امان زمین و امنیّت زمینیان

سخنراني دكتر محمود گلزاري

امنّيت جزو نياز‌هاي اساسي انسان و فصل مشترك همة مشكلات انسان از بيماري‌‌هاي رواني گرفته تا خودكشي، اعتياد و بزهكاري است. مبحث امنّيت از نظر روان‏شناسي به‏خصوص در بهداشت رواني و در آسيب‏شناسي رواني اهمّيت بسيار دارد. آرامش، رشد، شكوفايي انسان، بروز همة استعدادها و خلاقيّت‌ها و نيل به همة كمالات انساني در ساية امنّيت به‏دست مي‏آيد.

روان‏شناسان بر اين باورند كه انسان نياز دارد در ساية احساس امنّيت، دنيا و حوادث دنيا را قابل پيش‏بيني، قانونمند، منظّم و قابل اعتماد و اطمينان بداند.

امنّيت در لغت مقابل ترس و اضطراب و مترادف با آرامش قلب است. دانشمندان علوم سياسي از زواياي ديگري به امنّيت نگاه مي‏كنند. لورنس مارتين امنّيت را تضمين رفاه مادّي مي‏داند. جان مورس آن را رهايي از تهديدات زيان‏بخش تعريف مي‏كند. والتر ريتمن از نظريّه‏پردازان مسائل سياسي اجتماعي معتقد است: هر ملّتي تا جايي داراي امنّيت است كه در صورت عدم توسّل به جنگ مجبور به رها كردن ارزش‌هاي خود نباشد و چنانچه در معرض چالش قرار بگيرد. بتواند با پيروزي آنها را حفظ بكند. صاحب‌نظر ديگر علوم سياسي آرنولد ولفرز معتقد است كه امنّيت در معناي عيني آن يعني فقدان تهديد نسبت به ارزش‌هاي كسب شده و در معناي ذهني آن يعني فقدان هراس از اينكه ارزش‌هاي مزبور مورد حمله قرار گيرد.

در كتاب گران سنگ «غررالحكم و دررالكلم»، كه در آن حدود يازده هزار روايت از علي(ع) جمع‏آوري شده، روايات بسيار جالب و سازنده‏اي دربارة امنّيت به‏خصوص از بعد روان‏شناسي آمده است.

حضرت علي(ع) در آنجا مي‏فرمايد كه:

«لانعمة أهنأ من الأمن؛ هيچ نعمتي گواراتر از امنّيت نيست.»

جاي ديگري مي‏فرمايد كه: «ماهيّة العيش في الأمن؛ اصل و اساس زندگي امنّيت است.»

يا: «شرّ البلاد بلد لا أمن فيه ولا خضب؛ بدترين شهرها جايي است كه امنّيت و سرسبزي در آن نباشد.»

باز در همين كتاب داريم كه: «شرّ الأوطان مالم يأمن فيه القطّان؛ بدترين وطن‌ها جايي است كه اقامت كنندگان در آن احساس امنّيت نكنند.»

خلاقيت و استعداد‌هاي انسان در پرتو امنّيت شكوفا مي‏شود و نيل به كمالات انساني براي او ميسّر مي‏گردد. براي مسئلة امنّيت و اينكه چه بكنيم تا انسان يا انسان‌ها داراي امنّيت رواني باشند؛ بايد در نظر بگيريم كه عوامل مهمّ امنّيت دو دسته‏اند: عوامل فردي و عوامل اجتماعي ـ حكومتي.

در عوامل فردي بايد توجّه داشته باشيد كه اگر انسان مفهوم تكانه‏‌هاي نفساني خود باشد؛ اگر خشم، شهوت، حرص، طمع، بخل و... بر او حكومت كند، هرگز به امنّيت و آرامش دست نمي‏يابد. در زمينة عوامل اجتماعي ـ حكومتي هم بايد گفت كه:

يك دولت با ثبات و مشروع و مقتدر، بهترين منبع ايجاد امنّيت است؛ ولي اگر خود دولت دچار مشكلاتي باشد، امنّيت افرادش را دچار مخاطره مي‏سازد.

