد، مانند ارتداد و امثال آن كه در عين حالي كه شخص توبه مي‌كند، حكم قتل از او برداشته نخواهد شد.

و امّا اينكه چرا آنقدر از اشخاص را مي‌كشد، پاسخ آن روشن است؛ زيرا بعد از آن همه اتمام حجّت و دعوت و ابلاغ پيام دين در دوران غيبت صغرا و كبرا و فرا رسيدن روز ظهور، اگر كسي به خود نيامده باشد، معلوم مي‌شود كه او عنصري ناباب و ناپاك و خطرناك است و عضوي است كه مخلّ سلامت اعضاي ديگر بوده و فساد را به همه جا مي‌كشاند و عضو سرطاني چه چاره‌اي جز قطع كردن و بريدن دارد؟

بسوزند شاخ درختان بي‌بر

سزا خود همين است هر بي‌بري را

پي‌نوشت‌ها: