گفت‌وگو با استاد حسن عبّاسي، رئيس مركز دكترينال بدون مرز و انديشكدة يقين
اشاره:
اتوپياگرايي، که جست‌وجوي آرمانشهر است و تلاش براي يافتن سرزمين موعود، در ادبيات استعلايي بشر جايگاه ممتازي دارد. همواره بشر به تنگ آمده از شرايط زندگي و اجتماع موجود، در جست‌وجوي حيات و جامعة موعود بوده؛ امّا اغلب آن جامعة موعود، جامعة موهوم بوده است.
بررسي جوامع موعود و موهوم در تلقّي‌هاي فلسفي غرب و اسلام را با آقاي دكتر حسن عبّاسي، رئيس مرکز بررسي‌هاي دکترينال در ميان نهاديم. آنجا که اتوپياسازي، همان طرح‌ريزي استراتژيک در متون علم استراتژي خوانده مي‌شود، ارزيابي اتوپياگرايي از منظر يک معلّم استراتژي، ارزيابي کارشناسي در حوزة دانش دکترينولوژي، براي دست‌يابي به واقعيّت‌هاي فراموش‌شدة اين مقوله است.
ضمن تشکّر از اينكه فرصتي براي اين مصاحبه در اختيار ما قرار داديد، به عنوان پرسش آغازين بفرماييد چه تفاوتي ميان اتوپيا، مدينة فاضله و عالمه و سرزمين موعود وجود دارد و نمايندة هر گروه کدام است؟
بسم‌الله الرحمن الرحيم. واژة اتوپيا Utopia که در فارسي به «ناکجا آباد» و «آرمانشهر» شناخته مي‌شود، در زبان عربي از سوي کساني چون ابونصر فارابي به «مدينة فاضله» معروف است.
ريشة اتوپيا به فلسفة کلاسيک در يونان باستان مي‌رسد و اساساً واژه‌اي در وادي فلسفه است. در واقع نخستين بار افلاطون 2500 سال قبل در يونان در کتاب «جمهور» خود يک اتوپيا يا مدينة فاضله را مطرح کرد. وي در انديشة خود طرح يک جامعة آرماني را که در عصر او وجود نداشت، ارائه نمود. همچنين در کتاب ديگري، افلاطون از يک شهر گم شده ياد مي‌کند به نام «آتلانتيس». آتلانتيس، جزيرة گم شده‌اي است که سرزمين خوبي‌ها بوده است و عملاً بشر ترغيب مي‌شود تا براي يافتن آن به جست‌وجو بپردازد. مدّتي در اروپا تصوّر مي‌کردند که آتلانتيس افلاطون، جزيرة گم شده‌اي در نزديکي جزيرة «کرت» يا «سيسيل» در «مديترانه» است؛ امّا به گمان من، آتلانتيس و سرزمين گمشدة افلاطون، «فلسطين» و به ويژه «اورشليم» است. مشخّصات تاريخي آتلانتيس افلاطون به دوره‌اي برمي‌گردد که مُلک سليمان(ع) در فلسطين مستقر بوده است. همواره پس از آن، يهود حسرت دوران سليمان(ع) را داشته و اکنون نيز مدّعي است که قصد بر پا کردن معبد و «هيکل سليمان» در اورشليم را دارد. يهودي بودن تلقّي آتلانتيس افلاطون تعجّب‌برانگيز نيست؛ زيرا قبل از افلاطون انديشة يهود در «يونان» ريشه دوانيده بود.
در عصر ميتولوژي يا عصر اسطوره‌گرايي در غرب باستان، بخش مهمّي از اسطوره‌هاي يونان، در واقع همان شخصيّت‌هاي کتاب «تورات» هستند. نمونه‌اي که دکتر شريعتي به آن اشاره کرده، يعني ماجراي پرومته و زئوس، که همان ماجراي ابليس و وسوسة آدم و حوّا در خوردن ميوة درخت ممنوع در تورات است. يا نمونة ديگر، ماجراي ونوس و کيوپيد و سايکه در اسطوره‌هاي يونان، که همان داستان يعقوب و يوسف و زليخا در تورات است. پس، يهودي بودن تلقّي آتلانتيس در نگاه افلاطون، نکتة عجيبي نيست.
آتلانتيس‌گرايي که با افلاطون معرفي مي‌شود، ريشه در آموزه‌هاي يهود دارد و آن مبحثي است که به «سرزمين موعود» معروف است. در اتوپيا، موضوع يک «ناکجا آباد» مطرح است؛ امّا در آتلانتيس، مسئله يک «سرزمين موعود» است. در اتوپيا، شنونده ترغيب مي‌شود که يک جامعة آرماني را که تا کنون وجود نداشته است جويا شود؛ يعني آمادة ساختن آن شود؛ امّا در آتلانتيس، مدّعا اين است که جامعة مطلوبي قبلاً پديد آمده بود، امّا گم شد. در آتلانتيس، شنونده تشويق مي‌شود که به جست‌وجوي اين مکان گم شده بگردد. تنها مکتبي که در جهان مدّعي اين نکته است که قبلاً يک جامعة مطلوب وجود داشته و بايد به آن بازگشت. مکتب يهود است که عصر
حکومت سليمان(ع) را عصر طلايي خود مي‌داند و همة تلاش خود را براي برقراري مجدّد هيکل سليمان(ع) (يعني معبد سليمان) در «بيت‌المقدّس» صورت مي‌دهد؛ البتّه نيّت يهود، بازگشت به مُلک بر حقّ سليمان، براي اقامة عدل و حق نيست؛ بلکه ترفندي استراتژيک براي مقاصد سياسي است.
پس اتوپيا همان آرمانشهر و آتلانتيس همان سرزمين موعود گم شده مي‌باشند.
انديشة افلاطوني اتوپيا و آتلانتيس، که به تعبير شما، ريشه در تلقّي يهود دارد، چگونه در دورة مدرن باز توليد مي‌شود؟ از اين جهت اين را مي‌پرسم که اين مفاهيم در مکاتب گوناگون غربي در قرن‌هاي اخير بسيار به کار رفته است!
بله! در اواخر عصر کليسا در غرب و هم‌زمان با آغاز رنسانس و جنبش دوم اومانيسم در اروپا ـ پس از اومانيسم يکم که در يونان باستان پديد آمده بودـ سه حرکت ويژه از غرب اروپا، به ويژه از کشور انگليس آغاز شد. ابتدا با حمايت و فرمان دولت‌هاي اسپانيا و انگليس، کريستف کلمب (1451ـ 1508 م.) به سمت غرب روانه شد و به سرزمين سرخپوستان رسيد و اين مرحله، سرآغاز اشغال و غارت آن سرزمين و شکل‌گيري دنبالة تمدّن غرب در آنجا، در قالب قاره‌اي به نام آمريکا شد. ديگر اينكه سياستمداري به نام تامس مور More (1478ـ 1535 م.)
در دربار انگليس، کتابي نوشت به نام «اتوپيا». او در اين کتاب، با ترکيب اومانيسم جديد و برخي انگاره‌هاي کاتوليک‌ها، ضمن نقد جامعة آن زمان غرب، طرح جامعة آرماني نويني را
ارائه کرد. به گونه‌اي که در سده‌هاي بعد، برخي نويسندگان در غرب معتقد بودند كه کمونيسم موجود در اتوپياي تامس مور، مبنا يا الهام‌بخش کمونيسم مارکس شده است؛ اتوپيايي که متعاقباً در شوروي شکل گرفت و در نهايت، شخصي به نام فرانسيس بيکن Bacon (1561 ـ 1626 م.) کتاب «نئوآتلانتيس» را در انگليس نگاشت.
اکنون اتوپياي افلاطون در کتاب «جمهور»، در قالب اتوپياي تامس‌مور، چهره‌اي متفاوت به خود گرفته بود: آرمانشهر و ناکجا آبادي که واجد فضيلت‌ها بود؛ يک مدينة فاضله. از سوي ديگر، فرانسيس بيکن نيز آتلانتيس افلاطون را بازنويسي کرده بود؛ امّا در قالبي متفاوت. اشغال سرزمين سرخپوستان که داراي تمدّن‌هايي چون ماياها، آزتک‌ها و اينکاها در مرکز و جنوب اين قاره بود، موقعيّت ويژه‌اي براي اروپاييان چپاول‌گر فراهم کرد. خبر که به اروپا رسيد، سراسيمه به دريا زدند و خود را به اين قاره رساندند. آن سرزمين را غارت کردند و تمدن‌هاي ثروت‌مند آنجا را نابود و طلا و نقرة آنها را به اروپا سرازير کردند.
