مريم محبّي
كتري آب‌جوش را بلند كرد و سمت ظرف‌شويي رفت، بسم‌اللهي گفت و آب را خالي كرد. دخترك با تعجّب به بخارهايي كه صورت مادربزرگ را محو كرده بود، نگاهي انداخت و پرسيد: عزيز جان! براي چي گفتي بسم الله؟ زن در حالي كه شير آب سرد را باز مي‌كرد، بدون اينكه نگاهي به كودك بيندازد، با بيان كودكانه‌اي گفت: آخه بچّه جن‌ها توي راه‌آب خانه‌ها زندگي مي‌كنند، اگر موقعي كه آب داغ مي‌ريزيم بسم‌الله نگوييم، مي‌سوزند. بعد بزرگ‌ترهاشان مي‌آيند و ما را اذيّت مي‌كنند. زن، كتري را دوباره پر از آب كرد و بي‌توجّه به چشم‌هاي گرد شدة كودك، سمت اجاق گاز رفت ...
٭٭٭
شايد خيلي از ما نيز اوّلين باري كه اسم جن را شنيديم، از دهان يك بزرگتر و در شرايطي بوده كه حتّي فكرش را نمي‌كرديم. شايد پاسخ‌ها قانعمان مي‌كرد و شايد هم در دنياي كودكي فقط ترس بود كه چند روزي مهمان دلمان شده و با حرف‌هاي هم سن و سال‌هايمان چند برابر مي‌شد. امّا اينكه چه تعداد از ما، به اين موجودات اعتقاد داريم يا اينكه نسبت به آنها آگاهي داريم و پرسش‌هايي مرتبط با آن، مواردي بودند كه در اين گزارش، باعث شد خيلي‌ها با تعجّب به ما نگاه كنند و بعضي‌ها نيز از جواب دادن به پرسش‌ها طفره بروند.
طفره رفتن افراد از پاسخ‌گويي، گاهي از سر ترس بود و گاهي نيز چاشني محافظه‌كاري با آن همراه بود. براي مثال دكتر فاضلي، جامعه شناس مي‌گويد: به جن اعتقاد ندارم؛ ولي نظري هم ندارم. بحثش سياسي است.
و هنگامي كه رابطة جن با سياست را از او مي‌پرسيم، اين امر را مطرح مي‌كند كه امور مذهبي و مسائلي كه به قرآن مربوط مي‌شوند، در كشور ما همراه با بعد سياسي هستند و براي فرار از اين امر يا بايد تظاهر كرد يا اعلام بي‌نظري. ايشان نهايتاً بي‌نظري را انتخاب كردند.
در گفت‌وگو با افراد مي‌شود متوجّه شد كه آنها سعي در پنهان كردن ترس خود دارند؛ امّا زماني كه پرسش از علّت ترسيدن به ميان مي‌آمد، ناشناخته بودن و همراه شدن با خرافات از جمله مهم‌ترين دلايلي بود كه مطرح مي‌شد. حجّت الاسلام حيدرزاده نيز براي اين امر از مثال تاريكي و روشن نبودن فضاي مربوط به عالم اجنّه ياد مي‌كند كه چون با خرافات آميخته شده‌اند، قابل اعتماد نيست و منجر به وحشت انسان‌ها مي‌شود و براي برون‌رفت از اين شرايط مي‌گويد: با اتّكا به مباني قرآني و روايات مي‌شود چراغ اين اتاق تاريك را روشن كرد، آن وقت است كه مي‌بينيم دليلي براي ترسيدن وجود ندارد.
تعداد افرادي كه وجود جن را منكر مي‌شوند، در بين مصاحبه‌شوندگان زياد نيست؛ امّا كساني هم كه به اين موجودات اعتقاد داشته باشند، چندان نظر قاطعي نمي‌دهند:
وحيد شمشيري، 28 سال سن دارد و با مدرك فوق ليسانس رياضي، معلّم دبيرستان است. وي دربارة اين پرسش كه آيا جن را قبول داريد يا نه؟ مي‌گويد: بنابر ملاك‌هاي مذهبي و اينكه در قرآن به آن اشاره شده است، قبولش دارم، امّا اگر در قرآن نبود، قبولش نمي‌كردم؛ يعني در واقع به آن باور ندارم؛ زيرا با ديد علمي در تناقص است و نمي‌توانم بگويم چنين چيزي وجود دارد. به نظرم وجود جن آن هم در كنار انسان از لحاظ عقلي مردود است. در روايت‌هاي مختلف از شياطين مثال‌هايي داريم؛ امّا وقتي وارد بحث مي‌شويم، مي‌بينيم شايد منظور چيزي مثل ميكروب يا ويروس بوده است و چون مردم آن دوره نمي‌فهميدند، پيامبر(ص) و قرآن چنين جنبه‌هايي را مطرح مي‌كردند و آن موجود سم‌دار شبيه به انسان، تخيّلات مردم آن زمان بوده است.
محل‌ّ زندگي و نحوة زندگي جن نيز يكي از مواردي بود كه مردم را به خاطرات و شنيده‌هايشان مي‌برد. شنيده‌هايي كه اكثر پاسخ‌گويان، بدون آوردن دليل، آنها را خرافات مي‌پنداشتند.
مهوش ابراهيمي خانه‌دار است. او نيز همان سخن قبلي را تكرار مي‌كند كه اگر نام جن در قرآن نيامده بود، آن را قبول
نمي‌كرد. او از حرف‌هايي كه از قديمي‌ترها به گوشش خورده است، مصاديقي ذكر مي كند: قديمي‌ها مي‌گفتند: جن‌ها در خانه‌هاي قديمي زندگي مي‌كنند يا اينكه مي‌توانند با آدم‌ها حرف بزنند؛ امّا من به اين چيزها اعتقاد ندارم. به نظرم آنها در كنار انسان‌ها زندگي نمي‌كنند و جاهاي خاصّي هستند و اين خرافات كه اگر آب بريزي بچّه‌هايشان مي‌سوزند يا اين جمله را كه فلاني با جن رابطه دارد، قبول ندارم. وي مهم‌ترين دليل ترس از اين موجودات را سرعت زياد و قدرتشان مي‌داند و مي‌گويد: اينكه مي‌توانند خيلي سريع حركت كنند و ما نمي‌توانيم با چشم آنها را ببينيم، باعث ترسمان مي‌شود. آنها كه مي‌گويند: از ما آدم‌ها قوي‌تر هستند و فقط يك‌سري آدم‌هاي خيلي مؤمن مي‌توانند با آنها رابطه برقرار كنند وگرنه مردم عادي اين توانايي را ندارند و به نظرم درست نيست و همة اين مطالب را جن‌گيرها و رمال‌ها كه دنبال سركيسه كردن مردمند، ساخته‌اند. چيزهايي را كه تعريف مي‌كنند، فقط زاييدة خيالاتشان است.
دكتر بروجردي، استاد ارتباطات است و به شدّت سعي مي‌كند از زير بار مصاحبه شانه خالي كند و دليلش را هم اين‌گونه مطرح مي‌كند كه هيچ اطّلاعاتي ندارد؛ امّا با توجّه به اينكه مي‌گويد: خودش يك‌بار جن‌ها را ديده است، وارد بحث مي‌شود: اطّلاعات من دربارة جن مثل اكثر مردم محدود مي‌شود به قرآن و هيچ كتاب يا منبع ديگري هم درباره‌اش نخوانده‌ام. شخصاً هم تا به حال فكر نكرده‌ام كه ممكن است بترسم يا اينكه اين موجودات ترسناكند. چون جن‌ها هم مخلوق خدا هستند و به نظرم ما آدم‌ها بايد هم‌زيستي مسالمت‌آميزي با آنها داشته باشيم. چون هدف از خلقت آنها هم مثل ما اين بوده كه خدا را پرستش كنيم. در نتيجه فكر نمي‌كنم آنها داراي يك قدرت ماورايي باشند و اين چيزهايي كه درباره‌شان مي‌گويند، بيشتر خرافات است تا حقيقت.
پوزيتيوسم يا تجربه گرايي و تفكّر وجود تناقص بين عالم دخان با علم، مورد ديگري است كه مانع پذيرش اين موجودات از سوي عدّه‌اي مي‌شود.
