ن. طيبي
آنگاه كه زمان ظهور فرا رسد و رهاييبخش جهان از پشت پردة غيبت بيرون آمده و رخ نماياند، خداوند متعال امر او را در يك شب اصلاح ميكند1 و همة زيباييهاي پس از ظهور، يك به يك آشكار ميشود.
صبح ظهور وقتي بندگان خدا از خواب بيدار ميشوند، دستي بر سر آنها كشيده ميشود. به خود مينگرند، به دانستهها، قدرت فهم و دريافت عقلي خويش، ناگهان ميبينند كه نور ايمان در قلب آنان ميتابد به درخشندگي خورشيد2 و قدرت و تواني در خويش ميبينند باورنكردني. هر يك قدرت چهل مرد را پيدا ميكنند.3 ايمان و توان، اوّلين هديههايي است كه از دوست ميگيرند.
نشاط و شادماني چنان بر وجود آنها سايه ميافكند كه حتّي مردگان نيز در قبر شاد ميشوند4 و از نسيم ظهور آن مرد بزرگ، حياتي دوباره مييابند.
پيش از اين، بندگان خدا پراكنده بودند و هر يك در انديشهاي متفاوت. پس از ظهور، دستي بر سرهاي آنان كشيده ميشود و عقلهاي آنها را به يك سو جهت ميدهد.5 افكار آشفته و متفرّق جمع ميشوند و گويي همة عقلها به يك عقل؛ آن هم عقل كامل تبديل ميشوند. وقتي آن دست آسماني بر سرها كشيده ميشود، اخلاق (احلام)6 مردم كامل ميشود. رذايل اخلاقي از وجود آنها رخت برميبندد و فضايل، نيكيها و بزرگواري همچون دانههاي مرواريد، صدف وجود آنان را مزيّن ميكند. خشم، شهوت، وهم و بيعدالتي با اين مردم بيگانه ميشود و آرامش، وقار، تعادل و عدالت از سيماي آنان هويدا ميگردد. آري، روزي كه او ميآيد بغض و كينه از دلهاي بندگان ميرود و اينگونه اخلاق آنها كامل ميشود.7 ترس و بخل از شيعيان دور ميشود و آرامش و سخاوت جايگزين آن ميگردد.8 خداوند، مردمان شايستهاي را حاكم خواهد كرد كه زمين را پر از عدل و داد ميكنند9 و افراد پست و فاسد را روي زمين باقي نميگذارد.10
اينك مردمان امّت اسلام مبهوت اين تحوّل، بر جاي ايستاده و خويش را تحليل ميكنند و سپس به خانة خود نظر ميكنند و ميبينند كه زنان آنها در خانهها به كتاب خدا و سنّت پيامبرش قضاوت ميكنند11 و چنان چشمههاي دانش و حكمت بر سرزمين وجود و ذهن آنها جاري شده است كه جز حق و منطق بر زبان نميرانند. فرهنگ و دانش مردم در آن روز به اوج ميرسد و بديهي است وقتي بانويي به كتاب خدا و سنّت پيامبر او قضاوت كند، انحراف در او راه نخواهد يافت و اينگونه، احساسات زنانه كه همواره مانع قضاوتهاي عادلانه بود، جاي خود را به استدلال عقلاني و وحياني و همسويي با كتاب خدا ميدهد و زنان در خانة خويش بر مسند قضاوت مينشينند.
پدران و مادران، شگفتزده كودكان خود را ميبينند كه با مارها و عقربها بازي ميكنند بدون آنكه آزاري به آنان رسد.12
دنيا به گونهاي ديگر است. صلح و آرامش جايگزين جنگ و خونريزي شده و دوستي و محبّت به جاي دشمني و درّندهخويي نشسته است.
هركس در گوشهاي از شهر خويش ميبيند كه ميش و گرگ در يك محل با يكديگر ميچرخند و در كنار هم زندگي ميكنند13 خوي ددمنشي گرگ و ترس و هراس ميش در اينجا ديده نميشود و اين زيباترين نماي صلح در آن عصر طلايي است.
امنّيت رواني
دلهاي مؤمنان از ترس خالي شده و قلوب دشمنان آنها آكنده از ترس و وحشت ميگردد.14همانگونه كه خداوند متعال در نبرد بدر با ايجاد رعب
در دل دشمنان و فرستادن فرشتگان براي ياري مسلمانان ـ كه تعدادشان در برابر مشركان بسيار اندك بود ـ دلهاي مؤمنان را از ترس خالي نمود، در زمان ظهور نيز چنين خواهد شد.
بيماريها، اعم از روحي و جسمي بهبود مييابد و ضعفها و ناتوانيها به قوّت و قدرت تبديل ميشود. توان جسمي ياوران حضرت چنان افزوده شود كه از شير شجاعتر و از نيزه برندهتر شوند به گونهاي كه دشمن را با پاها بر زمين افكنند و با دست او را بشكنند،15 زيرا هر مؤمني در زمان ظهور، قدرت چهل مرد را مييابد و قدرت خداوند نسبت به آنچه در آن روز انجام ميدهد، بسيار بيشتر است.
اهل آسمان و زمين، پرندگان، وحوش و ماهيان درياها به دليل وجود حضرت حجّت(ع) شاد ميشوند و هيچ مؤمني ديده نميشود، مگر آنكه اين شادي و نشاط در قلب او وارد شده باشد يا اگر مرده است اين نشاط بر قبر او داخل ميشود.16
در آن روز مردم با چهرههاي شادمان و گشاده در سطح شهر رفت و آمد ميكنند و اين شادي برخاسته از درون آنهاست. حاصل اين نعمت، بهداشت رواني جامعه، سلامتي جسمي و روحي و نيز تقليل ميزان بزهكاريها، جرمها و آلودگيهاي اجتماعي خواهد بود.
شهرها با حضور چنين مردماني كه شادمانه و عاشقانه زندگي ميكنند، طراوتي شگفتانگيز خواهند يافت.
گسترش ارتباطات مؤمنان
مؤمنان از نظر شنوايي و بينايي قدرت مييابند و چنان وسعتي در تواناييهاي شنيداري و ديداري آنها ايجاد ميشود كه بدون هيچ پيك و واسطهاي صداي امام(ع) را ميشنوند و سيماي او را ميبينند در حالي كه آن حضرت در جايگاه خود قرار دارد.17
به حكمران و فرمانداري كه تحت ولايت آن حضرت قرار دارد، گفته ميشود كه:
«عهد و پيمان و وظايف تو بر كف دستانت نهاده شده و به آنچه ميبيني عمل كن».18
مؤمني كه در مشرق است برادر خويش و مؤمنان ديگر را كه در غرب هستند ميبيند و فاصلهها مانع ارتباط مستقيم آنان نميشود.19
بنابراين ارتباط مؤمنان آن روز در بالاترين حدّ است و امكان دسترسي آنان به يكديگر در كوتاهترين زمانِ ممكن وجود دارد و اين ارتباط، قلبهاي آنان را به يكديگر نزديكتر ميكند. برخلاف امروز كه گسترش ارتباطات موجب از هم پاشيدگي خانوادهها و دوري قلبهاي افراد از يكديگر ميشود، آن روز قلبها به عشق يكديگر ميتپد و مؤمنان زنجيروار به يكديگر پيوسته خواهند بود.
امنّيت اجتماعي
تقوا و فرهنگ جامعه چنان زياد ميشود كه اگر پيرزني ناتوان از شرق عالم به قصد غرب راه افتد، در اين مسير هيچكس او را آزار نميدهد.20 اگر بانويي ديگر با طراوت و جواني و شور، طبقي از زيورآلات بر سر دارد و بين عراق و «شام» حركت ميكند و در اين مسير كه اكنون به بركت ظهور تماماً سرسبز شده است، نه درّندهاي به او حمله ميكند و نه او از درّندهاي ميترسد21 و كسي هم حتّي با نگاهش وي را نميآزارد.22
امنّيت چنان در همهجا حاكم ميگردد كه بانوان بدون اينكه هيچ مردي آنها را همراهي كند، براي اعمال حج به سوي مكّه ميروند؛ با آرامش تمام حج ميگزارند و باز ميگردند و هيچ خطري تهديدشان نميكند.23
گناهاني چون شرابخواري، ربا و زنا از جامعة اسلامي دور ميشوند و شرّ و پليدي از بين ميرود.
مردم با امام خود عهد ميبندند كه مرتكب سرقت، زنا و قتل نشوند، به مسلمانان دشنام ندهند، احتكار نكنند و از مال يتيمان دوري كنند. كسي را به ناحق نزنند و مساجد را ويران نسازند. راهها را ناامن نكنند و به خانههاي مردم
هجوم نبرند و اينگونه آرمان شهري بهوجود ميآيد كه اساس آن بر اعتماد، اعتقاد و آرامش است. دامنة عدالت امير هستي، حضرت مهدي(ع) به ميان خانههاي مردم راه مييابد، همانگونه كه سرما و گرما نفوذ ميكند24 و ارمغان اين عدالت؛ آرامش، امنّيت و عشق است.
مردم در آن روز يگانگي مييابند و با هم يكدل و يكرنگ ميشوند. آنها از نعمت برادري و برابري برخوردار خواهند بود به گونهاي كه اگر مسلماني به چيزي نياز داشت از جيب برادر مسلمانش برميدارد و او مانع نميشود25 و رنجشي نيز از اين برخورد نخواهد داشت. همة مردم جهان به يك امّت تبديل ميشوند و دل به يك امام ميسپارند. مشتركات آنها آنقدر زياد است كه به واقع براي يكديگر برادري ميكنند. هر كه با آخرين پيشواي معصوم، امام زمان(ع) بيعت كند و در خدمت آن حضرت درآيد و نام وي در فهرست ياران وي ثبت شود، از هر خطري در امان خواهد بود و با آرامش و امنّيت كامل به زندگي خواهد پرداخت.26
شيعيان در مسجد كوفه چادر زده و قرآن را همانگونه كه نازل شده است، به مردم ميآموزند و آموزش ميدهند.27
بدعتها و خرافهها از جامعة اسلامي زدوده ميشود و سنّتهاي راستين الهي اقامه ميگردد.28 امانتداري به كاملترين شكل صورت ميگيرد، يعني امانتها بازگردانده ميشود29 و خيانت در قاموس آنها واژهاي بيگانه ميشود. اديان متعدّد در لواي اسلام قرار ميگيرند و يك دين جهاني براي يك جامعة جهاني برنامهريزي ميكنند. جهان مسيحيّت كه پيش از اين به عيسي(ع) اقتدا ميكردند، اينك ميبينند كه عيسي(ع) به حضرت مهدي(ع) اقتدا ميكند و آنان نيز يوسف فاطمه(س) را مقتداي خويش قرار ميدهند. اينگونه اسلام دين جهاني ميشود و فرهنگ اسلامي بر سراسر گيتي سايه ميگستراند. چه زيبا فرمود پيامبر اكرم(ص):
«امّتي كه ابتداي آن محمّد(ص) و انتهاي آن مسيح(ع) و ميانة آن مهدي(ع) است، هرگز نابود نخواهد شد.»30
بيست و پنج حرف باقيمانده از بيست و هفت حرف علم كه تا آن روز مستور بوده است، در آن زمان آشكار و منتشر ميشود.31 گرههاي محكم علمي باز شده و حلقههاي گم شدة دانش بشري پيدا ميشوند.
فرهنگ ديني چنان توسعه مييابد كه ريا از جامعه دور شده و اخلاص جايگزين آن ميشود. مردم، گروه گروه و با اشتياق به برنامههاي عبادي و رفتارهاي مشروع و نماز جماعت روي ميآورند و از منكرات دوري ميكنند و با محبّت32 با امام خود پيمان ميبندند.
در آن زمان هيچ بدعتي نيست، مگر آنكه از بين رود و هيچ سنّتي نيست، جز آنكه به پا داشته ميشود.33 در اين صورت حق ـ آنگونه كه بايد ـ در سراسر گيتي گسترده ميشود و خرافات و بدعتها و سوءاستفادههاي برخي از شيّادان از بين ميرود.
رفاه اقتصادي
پس از ظهور، صدايي به گوش امّت ميرسد كه:
«آيا كسي نيازي به مال او (حضرت مهدي(ع)) دارد؟»
خداوند قلبهاي امّت محمّد(ص) را چنان سرشار از وسعت، غنا و بينيازي ميكند كه از سرتاسر گيتي تنها يك مرد نزد او ميآيد و از حضرتش مال ميخواهد. حضرت، وي را نزد خزانهدار ميفرستد تا خواستهاش را برآورده سازد. او نزد خزانهدار ميرود، به او گفته ميشود كه خود به خزانه رفته و هر آنچه ميخواهد براي خويش بردارد.
مرد ميرود و آنقدر طلا و نقره برميدارد كه نميتواند آنها را حمل كند. مقدار زيادي از اموال را بر جاي ميگذارد و مقداري از آن را به تناسب نيرو و قدرت خويش برميدارد و خارج ميشود. هنوز چند قدمي دور نشده است كه با خود ميگويد: من حريصترين فرد از امّت محمّد(ص) هستم كه به اينجا آمدهام!
سپس مال را به خزانه برميگرداند و وقتي خزانهدار را ميبيند و جريان را باز ميگويد، پاسخ ميشنود:
ما آنچه را كه داديم، پس نميگيريم.34
امّت او در نعمت چنان غرق خواهند بود كه چشم به هيچ مالي نميدوزند و خزانة بيتالمال سرشار از داراييهايي است كه راهي براي مصرف آنها نيست. به عبارت ديگر براي مصارف خمس و زكات هيچ موردي يافت نميشود و فقر از جامعة آن روز ريشهكن خواهد شد.آن روز خداوند براي آخرين گنجينة خويش، در خزانة بيانتهايش نعمتهاي ويژه پنهان نموده است. او اراده كرده است تا صالحان را وارث زمين كند و مهدي(ع)،
پدر صالحان است (اباصالح).35
كشاورزان در آن روز، يك مُد از هر محصولي ميكارند و هفتصد مُد برداشت ميكنند؛36 يعني محصولات هفتصد برابر ميشود. تعداد دامها و چهارپايان افزايش مييابد و امّت اسلام شكوه و عظمت فراوان مييابد.37
بديهي است كه بارش چهل روزة نزديك ظهور و سخاوت زمينهاي كشاورزي و وفور نعمتها، مردم را ثروتمند و بينياز خواهد كرد و اين همه به بركت نفسهاي پاك وليّ خدا بر روي كرة زمين است.
پيرزني بر سر خود زنبيلي (كيسهاي) از گندم ميگذارد و به آسياب ميرود، كارگران گندمهاي او را آرد ميكنند بدون آنكه اجرت و مزدي از وي دريافت كنند.38 از آنجا كه قلبها سرشار از غنا و بينيازي است، هرگز از ضعف و ناتواني ديگران جهت بهرهوري بيشتر سوء استفاده نميشود؛ بلكه اين گروه بيش از ديگران مورد شفقّت و مهرورزي واقع ميشوند و در آن روز است كه حق به حقدار ميرسد و به امر امام زمان(ع) مردم از توزيع عادلانه و مساوات برخوردار ميشوند. افزونهخواهي و ثروتهاي بادآورده و اختلاس و تبعيض طبقاتي در اين جهان هيچ جايي ندارد. در آن روز هيچ زمين زراعي يا غير آن از طريق حكمرانان به بستگان و نزديكانشان اعطا نخواهد شد و قانون اقطاع39 نابود ميگردد. از اين رو همة مردم بهطور مساوي از سرمايههاي ملّي بهره ميجويند.
مشكل مسكن و آباداني زمين
در آن روز همة خانوادهها، مسكني خواهند داشت كه در آن آرام و قرار ميگيرند. گفته شده است كه آن روز، خانههاي كوفه به رود «كربلا» متّصل ميشوند40 و چنان فاصلة شهرها كم و كمتر ميشود كه گويي همة دنيا يك شهر است. بيابانهاي خشك و بيآب و علف عراق كه در فاصلة بين كوفه و كربلا وجود دارند به بركت باران و هدايت آبهاي سرگردان ـ كه به دستور حضرتش صورت ميگيرد ـ سرسبز و آباد ميشوند و خانههايي در آن زمينها ساخته ميشود و سرپناهي براي بيپناهان مهيّا ميگردد.
آن حضرت فرمان ميدهد تا آبراهي از پشت كربلا حفر كنند كه تا «غرييّن»41 جريان يافته و به سوي نجف اشرف سرازير شود. آنگاه بر سر راه اين آب، پلها و آسياب ها قرار گرفته و آب به سوي نجف اشرف سرازير شود.42
در آن روز، آسمان پي در پي ميبارد.43 زمين، پيوسته گياه و سبزي ميروياند، بهگونهاي كه بانويي بين عراق و شام را طي ميكند در حالي كه قدمهاي خود را فقط بر روي گياه ميگذارد.44 اين مسئله از آن روي اهمّيت دارد كه فعلاً صحراي شام و مناطق اطراف آن از نظر تفتيدگي و خشكي در روي كرة زمين بينظير هستند و حتّي با تكنولوژي بسيار پيشرفته نميتوان اين مشكل را حل كرده و به اين صحراها حيات بخشيد. تنها حضور و ظهور اوست كه حياتبخش زمين و زمان و هويت بشري است.