تهديدات دولت يا ناشي از وضع و اجراي قوانين داخلي يا ناشي از اقدامات سياسي ـ اداري، مستقيم عليه بعضي از افراد و گروه‌هاست يا ناشي از روابط خارجي دولت است. در هر صورت حكومت بايد به‏جاي اعمال قدرت، اختناق و ديكتاتوري، عامل اقتدار باشد و با تكيه بر مردم و مشروعيت و مقبوليت خودش، نه تنها ناامني براي افراد ايجاد نكند، موجد امنّيت فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي هم باشد. آنچه كه ما در تجربة تاريخي ديده‏ايم و آنچه كه در ديدگاه‌هاي ديني، به‏خصوص اسلام و برنامه‏‌هاي دقيق مربوط به حكومت امام عصر(ع) در ميان شيعه مطرح شده، بنا به دلايل مفصّلي كه در اينجا فقط يك اشاره كوتاه به آن مي‏كنيم، نشان مي‏دهد كه امنّيت در قبل از زمان حكومت امام عصر(ع) به اين جامعيت،

فراگيري و گستردگي محقّق نمي‏شود.

اگر دو زمينة عمدة فردي و اجتماعي را به معناي حكومتي و دولتي كه عرض كردم در نظر بگيريم انسان‌هاي تربيت نشده، انسان‌هايي كه ناامني دروني دارند، انسان‌هاي اسير وابستگي‌ها و تكانه‏ها، مي‏توانند عامل ناامني باشند.

اسلام معتقد است كه كمترين عامل امنّيت تربيت انسان است. در آيات 81 و 82 سورة انعام خداوند مي‏فرمايد:

«فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأَمْنِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ؛الَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ؛

اگر مي‏دانيد بگوييد كه كدام‏يك از اين دو گروه به ايمني سزاوارترند؟ كساني كه ايمان آورده‏اند و ايمان خود را به شرك نمي‏آلايند، ايمني از آن ايشان است و ايشان هدايت يافتگانند.»

امنّيت خالص را آنهايي دارند كه ايمان دارند و ايمانشان، ايمان خالص است.»

آنان كه به علّت منافع يا به دليل به‏دست آوردن توجّه ديگران مذهبي مي‏شوند، نه تنها از لذّت گواراي امنّيت مذهبي بهره‏مند نيستند، مرتباً دچار ناامني هم هستند و اين متأسّفانه از آفات حكومت ديني است؛ چون توجّه به گزينه‏‌هاي مذهبي و كليشه‏‌هاي مذهبي زياد مي‏شود و آدم‌ها تلاش مي‏كنند كه نشان دهند مذهبي‏اند و اين خود ناامني‌‌هاي دروني‏شان را بيشتر مي‏كند. در هر صورت آن ايمان دروني؛ ايماني كه انسان خودش انتخاب مي‏كند و به تعبير قرآني «لم يلبسوا إيمانهم بظلم» اين منشأ امنّيت و آرامش است: «أولئك لهم الأمن».

حضرت علي(ع) در همان كتاب بزرگ «غررالحكم» مي‏فرمايد:

و من آمن أمن؛ كسي كه ايمان داشته باشد، امنّيت دارد.»

همة آنچه كه شما در كتاب «هوش هيجاني» گلدمن مي‏بينيد، پيام‌هاي اصلي اخلاق مذهبي است، كنترل نفس، كنترل تكانه‏ها، اينكه انسان به ديگران رسيدگي كند و ديگر فاكتور‌هاي مهمّ هوش هيجاني پيام قديمي اديان الهي و به‏خصوص اسلام است.

در مسئلة حكومت هم متأسّفانه به دليل اينكه انسان‌ها خوب تربيت نمي‏شوند، مربيان الهي ندارند و حكومت‌ها به‌طور جامع تربيت ديني نمي‏كنند، اين چنين آفاتي وجود دارد و مشكلاتي دارند كه شما در طول تاريخ مي‏بينيد. اين انسان‌هاي تربيت شده

در قبل از ظهور امام عصر(ع) تعدادشان بسيار اندك است و ما در ساية اين حكومت عدل الهي ـ كه ابعاد حكومتي‏اش گسترة فرهنگي، سياسي و اقتصادي است ـ اين انسان‌هاي تربيت شدة مؤمن واقعي را مي‏بينيم و امنّيت فردي آنجا ميسّر مي‏شود. در بحث امنّيت اجتماعي و حكومتي، قرآن در سورة «نحل»، مثال جالبي را از از يك قريه مي‏زند:

«وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذَاقَهَا اللّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ1؛خدا قريه‏اي را مثل مي‏زند كه امن و آرام بود، روزي مردمش به فراواني از هر جا مي‏رسيد، امّا كفران نعمت خدا كردند و خدا به كيفر اعمالشان به گرسنگي و وحشت مبتلايشان ساخت.»

