سحر، گناه ِکبیره

آيت الله شهيد سيّد عبدالحسين دستغيب

سي و يكمين گناه از گناهاني كه به كبيره بودنش تصريح شده، سحر است. چنانچه در «وسائل الشّيعه» روايتي از پيامبر اكرم(ص) نقل مي‌كند كه آن حضرت، سحر را از كبائر شمرده‌اند و در «صحيحة» عبدالعظيم(ع) با واسطه از سه معصوم(ع) از حضرت صادق(ع) ضمن شمارة كبائر مي‌فرمايند: «سحر از گناهان كبيره است؛ زيرا خداوند در قرآن مجيد مي‌فرمايد «وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ ... »1 و اين قسمتي از آية 102 سورة بقره است و تمام آية شريف چنين است: «طايفة يهود پيروي كردند آنچه را كه شياطين بر مردم مي‌خواندند (يعني سحر) در زمان سليمان؛ در حالي كه سليمان كافر نشد (و سحر كه موجب كفر است انجام نداد) وليكن شياطين كافر شدند؛ چه آنكه سحر را به مردم ياد دادند و آنها را گمراه نمودند و از آنچه بر دو فرشتة بابل، هاروت و ماروت از راه الهام نازل شده بود، پيروي كردند در حالي كه آن دو فرشته هرگاه مي‌خواستند به كسي سحر ياد دهند، قبلاً او را از عمل به آن زينهار مي‌دادند و مي‌گفتند: ما براي آزمايش آمده‌ايم و مواظب باش (و به آن عمل مكن كه) كافر نشوي. پس از آن دو فرشته قسمت‌هايي از سحر كه به وسيلة آن ميان زن و شوهر جدايي مي‌انداختند، ياد گرفتند؛ گرچه مردم نمي‌توانستند بدون اذن خدا به كسي زيان برسانند و ياد مي‌گرفتند آنچه به حالشان زيان داشت نه منفعت و آنها به وسيلة عقل خود و فرمايش حضرت موسي(ع)) مي‌دانستند كه خريدار سحر در سراي ديگر بهره‌اي نخواهد داشت و به بد چيزي خود را فروختند؛ اگر بدانند.»

ناگفته نماند كه در بعضي تفاسير عامّه روايات مجعول ذكر شده و خرافاتي كه دروغ بودنش آشكار است. حقّ مطلب دربارة هاروت و ماروت حديثي است كه در ضمن گفت‌وگوي حضرت رضا(ع) با مأمون چنين فرمود: «و امّا هاروت و ماروت دو فرشته بودند كه به مردم سحر ياد دادند تا به وسيلة آن از سحر ساحران جلوگيري كنند و نقشه‌هاي آنها را باطل نمايند. آنها چيزي از سحر به كسي نياموختند؛ مگر اينكه قبلاً به او يادآوري كردند كه ما وسيلة آزمايش تو هستيم، كافر مشو؛ ولي عدّه‌اي به واسطة به كار بستن چيزي كه بايد از آن دوري مي‌كردند، كافر شدند و مشغول تفرقه انداختن ميان مرد و همسرش به وسيلة اعمال مخصوصي كه انجام مي‌دادند، شدند.»2

ضمناً چون قضيّة هاروت و ماروت از طريق شيعه هم نقل گرديده با اختلاف جزيي و نيز در «تفسير مجمع البيان» هم ياد شده است عدّه‌اي از بزرگان فرموده‌اند اين قضيه از مرموزات است و براي آن تأويلي ذكر نموده‌اند.

از آية شريفه‌اي كه گذشت به خوبي معلوم مي‌شود كه سحر در حدّ كفر است و ساحر در آخرت هيچ بهره‌اي ندارد؛ چنان چه در آية بعدش مي‌فرمايد: «اگر آنها به جاي پيروي از شياطين و كفر ورزيدن به وسيلة سحر، ايمان آورده بودند و تقوا پيشه مي‌كردند برايشان بهتر بود؛ زيرا مزدهايي كه نزد خداست از منافعي كه به آنها از راه سحر و كفر مي‌رسد بهتر است، اگر بدانند.»3

سحر و روايات اهل بيت(ع)

پيغمبر اكرم(ص) مي‌فرمايد: «سه طايفه‌اند كه به بهشت داخل نمي‌شوند: دائم الخمر و دائم السّحر و قطع كنندة رحم.»4

و اميرالمؤمنين(ع) مي‌فرمايد: «سحر كننده مانند كافر به خداست و كافر جايش در آتش دوزخ است.» و نيز مي‌فرمايد: «كسي كه چيزي از سحر را ياد بگيرد كم يا زياد پس كافر شده است و آخرين عهدش به خدا همان است (يعني ديگر نصيبي از رحمت خدا ندارد) و حدّش كشتن است؛ مگر اينكه توبه كند.»5

اميرالمؤمنين(ع) مي‌فرمايند: «زني خدمت رسول خدا(ص) آمد و گفت: شوهرم به من بد اخلاقي و تندي مي‌كند و من چيزي درست كرده‌ام تا او را با خود مهربان كنم (يعني او را سحر كرده‌ام يا به قول عوام چيز خورش كرده‌ام تا مرا دوست بدارد) رسول خدا(ص) فرمود: «اف بر تو باد كه درياها و خاك‌ها ر ا تيره ساختي و ملائكه‌هاي نيكان و ملائكه‌هاي آسمان و زمين تو را لعنت كردند.»

آن زن رفت و روزها را روزه مي‌گرفت و شب‌ها را به عبادت به سر مي‌برد و سرش را تراشيد و پلاس پوشيد. حالاتش را خدمت رسول خدا(ص) عرضه داشتند، فرمود: «اين اعمال از او پذيرفته نمي‌شود.»6

محدّث فيض در بيان اين حديث مي‌فرمايد: يعني در ظاهر اين اعمال از او پذيرفته نمي‌شود و مانع از اجراي حدّ ساحر كه قتل است؛ از او نمي‌شود هر چند توبه‌اش در واقع پذيرفته شود.

و محتمل است كه سبب پذيرفته نشدن توبه و اعمالش اين باشد كه چون شوهر خود را سحر نموده، به او ظلم كرده است و تا او را از خود راضي نسازد، توبه‌اش پذيرفته نمي‌شود و نيز محتمل است كه اين جمله اشاره به بزرگي گناه سحر باشد؛ به طوري كه اين همه اعمال، آن را تلافي نمي‌كند و به واسطة گناه، سحر اين قدر از رحمت خدا دور شده كه اين عبادات او را نزديك نمي‌كند.

و رسول خدا(ص) مي‌فرمايد: «كسي كه نزد ساحر يا كاهن يا دروغگويي برود؛ در حالي كه آنچه را كه مي‌گويند: تصديق كننده باشد به تمام كتاب‌هاي آسماني كه خدا فرستاده كافر شده است.»7

حدّ سحر، كشتن است

هر مسلماني كه به سحر عمل كند، بايد كشته شود، مگر اينكه

توبه كند و اگر كافري به سحر عمل كند، او را نبايد كشت؛ بلكه به مقداري كه حاكم شرع صلاح بداند، تأديبش كند. حضرت صادق(ع) مي‌فرمايند:

«ساحر را يك ضربت شمشير بر سرش مي‌زنند (و او را مي‌كشند)»8 و از رسول خدا(ص) از حكم سحر پرسيده شد، فرمود:

«هرگاه دو گواه عادل بر سحرش گواهي دهند، خونش حلال است.» 9

و نيز مي‌فرمايد: «ساحر مسلمان بايد كشته شود و ساحر كافر كشته نمي‌شود»، كسي عرض كرد: چرا ساحر كافر نبايد كشته شود؟، فرمود: «براي اينكه كفر از سحر عظيم‌تر است و سحر و شرك با همند.»10 يعني جايي كه كافر غير حربي به سبب كفرش كشته نشود، به طريق اولي براي سحر كشته نمي‌شود؛ چون كفر از سحر بزرگ‌تر است و مسلمان ساحر كشته مي‌شود؛ چون به شرك نزديك شده است.