زمين در نهايت سخاوتمندي و گشادگي همة ذخيرهها و بذرهاي نهفته در درونش را تقديم ميكند.45 نزديك ظهور آن يار هميشه جوان و مسافر زمان، چهل روز46 آسمان هيچ قطرهاي در گنجينة خود نگاه نداشته و آبشاري بر زمين جاري ميسازد. زمينهاي مردهاي كه با اين باران زنده شدهاند، اينك در صبح ظهور خود را به گياهان و سبزهها ميآرايند و خودنمايي ميكنند. درختان بار فراوان ميآورند و بركت از هر سوي وارد زندگي مؤمنان ميشود.47 مردم چنان غرق در نعمت ميشوند كه تا كنون چنين نبوده است.48
مؤمنان، زكات مال خويش را بر روي شانههايشان نهاده و براي سرور هستي، حضرت مهدي(ع) ميآورند. آنان چنان وسعت و گشايشي در زندگي مييابند كه اگر لطف الهي نبود در پي چنين توسعهاي، مست نعمتهاي الهي ميشدند و از حدود خود تجاوز ميكردند. آنها خاضعانه و ارادتمندانه، حقوق را ادا ميكنند و اينگونه رنگ تيرة فقر و ناداري از جامعة شيعيان حضرت زدوده شده و رفاه و رزق كريم جايگزين آن ميشود. چشمها پر است از نعمت و دلها سرشار از عشق به منعم و نعمت آفرين. آن روز، شيعيان، خزانهدار و حكمران روي زمين هستند و زمامداري امور در سراسر گيتي به دست آنان است.49 ثروت و مكنت و مقام و شهرت در دست آنهاست. مقام و ثروتي كه براي اوّلين بار فسادآور نيست و جز افزايش اطاعت، رهاوردي نخواهد داشت.
اداي حقوق شهروندي و شهرسازي پس از ظهور
او به مردم فرهنگ شهروندي را ميآموزد. شهروند زمان ظهور، شهروندي است كه تمامي حقوق
ديگران را جزء به جزء حفظ و ادا ميكند و هرگز كاخ آسايش خويش را بر ويرانة همنوعان خود بنا نميكند.
به فرمان او تمامي پنجرههايي كه رو به خيابانها هستند، بسته ميشوند. زيرا اين مسئله موجب ايجاد فساد عمومي ميشود و نبايد تا انتهاي خانهها توسط عموم مردم در خيابانها ديده شود.
بالكنهايي كه در كوچهها و خيابانها قرار دارند و قسمتي از راههاي عمومي را گرفتهاند، خراب ميشوند. بالكنها و پنجرهها بايد به سوي حياط خانهها باز شوند نه بيرون از خانه؛ زيرا معابر عمومي مربوط به عابران است و حقّ آنان مقدّم بر ديگران خواهد بود.
ناودانهايي كه آب برف و باران را به سوي زمين هدايت ميكنند بايد به سمت داخل خانهها باشند تا معابر عمومي دچار مشكل نشوند و عبور و مرور شهروندان سخت نشود. آب باران و برف هر خانوادهاي بايد در خانة خود آنها ريخته شود. چاههاي فاضلاب نبايد در راهها و معابر عمومي بنا شوند و مردم بايد با همزيستي و محبّت و درك متقابل در كنار يكديگر زندگي كنند. قانون و نظم در سطح شهرها حاكم ميشود. آن حضرت، فرمان ميدهد كه سوارهها در ميانة جادّهها و خيابانها حركت كنند و پيادهها در كنار جادّهها؛ ولي اگر سوارهاي از كنار جاده حركت كرد و با مردي تصادف كرد، ديهاش به عهدة اوست.