اگر كشوري امنّيت داشته باشد، انسان‌ها اطمينان خاطر پيدا مي‏كنند، مهاجرت نمي‏كنند، در كشورشان مي‏مانند و سرمايه‏گذاري مي‏كنند. مهاجرت و فرار مغزها نشان دهندة ناامني است و به اين دليل اگر امنّيت باشد، آن اطمينان مطمّئناً هست.

اگر امنّيت و اطمينان باشد، رزق و روزي و رفاه اقتصادي حاصل مي‏شود. اين هم به‏دلايل زيادي در قبل از حكومت امام‌زمان(ع) چنان‌كه بايد و شايد محقّق نمي‏شود.

ناگفته نماند كه اين تعبير كه در بيش از سيصد روايت اسلامي دربارة امام زمان(ع) آمده است كه:

«يملأ الله الأرض به قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و جوراً»

در زمان حكومت امام زمان(ع) عدل و قسط مي‏آيد؛ ظلم و جور از بين مي‏رود. فكر نكنيد كه عدل و قسط مترادفند و ظلم وجور هم مترادفند. عدل يعني اينكه انسان هر چيزي را در جاي خود بگذارد اين مفهوم به زمينه‏‌هاي فردي بيشتر تكيه دارد و قسط يك عدالت اجتماعي است.

اگر انسان‌ها تربيت شده نباشند و در سطوح متعدّد مديريت يك حكومت قرار بگيرند، انسان تربيت نشده نا امن و اسير دست شهوات و هوا‌هاي نفساني نمي‏تواند عدالت اجتماعي را برقرار بكند. بايد مدير، مدير درستي باشد تا قسط ايجاد كند و از آن طرف حكومت اگر ابزار‌هاي امنّيت اقتصادي، سياسي و اجتماعي را فراهم كند، آن آدم‌ها تربيت مي‏شوند؛ يعني به هم ارتباط دارند، اين حاكمان عادل و آن عدالت اجتماعي زمينه‏ساز اين تربيت است.

پيش از زمان حكومت امام زمان(ع) ما ابتدا مي‏توانيم با يك كودتا، با يك درگيري با هيئت حاكمة قبل، جابراني را از بين ببريم؛ ولي اگر انسان‌ها تربيت نشوند، هرچند ممكن است در كوتاه مدّت نظام قسطي را ايجاد بكنيم؛ امّا چون انسان‌ها تربيت نشده‏اند، عادل نيستند و سازندگي در امور را ندارند، جامعه دوباره تبديل مي‏شود به همان جامعة قبلي. اگر بخواهد حكومتي در معناي وسيعش كار امنّيتي بكند، بايد هم روي عدل كار بكند و هم روي قسط، هم كار فرهنگي، تربيتي، اخلاقي روي تك‏تك انسان‌ها بشود و انسان سالم رشد يافته باآرامش روان در بستر‌هاي خانوادگي، مدرسه يا جا‌هاي ديگر تربيت بشود هم اينكه حكومت، حكومتي باشد كه عدالت اجتماعي را در ابعاد مديريتي اجتماعي‏اش انجام بدهد.