جنايت و هولوکاست الدورادو براي غارت ثروت آنها در بخش جنوبي اين سرزمين، تنها يکي از وقايع اشغال قارة سرخپوستان است. به يک‌باره، اين سرزمين، آمريکا ناميده شد و به گونه‌اي تبليغ شد که انگار تا کنون نبوده و اکنون توسط اروپايي‌ها «کشف» شده است. هنوز در متون اروپاييان، از کشف آمريکا ياد مي‌شود؛ حال آنكه در آن سرزمين، طيّ هزاران سال تمدّن‌هايي پديد آمده بود. سرزمين جديد التّسخير، همان آتلانتيس گم شده خوانده شد و بنابراين اقيانوس ميان اروپا و آمريکا با قوّت هرچه تمام‌تر، اقيانوس «آتلانتيک» که برگرفته از همان واژة آتلانتيس است، خوانده شد. اکنون زمان آن بود که اتوپياي مورد نظر يعني آرمانشهر و مدينة فاضله، در آن سرزمين جديد، پديد آيد. اروپاي غربي، به ويژه انگليس، ايرلند، اسپانيا، پرتغال، و فرانسه، سرريز جمعيت خود را به قارة جديد التّسخير راونه کردند و نيمة جنوبي آن را تحت سيطرة اروپاي لاتين ـ «اسپانيا» و «پرتغال» ـ «آمريکاي لاتين کاتوليک» و نيمة شمالي را تحت سيطرة اروپاي پروتستان ـ ايالات متّحده و کانادا ـ «آمريکاي پروتستان» ناميدند.
ايجاد اتوپياي آنگلوساکسن‌ها در آتلانتيس گم شده‌اي که اکنون با کشف کريستف کلمب، آمريکا ناميده مي‌شد، واجد همة آمال و آرزوهاي اروپاييان بود؛ البتّه اين روند آتلانتيس‌گرايي، بعداً در کشف!!! قارة پنجم، توسط دريادار تاسماني و اشغال و انتقال فرهنگ انگليسي به آنجا و سپس ناميدن آن با عناوين «استراليا» و «نيوزيلند»، استمرار يافت.
نسبت اتوپيا با فلسفه در دورة مدرن چگونه است؟ آيا فلسفه از اتوپياگرايي منفک شده است؟
نه‌خير! البتّه در دهه‌هاي اخير، تلاش زيادي شد تا اين‌گونه
وانمود شود که فلسفه از اتوپياگرايي فاصله گرفته است؛ امّا اين يک دروغ بزرگ و يک تحريف جدّي در حوزة تفکّر است. فلسفه، يک تفکّر انتزاعي است که بايد صورت علمي به خود بگيرد؛ والّا در همان سطح انتزاعي باقي مي‌ماند. اين مشکل در ميان فلسفه‌خوان‌هاي ايران امروز بسيار چشم‌گير است. با ذکر يک مثال مي‌توان اين مسئله را بيان کرد. دانش رياضي، يک دانش پايه و انتزاعي است؛ امّا وقتي به فيزيک و سپس مکانيک منتّج مي‌شود، مجموع آنها را علوم دقيقه مي‌نامند. اتومبيلي که در خيابان حرکت مي‌کند، يک پديدة عيني مکانيکي است که حتماً مبتني بر قواعد فيزيک طرّاحي و ساخته شده است؛ امّا آن قواعد فيزيکي بدون روح رياضي نمي‌توانست امکان‌پذير باشد. فلسفه نيز همين وضعيت را دارد. فلسفه مانند رياضي، جنبه‌اي انتزاعي دارد. اگر رياضي از معبر فيزيک، در علم مکانيک متجلّي مي‌شود، فلسفه نيز از معبر متافيزيک عبور کرده و در قالب يک علم بخصوص، ظهور و بروز مي‌يابد. آن علم، علم «استراتژي» است. اسحاق نيوتن، در مطالعات رياضي خود، قوانين فيزيکي را رقم زده و سپس مکانيک نيوتني را ايجاد مي‌کند. افلاطون نيز در مطالعات فلسفي خود، به ايجاد اتوپياي خود در قالب «جمهور» مي‌رسد. اين‌جاست که در ابتداي عمدة کتاب‌هاي «طرح‌ريزي استراتژيک strategic Planning» از قول کلر در تاريخ طرح‌ريزي استراتژيک مي‌نويسند که «جمهور افلاطون، اتوپياي تامس‌مور، فايده‌گرايي بنتام، و ... هر کدام يک طرح استراتژيک هستند. در واقع اگر تلاش‌هاي فلسفي يک فيلسوف، به طرح جامعة آرماني يا اتوپيا نرسد، تلاش‌هاي آن فيلسوف به «دستگاه فلسفي» تبديل نشده است. اتوپياگرايي، ميوة تفکّر فلسفي است. يک فيلسوف، با نقد علم و تربيت و اخلاق و سياست و هنر و ... جامعة کنوني، ماکت و مدلي از جامعة آرماني مورد نظر خود را به عنوان جايگزين وضع موجود ارائه مي‌کند که همان اتوپياي اوست. در واقع فلسفه منهاي اتوپيا، فلسفة ابتر است. در عصر کنوني، اتوپيانگاري فلسفي به طرح‌ريزي استراتژيک شناخته مي‌شود و در واقع علوم استراتژيک، دانش تبيين جامعة مطلوب و تبيين روند حرکت از جامعة موجود به جامعة مطلوب و آرماني مزبور است.
پس آيا مي‌توان رويکرد غرب به برجسته نمودن علوم استراتژيک را به نوعي جايگزين اتوپياسازي دانست؟
همان‌گونه که اشاره کردم، طرح‌ريزي استراتژيک، همان اتوپياسازي است؛ امّا بسيار کامل‌تر از عصر افلاطون يا حتّي تامس‌مور. در دورة مدرن، در سده‌هاي اخير، غربي‌ها، رويکرد مکمّل اتوپياسازي را نيز جدّي گرفتند. در فيزيک به غير از عنصر مکان، عنصر زمان نيز مطرح است. اتوپياگرايي، تبيين جامعة آرماني در يک مکان نامشخّص است، يک ناکجا آباد. مارکس، کمونيسم مورد نظر خود را به عنوان يک اتوپيا در «فرانسه» مي‌جست؛ امّا پس از مرگ او، اين اتوپيا در مکاني غيرقابل باور براي مارکس، يعني در روسيه شکل گرفت. ناکجا آباد و آرمانشهر، حاصل يک انديشه است که محل و مکان تحقّق و پديد آمدن آن مشخّص نيست؛ امّا عنصر زمان چه نقشي دارد؟ فلسفة غرب، جامعة آرماني را يک‌بار در قالب يک مکان نامشخّص ارائه مي‌کند که «مکان‌مند» است، گاهي نيز آن را در قالب يک زمان نامشخّص معرفي مي‌کند که «زمان‌مند» است. جامعة آرماني مکان‌مند را «اتوپيا» و جامعة آرماني زمان‌مند را «آکرونيا» مي‌خوانند.
در دورة مدرن نسبت به دوره‌هاي کلاسيک، کتب و مقالات بيشتري از سوي فيلسوفان غربي در خصوص آکرونيا نگاشته شده است؛ امّا چون تجربة نظري و عملي آنان در زمينة آرمانشهر مکاني بيشتر از آرمانشهر زماني بوده است، در حوزة اتوپياگرايي مؤثّرتر از آکرونياگرايي قلم‌فرسايي کرده‌اند. در سال‌هاي اخير يک تلاش فلسفي ويژه‌اي آغاز شده است که در قالب آثار سينمايي و سريال‌هاي تلويزيوني آمريکا ديده مي‌شود. در اين تلاش‌ها، سعي مي‌شود که ترکيب اتوپيا و آکرونيا با يکديگر ارائه شود. در سريال مشهور «گم شده» يا «لاست»، يک مکان گم شده که بر حسب همان تلقّي کلاسيک افلاطوني، يک جزيره است (جزيرة جهاني)، به ناگاه پذيراي تعدادي مسافر جهاني از تمدن‌هاي گوناگون مي‌شود که هواپيماي آنها در آن جزيره سقوط کرده است. در چهار فصل نخست اين سريال، تلاش سازندگان آن سريال اين بوده است که اتوپيا و آرمانشهر مورد نظر خود را از حيث «مکاني» معرفي کنند، و در دو فصل نهايي، کوشيده‌اند که آن را از حيث «زماني» بشناسانند. در واقع ابتدا رويکردي اتوپياگرا داشته‌اند، سپس رويکردي آکرونياگرا. هر چند در ترکيب اين دو رويکرد ناموفّق بوده‌اند و مخاطبان آن سريال در سراسر جهان از پايان آن رضايت چنداني نداشتند؛ امّا خود اين تلاش، بي‌سابقه و حائز اهمّيت بود.