حقيقت سحر و اقسام و ملحقات آن

1. سحر

مرحوم سيّد در «وسيلة النّجاة» مي‌گويد: سحر عبارت است از نوشتن يا خواندن اوراد مخصوص يا سوزانيدن به آتش و دود كردن چيزهاي مخصوص يا نقش كردن صورت يا دميدن يا گره زدن يا چند چيز را به وضع خاصّي در جاهايي دفن كردن به طوري كه در بدن يا قلب يا عقل شخص سحر شده اثر كند، مثل اينكه اگر غايب باشد او را حاضر كند يا اينكه او را خواب و بيهوش كند يا ايجاد محبّت يا دشمني بين او و ديگري كند؛ مثل بستن مرد از زن و جدايي بين آنها انداختن.

دربارة سحر به طور خلاصه مي‌توان به چند نكته اشاره كرد:

1. براي حصول چنين تأثيراتي لازم است كه شخص علم قطعي به وجود آنچه مورد نظر اوست داشته باشد؛ امّا مطابق بودن اين علم به واقع لزومي ندارد؛ مثلاً افرادي كه تسخير كواكب مي‌كنند معتقدند ارواح مخصوصي به كواكب آسماني مربوطند كه به وسيلة آنها مي‌توان كارهايي انجام داد؛ اگر چه ممكن است در چنين تشخيصي به خطا رفته باشند، لكن چون علم قطعي دارند، مؤثّر مي‌گردند، شايد فرشتگان و شياطين مخصوصي كه عدّه‌اي از ارباب اوراد اسم‌هايي براي آنها ترتيب داده‌اند و از آن با وضع خاصّي استفاده مي‌كنند، از همين قبيل باشد، همچنين احضار ارواح ممكن است از همين نمونه باشد؛ زيرا آنها بيش از اين دليلي ندارند كه روح در عالم خيال يا در عالم حسّ آنها ظاهر شده؛ امّا اينكه واقعاً ‌وجودي در خارج در برابر آنها پيدا كرده است، صحيح نيست؛ زيرا اگر چنين بود، بايد ديگران هم ببينند. از اين راه اشكالات مختلفي كه در اين زمينه وجود دارد، حل مي‌شود، از جمله اينكه در بعضي اوقات روح شخصي را كه زنده و مشغول به كار خود است، حاضر مي‌كنند و با او سخن‌هايي مي‌گويند وقتي كه از خودش سؤال مي‌شود كاملاً از چنين جرياني بي‌خبر است يا اينكه ايراد مي‌كنند كه روح مجرّد است و زمان و مكان ندارد و احضار او در مكان معيّني چه معني دارد يا اينكه گاه مي‌شود كه روح يك شخص معيّن نزد يك نفر به صورتي احضار مي‌شود و نزد ديگري به صورت ديگر يا اينكه گاه مي‌شود بعضي ارواح كه احضار مي‌شوند دروغ مي‌گويند يكي ديگري را تكذيب مي‌كند. پاسخ تمام ايرادها يك چيز است و آن اينكه روح فقط در عالم حس و خيال شخص احضار كننده حضور پيدا مي‌كند نه اينكه مانند اشياي طبيعي كه در خارج با حواسّ خود ادراك مي‌كنيم، حاضر شود.

2. كسي كه داراي چنين ارادة مؤثّري است اگر متّكي به قدرت روح و شخصيّت خود باشد (چنان كه غالباً در مرتاض‌ها ديده مي‌شود) طبعاً نيروي اراده و تأثيرش محدود و مقيّد است؛ امّا اگر صاحب آن اراده به خدا متّكي باشد (مانند انبيا و اوليا و صاحبان يقين كه اراده‌اي جز براي خدا و به خدا نمي‌كنند) چنين ارادة مقدّسي هيچ گونه استقلالي از خود ندارد، طبعاً يك ارادة نامحدود و ربّانيست و تأثيرش حدود و قيودي ندارد. افرادي كه داراي اين نوع اراده (قسم دوم) هستند، اگر در مقام تحدّي و دعوت مخالفان به معارضه و اثبات عجز آنها برآيند و دست به چنين كارهايي بزنند عمل آنها را معجزه مي‌نامند و اگر در چنين موردي نباشند، كرامت يا اجابت دعا اگر به دعا همراه باشد، مي‌نامند.