حتّي مساجدي كه بر سر راههاي عمومي ساخته شده است خراب ميشود و در جاي ديگري از نو بنا ميگردد تا هيچگونه حقّ شخصي يا ملّي نابود نگردد. خيابانها و جادّههاي عمومي عريض و پهناور مي شوند و حتّي پيشگويي شده است كه تا شصت ذراع به وسعت آنها افزوده ميشود تا وقت شهروندان در ترافيكهاي وقتگير ضايع نشده و روح و روان آنها به علّت سر و صداهاي سرسامآور و آلودگي صوتي و هوايي فرسوده نشود50. حضرت به فرمانداران خود دستور ميدهد كه با مردم به عدالت رفتار كنند و حقّ شهروندان را ادا نمايند.51 چشمان مردم روشن ميشود و خشنود ميگردند وقتي پاداش صبر خود را از خداوند ميگيرند.52
براي ديدن چنين روزي و نفس كشيدن در چنان فضايي و براي ظهور همة خوبيها، نيكيها و زيباييها، لحظهها را ميشماريم و شمعها را روشن كرده و به انتظار او مينشينيم. باشد كه چشمهايمان به ديدارش روشن شود و دلهايمان آرام گيرد. انشاءالله
پينوشتها:
پانویسهای این مقاله
- ۱
1 . الصّراط المستقيم، ج2، ص237.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2 . كمالالدّين، شيخ صدوق، ص652.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3 . بحارالانوار، ج52، ص372.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4 . اعلامالوري، طبرسي، ص435.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5 . كمالالدّين، ص675؛ الكافي، ج1، ص25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6 . در بعضي روايات «اخلاق» است و در برخي «احلام». شايد اين تفاوت به دليل تصحيف است و در هر صورت قابل تفسير است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7 . اين روايت با تعابير گوناگون در كتب روايي آورده شده است. البتّه از نظر مضمون تفاوتي با هم ندارند ولي در لفظ متفاوت هستند. در بصائرالدرجات «يجمع به عقولهم و اكمل به احلامهم»، آورده شده و در كمالالدّين و الكافي «مجمع بها عقولهمو كملت بها احلامهم» و در الخرائج و الجرائح راوندي به جاي احلامهم. «اخلاقهم» آورده شده است. از آنجا كه سلسله سند روايت صندوق و كليني و آنچه در الخرائج ميخوانيم يكي است مسلماً در اين كلمه تصحيف صورت گرفت.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8 . شرح الاخبار، قاضي نعمان، ج3، ص357.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9 . الامالي، شيخ طوسي، ص382.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. الغيبة، نعماني، ص275.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. همان، باب 13، ص30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. بحار، 52، ص319.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. منتخبالاثر، ص474.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. بحار، ج52، ص372.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. الغيبة، نعماني، باب21، ج2، بحار، ج52، ص372.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. اعلام الوري، ص435.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. روضه كافي، كليني، 341 (در اين روايت قدرت شنوايي و بينايي مستقيماً به خدا نسبت داده شده تا كرامت و خرق عادت محسوب شود بنابراين ميتوان به امور ارتباطي ظاهري تعبير كرد).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. الغيبه، نعماني، ص339.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. بحار، ج52، ص345؛ حقاليقين، شبرّ، ص229.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. بحارالانوار، ج52، ص345.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. همان، ص316.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. عقدالدرر، ص202.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. الغيبه، نعماني، ج1، باب 17.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. بحارالانوار، ج54، ص375. در اين روايت با واژه «مزامله» از يكدلي و يگانگي مسلمانان سخن گفته شده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. علل الشرايع، شيخ صدوق، ج1، ص91.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. الغيبة نعماني، باب 21، ح3.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. كمالالدّين، ص652.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. عقدالدّرر، ص283.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. همان، ص211.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. همان، ص198.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. الزامالناصب، ج2، ص307.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. همان، ص211.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. الارشاد، ص365.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. مسند، احمد بن حنبل7، ج3، ص37؛ الدرالمنثور، جلالالدّين سيوطي، ج6، ص57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. سورة انبياء(21)، آية 105.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. عقدالدّرر، ص200.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. صدر، سيدمحمّد، تاريخ ما بعدالظهور، ص722 و 102. (اين حديث با تعابير ديگري نيز آورده شده است).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. الغيبه، شيخ طوسي، ص281.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. قرب الاسناد، الحميري القمي، ص42.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. بحارالانوار، ج52، ص333.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. دو ساختمان مشهور نزديك حيره كه از توابع كوفه است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. الغيبه، شيخ طوسي، ص281.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. المستدرك عليالصحيحين، ج4، ص557.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44. بحارالانوار، ج52، ص319.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. عقدالدرر، ص206.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. ازاول جماديالثاني تا دهم ماه رجب.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47. عقدالدّرر، ص211.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48. الزامالناصب، ج2، ص159.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50. الغيبة، شيخ طوسي، ص475، ص498؛ الارشاد، شيخ مفيد، ص365.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51. تهذيب الاحكام، شيخ طوسي، ج10، ص314.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52. منتخب الاثر، ص 473.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