زهره ميرزايي دانشجوي ترم آخر كامپيوتر است. وي ترجيح مي‌دهد چيزي را كه با علم هماهنگي ندارد، نپذيرد؛ امّا از سوي ديگر اعتقادات مذهبي‌اش نيز باعث مي‌شود كه به اين مبحث علاقه‌مند باشد و مي‌گويد: همين كه يك سوره در قرآن
در اين باره داريم؛ يعني موجودات مهمّي‌اند؛ امّا تحقيق بيشتر يا فراتر از آن مي‌شود حكايت داستان گوسالة قوم موسي(ع) كه به ضررشان تمام شد!
با اين‌حال مدّعي است كه مطالعات زيادي دربارة اين موجودات داشته است، وقتي از او مي‌خواهيم يك‌سري از توانايي‌هاي جن را بيان كند، بعد از كمي فكر كردن مي‌گويد: جن
موجودي نامريي است و ديده نمي‌شود. در كل مي‌توان گفت موجوداتي هستند كه داراي احساسند و جالب اينجاست كه خيلي از افراد حتّي نمي‌دانند كه جن‌ها مي‌توانند فكر كنند! خيلي قبل از اينكه ما آدم‌ها روي زمين پا بگذاريم، آنها از آتش به وجود آمدند. عمر و تعدادشان هم از انسان‌ها خيلي بيشتر است.
او كه حسابي از اين بحث سر ذوق آمده در حالي سعي مي‌كند حافظه‌اش را كمي بيشتر بكاود ادامه مي‌دهد: جن‌ها مثل ما انسان‌ها هستند ولي فقط پاهايشان مثل سم است و وسايل فلزي مي‌تواند به آنها آسيب برساند. مي‌توانند ازدواج كنند، بچّه‌دار شوند و مثل همة ما روزي بميرند. امّا خب چون جسم ندارند، نيازي هم به دفن ندارند. البتّه موجودات حسودي هستند كه به دليل حسادت به آدم‌ها برايشان مزاحمت درست مي‌كنند. البتّه اين‌طور كه من شنيدم خيلي هم كودن هستند.
دربارة اين مطلب كه فرق جن با روح و انسان چيست همان‌طور كه خوانديد، بيشتر افراد به ويژگي ظاهري مثل سم‌دار بودن، يا كوتوله بودن آنها اشاره كردند. عدّه‌اي نيز با بديهي دانستن اين تفاوت و مطرح كردن اين جمله كه فرقشان معلوم است! از اين پرسش رد مي‌شدند. ولي گروهي به ماهيّت وجودي اين موجودات به عنوان عامل تفاوت اشاره مي‌كنند.
حامد ساروخاني دانشجوي فيزيك است و با نگاهي به اعتقادات قرآني دربارة تفاوت جن با روح مي‌گويد: جن‌ها از آتش خلق شده‌اند؛ ولي انسان‌ها از خاك و همين روح الهي كه در وجودشان دميده شده، عامل تفاوت است. عالم ارواح خيلي با دنياي جنيّان فرق دارد؛ مثلاً آنها اين توانايي را دارند كه وارد دنياي انسان‌ها بشوند؛ امّا روح افراد مرده اين توانايي را ندارد و به نظرم اينكه مي‌گويند، احضار روح، اشتباه است. چون ارواح اين اختيار را ندارند.
ترس، ابهام، داستان‌هاي بعضاً عجيب، خرافات، شك و دودلي، احساسات و رفتارهايي كه رنگ و بوي تناقص به خود مي‌گرفت و ... همگي درگيري‌هايي بودند كه در اين گزارش با آنها روبه‌رو بوديم. البتّه تا حدودي هم مي‌توان آن را طبيعي فرض كرد. دانستن دربارة موجوداتي كه به تجسّم درآمدنشان در برابر انسان‌ها نهي شده است و توانايي‌هايي كه بعضاً آن را بيشتر و والاتر از روح الهي‌اي كه در وجودمان دميده شده است، مي‌دانيم، همه و همه مرزي را ايجاد مي‌كند كه عبور كردن از آن دشوار و به زعم برخي ناممكن است.
امّا پرسش اينجاست كه پاسخ واقعي اين پرسش‌ها و شبهات چيست؟ آيا با مطالعه و بررسي، اعتماد به آيات و روايات و پيدا كردن مرزهاي خرافات و واقعيت نمي‌توان قانع شد؟