در قسم اوّل يعني اراده‌اي كه متّكي به خود است نه به خدا اگر توأم با استمداد از روح يا جن و مانند آن باشد، كهانت نام دارد و اگر با دعا و اوراد و مانند آن همراه باشد سحر ناميده مي‌شود.

2. كهانت

كهانت خبر دادن از امور آينده و پيش‌گويي كردن است. به‌گمان اينكه اين اخبار از بعضي طوايف جنّ به او رسيده است يا به گمان اينكه از روي مقدّمات و اسبابي كه مي‌شناسند از آنها امور آتيه را مي‌دانند؛ مثل اينكه از كلمات و حالات و رفتار سؤال كننده پي به بعضي از امور آتيه يا خفية او مي‌برد و صاحب «نهايه» مي‌گويد: اين قسم از كهانت را عراف مي‌خوانند، ليكن مشهور فقها برآنند كه كاهن كسي است كه براي او صاحب رأيي از طايفة جنّ باشد كه به او امور مخفي را خبر مي‌دهد؛ مثلاً فلان مال دزديده شده كجاست يا دزد آن كيست يا گمشده كجاست يا قاتل فلان شخص كيست؟ يا از امور آتيه او را خبر دهد از انواع پيش‌گويي‌ها و به اتّفاق جميع فقها كهانت حرام است و چنانچه ياد گرفتن سحر و ياد دادن آن به ديگري و عمل كردن به آن و رفتن نزد ساحر براي عمل سحرش حرام است همچنين تحصيل كهانت و عمل به آن و رفتن نزد كاهن براي كهانت نيز حرام است.

حضرت صادق(ع) مي‌فرمايد: «كسي كه كهانت كند و كسي نزد كاهن برود تا برايش كهانت كند، از دين محمّد(ص) بيرون شده است.»11

ابن هيثم از حضرت صادق(ع) مي‌پرسد: نزد ما مردي است كه هرگاه كسي نزد او مي‌آيد و از مال دزديده شده يا چيز گمشده و مثل اينها مي‌پرسد، او را خبر مي‌دهد، آيا جايز است از او بپرسيم. حضرت فرمودند: «رسول خدا(ص) فرمود: كسي كه نزد ساحري يا كاهني يا دروغگويي برود؛ در حالي كه او را تصديق كننده باشد، پس به تمام كتاب‌هاي آسماني كه خدا بر پيغمبرش فرستاده است، كافر شده.»12

حضرت صادق(ع) كهانت را از جملة كسب‌هاي حرام ذكر مي‌فرمايد و اجرت بر آن را حرام مي‌داند؛13 مثل همين از حضرت اميرالمؤمنين(ع) هم روايت شده است.

صلاح مردم در ندانستن آتيه است

بايد دانست كه در تحريم كهانت و نظاير آن حكمت‌ها و مصلحت‌ها است، از آن جمله خداوند حكيم نخواسته است كه بشر از غايبات و حوادث آينده با خبر شود و صلاحش در ندانستن آنهاست؛ زيرا اگر خوب و موافق ميل باشد، به دانستن آن زودتر به او نمي‌‌رسد و نيز ممكن است كه آن حادثة نيك، به شرط به جا آوردن كار خيري از قبيل دعا و صدقه باشد و شخص در اثر به جا نياوردن آن محروم گردد و آن امر خير واقع نشود. اگر آن حادثه بد و خلاف ميل باشد، از دانستن آن سخت ناراحت مي‌شود؛ با اينكه محتمل است كه از حوادث حتمي نباشد و در آن بداء واقع شود و چه بسيار حوادث مترقّبه‌اي كه به بركت دعا و صدقه و امور خير برطرف گرديده؛ مانند برطرف شدن بلا از قوم يونس پس از نزديك شدن آن به سبب توبه و دعا. چنانچه در قرآن مجيد بيان فرموده است.14