در زمان حكومت امام زمان(ع) است كه قسط و عدل برقرار مي‏شود. در پايان اين آية بسيار معروف دربارة امام زمان(ع) را يادآور مي‌شويم كه آيه‏اي كه آن‌چنان روشن است كه در تمام تفاسير گفته‏اند راهي جز اينكه اين آيه را تأويل نه، حتّي تطبيق بدهيم به زمان امام زمان(ع) ندارد: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ؛ خدا به كساني از شما كه ايمان آورده‏اند و كار‌هاي شايسته كرده‏اند وعده داده كه: «لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ؛ در روي زمين جانشين ديگرانشان كند، همچنان كه مردمي را كه پيش از آنها بودند، جانشين ديگران كرد. «وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ؛ و دينشان را ـ كه خود برايشان پسنديده است ـ استوار سازد. «وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا؛

و وحشتشان را به ايمني بدل كند.»2

تبديل خوف به امن، از بين همة تهديد‌هاي فردي و اجتماعي، در ساية حكومت الهي محقّق مي‏شود. «يعبدونني لايشركون بي شيئاً؛ مرا مي‏پرستند و هيچ چيزي را با من شريك نمي‏كنند.» اين نكته مهم است كه ما نمي‏توانيم انسان مؤمن و مذهبي تربيت كنيم، مگر اينكه امنّيت داشته باشيم. جامعه‏اي كه در آن مشكلات متعدّدي باشد، نمي‏تواند انتظار «يعبدونني لايشركون بي شيئاً» داشته باشد. خداوند در آخر اين آيه مي‏فرمايد: اگر اينها اتّفاق افتاد، اگر يك حكومت الهي بود، اگر يك دين و قانون جامعي حاكميت پيدا كرد، اگر امنّيت ايجاد شد، آن‌وقت كسي عبادت خدا را نكرد آن آدم، آدم بدي است. آن زمان، زمان بدي است «و من كفر بعد ذلك فاولئك هم الفاسقون؛ و آنها كه از اين پس ناسپاسي كنند، نافرمانند.»

پس اين عوامل مي‏تواند زمينه‏ساز عبوديت واقعي باشد. به نظر من شايد بهترين تعريف عملياتي انتظار اين باشد كه ما در يك وضع موجودي باشيم و بدانيم كه به سمت يك وضع مطلوب پيش مي‏رويم. انتظار يعني به سوي وضع مطلوب رفتن، نگاه به يك هدف و غايت بالا و معنوي كردن. يعني آدم منتظر آدمي است كه امروز نسبت به ديروز يك قدم به طرف آن غايت مطلوب پيش برود. اگر وضع مطلوب حكومت امام‌زمان(ع)، انسان‌هايي است كه مسلّط بر خودشانند، امنّيت رواني دارند و حكومتي كه در ابعاد مختلف امنّيت ايجاد مي‏كند، بايد فرد منتظر خودش را تطبيق بدهد با آن غايت. انتظار يعني اينكه بدانيم در آن زمان حكومت امام زمان(ع) چه اتّفاقي مي‏افتد. ما بايد در ساية مطالعة دقيق زمان ظهور پرتوافشاني بكنيم، ببينيم الآن چه بايد بكنيم؟ وضع مطلوب كدام است؟ در همة مسائل اجتماعي اينگونه است. ما كجا مي‏خواهيم برويم؟ ما مي‏خواهيم به طرف زمان ظهور برويم، در زمان ظهور چه چيزي است؟ انسان تربيت شده مسلّط بر هواي نفس و حكومت چيست؟ حكومت عدل الهي، چه ابعادي دارد؟ ابعادي كه بخشي از آن بيان شد.

حالا انتظار چيست؟ انتظار اين است كه ببينيم آيا ما داريم به آن سمت حركت مي‏كنيم؟ آيا در خودمان امنّيت و وابستگي‌هايي كه امنّيت را از بين ببرد، ايجاد مي‏كنيم؟ اين مي‏شود انتظار و اين شخص مي‏شود منتظر امام زمان(ع). مي‏خواهيم بدانيم آيا حكومت ما حكومت منتظر است؟ اگر حكومت منتظر باشد بايد ببينيم چه اندازه بهره از عناصر حكومت امام زمان(ع) دارد؟ اين نمي‏شود كه ما يك كيك دو تني را مثلاً به نشانة اينكه امامیزمان(ع) به دنيا مي‏آيد، در «ميدان آزادي» بگذاريم؛ گويي آن نازدانه و عزيزدردانه‏اي كه در يك خانه رفاه زده متولّد شده تفاوتش با امام زمان(ع) فقط در وزن اين كيك است.

ان‏شاءالله خداوند به همة ما توفيق درك درست معارف مهدوي را بدهد.

پي‏نوشت‌ها: