عذاب دخان و ردّپاي آن در سينما

دکتر مجيد شاه حسيني

اشاره

متني كه در پيش روي خوانندگان محترم موعود قرار گرفته است، بخشي از متن سخنراني دكتر مجيد شاه حسيني با عنوان «عذاب دخان و ردّ پاي آن در سينما» ‌است كه در سالن آمفي تئاتر كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان و از مجموعه سلسله نشست‌هاي فرهنگ مهدوي مؤسّسة فرهنگي موعود (پنجاهمين نشست) برگزار شده است.

در آغاز کلام از محضر بقيّـة الله، اروحنا لِتراب مقدمه الفداء، استمداد مي‌‌طلبم که دقايقي که با هم مي‌‌گذرانيم از دقايق پربرکت عمرمان باشد و بتوانيم توشه‌اي اخروي بربنديم.

حدود 15 سال قبل بحث در حوزة مفاهيم آخرالزّماني و سينما خيلي نو بود و در آن ايّام در فضاهاي دانشگاهي طرح اين مسائل به گونه‌اي بود كه گويا گوينده از عجيب‌ترين مفاهيم خلقت حرف مي‌‌زند. به طور كلّي ذهن مخاطب سينمايي نمي‌پذيرفت كه از منظر آپوكاليپس يا آخرالزّماني مفاهيم سينمايي را دنبال کند. امروز در دورة تکثّر اين گونه مباحث به سر مي‌‌بريم و تقريباً همه معتقد به آن مباني‌اند.

امروز، بحث خيلي گسترده شده است؛ البتّه در سطح باقي مانده. من فکر مي‌‌کنم اگر مجدّداً سراغ مفهوم سينما و اتّفاقات

آخرالزّماني برويم بايد بحث را تخصّصي‌‌تر کنيم و به عمق بيفزاييم. فعلاً مباحث نقد محتوايي که من شاهد هستم خصوصاً در حوزة رسانة ملّي بعضاً اقيانوسي است به عمق يک وجب و همه چيز را با هم مخلوط مي‌‌کند؛ سينماي وحشت و همة مؤلّفه‌هاي آخرالزّماني را به اين ترتيب بحث تخصّصي با رويکرد ديني از آن استخراج نمي‌شود.

اجمالاً اين مقدّمه را گفتم که بگويم تلاش من در اين جلسه اين است که دانسته‌هاي قبلي مخاطب را قدري عميق‌تر کنم و مفاهيم را دقيق‌تر بکاوم. چرا عذاب دخان در سينما؟ حقيقت اين است که اگر اختيار با ما بود، شايد اين موضوع اولويّت پيدا نمي‌كرد يا لااقل بنده آن را در اولويّت قرار نمي‌دادم؛ امّا از زماني که رسانة ملّي در توليدات نمايشي وارد اين حوزه شد و شايد به تبعيّت از آنچه که در سينماي دنيا و سريال‌هاي دنيا اتّفاق مي‌‌افتد و بعد از آن ما شاهد نوعي شيفتگي به مفاهيم دخاني در تلويزيون در سينما هستيم.

نقطة آغاز كار رسانة ملّي در اين زمينه، سريال «او يك فرشته بود»، مي‌‌باشد كه در ماه مبارك رمضان سال1384 يا 1385ش. پخش شد. در همان دوره هم انتقاداتي بر اين سريال وارد بود، از همان نامش که غلط بود؛ زيرا شيطان، فرشته نبود و نيست و تا سير فيلم‌نامه و فرازو فرودهاي آن؛ مثلاً سؤال مي‌‌شود كه چگونه است که در ماه مبارک رمضان که شياطين دربندند، ما ابليس را در آنتن رسانة ملّي رها مي‌‌کنيم؟ چه چيزي مي‌‌خواهيم به دست بياوريم؟ در شرايطي که بسياري از گناهاني که از جانب ابليس که از طايفة جنّيان است و به روايت قرآن و به وسوسة او صادر مي‌‌شود، نمي‌توانيم در رسانة ملّي نشان دهيم. نتيجه اين شد که مخاطب حس مي‌‌کرد مثلاً کسي که طبق اصول رسانه‌اي از همه، قيافة مقبول‌تري دارد، شخصيّت بد فيلم، شيطان است. بدترين چيزي هم که از او ديده مي‌‌شد اين بود که هووي خانم ديگري مي‌‌شد يا اينکه کودکي را به بازي کامپيوتري وادار مي‌‌کرد. پس چه مضرّات و معاصي‌اي از جانب او نصيب بشر مي‌‌شود؟ به اين ترتيب ما گرفتار اين مسئله شديم كه يک حصري شکسته شد و خيلي‌ها احساس کردند که شيطان شناسند و از اينجا سريال‌هاي دخاني آغاز شد آنها از رأس دخان و رئيس جنّيان كافر، يعني خود شيطان شروع کردند.

متأسّفانه نکات غيرتخصّصي گريبان رسانة ملّي را گرفت و ما به ازاي شيطان، تصويري را تعريف کرديم. شيطان، نماد بومي نداشت و ما از او تصوير بومي و ايراني ساختيم. تا پيش از آن هر کس مي‌‌خواست آدرسي از شيطان بدهد يا بايد از نماد‌هاي غربي استفاده مي‌‌کرد يا از نمادهاي 666 و ستارة پنج پر، بز فومت و چشم لوسيفر و از اين دست علائم. حال اگر عکس اين بازيگر نقش شيطان كه براي آن تعريف كرديم، روي تي‌شرت يا کلاسور يا غيره نقش بست؛ يعني چه؟ يعني ما براي طايفة شيطان‌پرست وطني که متأسّفانه در کشور بعضاً، ولي قليل حضور دارند، يک نماد بومي تعريف كرده‌ايم.

در سال بعد قصّة ديگري داشتيم در سريال «اغما» و باز هم مدلي از شيفتگي به مفاهيم ماورايي، دخاني و تصاوير دخاني به‌صورت شتابزده مطرح شد؛ شايد اصل مطلب بد نباشد؛ ولي ناشيانه عمل شد.

اين همه، ما را به تفکّر واداشت که يک جاي کار غلط است يا به قدر کافي تحقيق و پژوهش نداريم و اين به آن معني نيست كه نمي‌شود هيچ پروژة دخاني در رسانة ملّي ساخت؛ بلكه با تدبير و تأمّل مي‌‌شد كارهايي كرد. امروزه ردّ پاي اين معنا به سينما رسيده و الآن سينما خيلي دخان زده‌‌تر از تلويزيون است.

در جشنوارة سال قبل، فيلمي به نام «آل» داشتيم که فيلم بسيار بدي بود؛ هر چند كه متأسّفانه در جاهايي مورد تقدير قرار

گرفت و امسال هم فيلمي به نام «دوست از جنس آتش». در اين فيلم به رفاقت با اين موجودات ترغيب شده است و به اين موضوع اشاره مي‌‌شود كه از اين موجودات کمک بگيريد. اين فيلم‌ها کم کم به جشنوارة ما مي‌‌آيد. فيلم ديگري نيز با نام «ساية وحشت» در جشنواره عرضه شد که باز قريب به همين مضامين بود.

کم‌کم عالم دخان و فضاي جنّيان اسباب تفريح مي‌‌شود؛ يعني مثلاً کودکانمان بايد با اينها انس بگيرند و تنها چيزي که اين وسط ملاک و تراز و معيار نيست، قرآن مجيد است و معارف صحيح در اين حوزه و اينکه روايات و احاديث و آيات قرآن در اين باب چه مي‌‌گويند؟ به طور كلّي مطالب به ‌صورت ناشيانه از سريال‌ها و فيلم‌هاي خارجي گرته‌برداري مي‌‌شود.

حال مي‌‌رويم سراغ سينماي خارج از کشور و تقليد ناشيانه‌اي که ما از آن مي‌‌کنيم. ان شاالله در پايان، چاره با خود شما که چه بايد کرد؟ شايد قدم اوّل همين آگاه شدن و دانستن باشد و اينکه تلويزيون و سينماي شما بدون شتابزدگي ابتدا از آيات و روايات سيراب بشود. شايد تنها استثنايي که در زمينة اين‌گونه فيلم‌ها به ذهن من مي‌‌رسد، فيلم «ملک سليمان» باشد که با يک تحقيق 5 ساله نهايتاً به سمت توليد رفت؛ ولي کارهاي ديگر تقريباً چيزي به نام تحقيق و پژوهش ندارند و عيناً از آثار خارجي گرته‌برداري مي‌‌شوند. شايد تفاوت محتوايي و معنايي «ملک سليمان» هم در همين نقطه است.

عذاب دخان چيست؟ آيا چنين عذابي وجود دارد؟ براي پاسخگويي به اين پرسش ريشة قرآني آن را مرور مي‌‌کنيم و بعد به سراغ تحليل محتوايي آثار مي‌‌رويم. ما در قرآن، سورة مبارک «دخان» داريم دربارة سه آية مياني اين سوره خيلي توصيف مفصّلي وجود دارد هم در قرآن مجيد و هم در روايات معصومان(ع). جالب است که خود اعراب و کساني هم که به عربي تکلّم مي‌‌کنند، اين سوره را طور ديگري مي‌‌خوانند؛ هر چند كه آنها با ما فرق دارند؛ چون ما اين سوره را قرائت مي‌‌کنيم و به مفاهيم آن دقّت نمي‌کنيم؛ مثل آيات از آن عبور مي‌‌کنيم ولي کسي که زبان عربي بداند سوره را درک کرده و اين سوره را طور ديگري تلاوت مي‌‌کند. در روايات ما، تفسير دخان از کلام امام صادق(ع) بي‌شمار است. در اين باره جلساتي بوده و آنها را تکرار نمي‌کنم. يک روايت از کتاب شريف «بحارالأنوار» و توصيفي از امام باقر(ع) است كه در ماهيّت و چيستي عذاب دخان و ذيل اين آيه که «خداوند قادر است عذابي را از فراز سر شما و زيرگام‌هاي شما برانگيزد»1، اشاره به دخان مي‌‌فرمايند و اينکه عذاب‌هاي آخرالزّماني يکي از جدّي‌ترين عذاب‌هاست و طبعاً اين عذاب، عذابي فراگير، عظيم است و وقتي مؤمنان آن را مي‌‌بينند، برايشان دردناک است و براي کافران دردناک‌تر. اين جملة «ربّنا اکشف عنّا العذاب انا مؤمنون»2 يك بحث جدّي است و بد مخمصه‌اي ايجاد مي‌‌شود. در اين زمينه معصومان(ع) توصيفاتي دارند از اينکه فضاي دخاني در عالم پديد مي‌‌آيد و موجوداتي که جنسشان دخاني است، براي بشر ايجاد زحمت مرئي مي‌‌کنند؛ امّا نكتة بسيار مهم براي بنده اين است که ما در بين عذاب‌هاي آخرالزّماني تا حالا کمتر از همه و تا قبل از فيلم «ملک سيلمان» به مفهوم دخان و عذاب دخان پرداخته‌ايم. سينماي غرب پيش از همه به اين معنا اهتمام کرده است. چرا؟ مگر آنها به قرآن باورمندند يا مثل ما مسلمانند يا پژوهش‌هايي داشته‌اند؟ شايد پژوهش‌هاي آنها در قرآن کمتر از ما نبوده باشد؛ ولي اگر به کتاب‌هاي «مقدّس» رجوع کنيم، خصوصاً فصل آخر از کتاب مقدّس و «مکاشفات يوحنّا» مي‌‌بينيم که اين عذاب توصيف شده و اينکه در فازي از عالم موجوداتي در آن مرئي مي‌‌شوند، به فتنة يأجوج و مأجوج نيز اشاره شده و با نام عاج و ماج از اين طايفه‌اي که

قرآن از آنها در آخرالزّمان ياد مي‌‌كند، آنها را مي‌‌خواند و اينکه بالأخره بشر تجربه‌اي مي‌‌کند که با تجربه‌هاي مادّي و معنوي مرسوم متفاوت است. شايد قسمتي از اين هم برگرفته از ضمير ناخودآگاه غربي‌ها باشد که من در اين زمينه صحبت دارم؛ به اين معنا که بشر تا چه حد آنچه که انجام مي‌‌دهد و در رفتار او مي‌‌بينيم به صورت ضروري از رفتار خودآگاه او برخاسته و با خودآگاهش به اين بحث وارد شده است؟ وقتي هست كه ما فعلي را انجام مي‌‌دهيم و ضمير ناخودآگاه ما مولّد آن فکر است و اگر سؤال کنند که به چه دليل اين کار انجام شد، پاسخي دقيق نداريم. به طور مثال وقتي در خلوت خود هستيم، جمله‌اي به زبان ما جاري مي‌‌شود که اين جمله، تداوم فکر ما بوده که در فکر ما گذشته و نمي‌دانيم که چه شد كه اين جمله از دهان ما خارج شد، در حالي كه اين جمله يک زمينة ذهني داشته و يک قسمتي از روح ما تراوش کرده است. کسي که در اتاق نبوده و كلامي جاري نبوده پس اين کلام از کجا جاري شده است؟ کاملاً معلوم است که حياط خلوت روح ما از ضمير ناخودآگاه ما، پالس‌هايي به بيرون تراوش مي‌‌کند و بعد که آن را رمزگشايي مي‌‌کنيم، مي‌‌بينيم که از ضمير ناخودآگاه ما بوده است. منطق خواب و ديگراني که در اين باب صحبت کرده‌اند از امثال فرويد که مادّي تفسير کردند يا کارل گوستاو يونگ که قدري معنوي‌‌تر ضمير ناخودآگاه را رمزگشايي کردند، همه در هنر متّفق‌القول بودند که هنرمندان ضماير ناخودآگاه قوي دارند و به دليل تراوش ضماير ناخودآگاهشان آثار ناب هنري خلق مي‌‌کنند. اين کشف‌الشّهود آقايان نبود و هزاران سال قبل در کلام معصومان(ع) مي‌‌بينيم. روايتي از پيامبر اکرم(ص) است که کاملاً به اين معنا دلالت دارد هنرمندان مورد نظر حضرت، عمدتاً شعرا هستند. ايشان در روايات دارند که هيچ شاعري نيست که محلّ الهام نباشد يا از جانب فرشته‌اي يا از جانب شيطاني. شهيد آويني در يکي از شماره‌هاي مجلة «سوره» مقاله‌اي در بارة اين حديث نبوي داشت که آنکه شيطان قوي‌تري دارد، هنر شيطاني قوي‌تري خلق مي‌‌کند و آنکه فرشته‌اي بر او وحي مي‌‌کند، هنر رحماني فاخرتري از او صادر مي‌‌شود. ما مفهوم الهام را در عرصة هنر دست‌کم مي‌‌گيريم و صرف الهام را پاس مي‌‌داريم، غافل از آنکه مي‌‌تواند الهام منشأ الهي يا شيطاني داشته باشد و آن کلام زيباي اميرمؤمنان(ع) وقتي از ايشان مي‌‌پرسند خلّاق‌ترين شاعر عرب و قوي‌ترين شاعر عرب کيست؟ از (ملک ضليل) امرو القيس نام مي‌‌برند که شاهزادة گمراه، قوي‌ترين شاعر عرب بود و توضيح مي‌‌دهند: شيطاني که به او وحي مي‌‌کند از شياطين ديگر قوي‌تر است و باز اين آية قرآن که «وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَي أَوْلِيَآئِهِمْ »3 پس ما وحي شيطاني هم داريم و جاي تأسّف است كه افرادي چون سلمان رشدي اين مضامين را مي‌‌گيرد و برمبناي آن کتاب موهن و زشت آيات شيطاني را مي‌‌نويسد. ما مسلمانان به اين معنا خيلي توجّه نداريم که وحي شيطاني در آفرينش شيطاني مي‌‌تواند چه طوفاني کند و اگر هنرمندي باطن پالايش شده، نداشته باشد، چه گرفتاري‌هايي براي خودش و جامعه ايجاد خواهد کرد. اينها را گفتم که وقتي وارد سينماي دخان شديم، خيلي تعجّب نکنيد كه در عذاب دخان چه اتّفاقي مي‌‌افتد؟ در عذاب دخان مرز ميان عالم مادّه و دخان رقيق مي‌‌شود؛ امّا کساني هستند كه خودشان به استقبال عالم دخان مي‌‌روند و اين همان افرادي هستند که محلّ الهام شيطاني قرار مي‌‌گيرند و هنر شيطاني از آنها صادر و ساطع مي‌‌شود و اينکه شما مي‌‌بينيد بعضي از هنرمندان ضعيف النّفس به قرص‌هاي روان‌گردان آلوده بوده‌اند، شايد به همين دليل بوده و مرز را مي‌‌شکند و توهّمات و تخيّلاتي را براي مصرف کنندگان اين مواد پديد مي‌‌آورد و به اين ترتيب خيلي مرز بين واقعيّت و فضاهاي دخاني را رقيق مي‌‌کند. همين که در عصر ما مصرف موادّ تعطيل کنندة عقل افزايش مي‌‌يابد و به يک فاجعة ملّي تبديل مي‌‌شود، شايد به اين دليل است که وسوسة ملهم بودن از اين گونه الهامات در خيلي‌ها پديد مي‌‌آيد؛ يعني قبل از عذاب دخان برخي به استقبال آن مي‌‌روند.