آيا رويکرد به آکرونياگرايي به موازات اتوپياگرايي در غرب در دوره‌هاي اخير، دليل خاصّي دارد؟
اين رويكرد در دهه‌هاي اخير، ريشه در مواجهة غرب با انقلاب اسلامي دارد. دکترين شيعه در مهدويّت‌گرايي، غرب را سراسيمه کرده‌است، زيرا با تفکّري مواجه شده است که منتظر فرد موعود است ـ نه سرزمين موعود ـ که روزي اين فرد موعود ظهور کند و بشر را نجات دهد. غرب براي مواجهه با انديشه‌اي که زمان موعود را برمي‌تابد نه مکان موعود را اصلاً آمادگي نداشته و ندارد. بنابراين سراسيمه وارد اين عرصه شده است و
از يک‌سو با ساخت سريال‌هايي چون «لاست» و «4400» سعي دارد زمان موعود را مصادره کند و از سوي ديگر تلاش مي‌کند افراد و اشخاص موعود را در مکاتب متعدّد بشري يا ديني غير شيعي، در مقابل مهدي موعود(عج) معرفي کند، از شيطان موعود، يعني «لوسيفر» در سلسله آثار سينماي شيطان‌گرا، تا «آواتار» مکاتب هندي و چيني.
آنچه که اهمّيت دارد اين است که اتوپياگرايي و آکرونياگرايي غربي، عميقاً مقوله‌اي فلسفي است و هيچ ردّي در آيات قرآن و احاديث و روايات شيعي در مورد آن نمي‌توان يافت. اين به آن معني نيست که اسلام نظريّة جامعه‌سازي ندارد؛ بلکه از اين روست که اساساً اتوپيا و آکرونيا، صرفاً ناظر به همين دنيا هستند، امّا اسلام رويکردي عقباگرا دارد و جامعة اصلي و ابدي در آخرت پديد مي‌آيد. نکتة مهم اين است که جامعة اخروي انسان‌ها، در دورة زندگي دنيوي آنها ساخته مي‌شود. موضوع مهمّ ديگر اين است که در دنيا نيز اسلام جامعة آرماني دارد، جامعه‌اي که معطوف به آخرت است و در ميان شيعه به «جامعة آخرالزّماني مهدوي» يا «جامعة قرآني هجري» شناخته مي‌شود؛ امّا روش‌هاي ايجاد جامعة مهدوي در دنيا، با اتوپياسازي و آکرونياسازي مدرن در تعارض و تقابل است که يکي از ارکان تعارض آنها، در مباني دنياسازي است.
در سخن از اتوپيا، متفکّران و منتقدان دورة مدرن از تلازم واژة ايدئولوژي با اتوپيا سخن مي‌گويند. چگونه قرون متأخّر ـ يعني 18، 19و 20 ـ مبتلاي ايدئولوژي شد؟
براي تبيين ابتلاي غرب مدرن به ايدئولوژي نيز بايد به عصر افلاطون بازگشت. واژة ايدئولوژي، ريشه در مفهوم «ايديا» دارد که نخستين بار در فلسفة افلاطون مطرح شد. در فلسفة علم، باور انسان در روند تکوين خود، پنج مرحله يا حالت دارد: ابتدا «باور به مثابه هوا» که در زبان يوناني به «دکسا» معروف است. دکسا در زبان فارسي به «گمان» و در زبان عربي به «ظن» ترجمه مي‌شود.
در مرحلة دوم، «باور به مثابه غبار» است که در زبان يوناني به «ايديا» شناخته مي‌شود. در اين مرحله، نسبت به دکسا، باور مشهورتر است، کما اينكه انسان هوا را نمي‌بيند؛ امّا غبار قابل مشاهده است. مشکل غبار اين است که شکل ندارد.
در مرحلة سوم، «باور به مثابه خمير» است که در زبان يوناني به «دکترينا» معروف است. باور در اين مرحله، شکل گرفته و هم‌چون خمير، قابل قالب‌گيري است. تفکّر و باور در اين مرحله امکان شکل‌پذيري و تبديل شدن به «تخنه» را که اکنون تکنيک و تکنولوژي ناميده مي‌شود، دارد.
در مرحلة چهارم، «باور به مثابه کلوخ» است که در زبان يوناني به «تنت» شناخته مي‌شود. باور در اين مرحله، انعطاف و شکل‌پذيري مستمرّ خود را از دست داده و در يک قالب مشخّص باقي‌مانده است.
در مرحلة پنجم، «باور به مثابه سنگ» است که در زبان يوناني به «دگما» معروف است. باور در اين مرحله، کاملاً متصلّب و فشرده شده و مانند قلوه سنگ، فاقد انعطاف است. دگما در زبان عربي به «تحجّر» ترجمه مي‌شود.
اروپا با سرازير نمودن دزدان دريايي خود به اقيانوس‌ها و اشغال سرزمين سياهان (آفريقا)، سرخپوستان (آمريکا) و قارة آسيا، ثروت مادّي عظيم و برده‌هاي فراواني به خانة خود برد و موتور پيشرفت خود را در قالب انقلاب‌هاي گوناگون از جمله انقلاب صنعتي و غيره روشن نمود. اين پيشرفت ظالمانة مادّي، محتاج هم‌سويي و هم‌طرازي فکري بود، زيرا جامعة اروپايي به سرعت در حال تغيير از يک محيط فئودالي به يک محيط بورژوايي بود، شرايط موجود و روند تحوّلات مزبور بايد «تئوريزه» مي‌شد. دانشمندان و فلاسفة غربي اين نقش را عهده‌دار شدند.
هم‌زمان با غارت آسيا و آفريقا و آمريکا، از سوي دزدان دريايي اروپايي، فلاسفة اروپايي تئوريزه نمودن تحوّلات اجتماعي را با شتاب چشم‌گيري انجام دادند. اين شتاب براي آنها دردسرساز شد؛ زيرا تفکّر روند طبيعي خود را از مرحلة دکسا تا ايديا و سپس دکترينا، طي ننمود؛ بلکه به طور نارس و ناقص، در مرحلة ايديا متولّد شد.
آدام اسميت با بررسي شرايط موجود، کتاب «ثروت ملل» را نوشت، و «مالتوس» به سرزمين غصب شدة جديد (آمريکا) سفر مي‌کرد و سپس نظرية اقتصادي ـ جمعيتي خود را نگاشت. هگل، به دقّت تحوّلات انقلاب فرانسه و شکل‌گيري دولت آنگلوساکسن آمريکا را نظاره مي‌کرد و جامعة مدني را پرداخت. مارکس با نقد عملکرد «کاپيتاليسم، امپرياليسم» انگليس در هند و آفريقا، نظريّات خود را با کمک انگلس به قلم آورد تا «مارکسيسم» را رقم زده باشد.
هر انگارة خامي، يک «ايسم» در انتهاي خود يافت و به عنوان يک «سيستم عامل» و نرم‌افزار براي ادارة جامعه معرفي شد. معرکة نرم‌افزارها، معرکة «ايسم‌ها» بود: ايدئولوژي ليبراليسم، ايدئولوژي ناسيوناليسم، ايدئولوژي سوسياليسم، ايدئولوژي کاپيتاليسم، ايدئولوژي مارکسيسم، ايدئولوژي فاشيسم،
ايدئولوژي شووينيسم و صدها ايدئولوژي سياسي، فرهنگي، هنري، اجتماعي، فلسفي و ... ديگر.
تقابل ايدئولوژي‌ها و تضادّ منافع در بستر اجتماعي اروپا، در قرون 18، 19، 20 م. زمينة جنگ‌هاي عظيمي شد. تنها در دو مورد آن، يعني جنگ‌هاي اوّل و دوم جهاني، ده‌ها ميليون نفر کشته شدند. جالب اين است که صحنه‌گردان اين تحوّلات در قرون 18، 19، 20 م. در غرب، يهوديان هستند: از يک سو خاندان روتچيلدها در پهنة اروپا، جنگ‌افروزي نموده و از دولت‌هاي درگير حمايت مالي مي‌کنند، از سوي ديگر متفکّران يهود، اين منازعات را تئوريزه مي‌کنند. بيش از 60 درصد
متفکّران طراز اوّل غرب مدرن، از اسپينوزا تا مارکس و از فرويد تا انيشتين يهودي بوده‌اند. در واقع ايدئولوژي‌ها، تفکّرات خامي بوده‌اند که عمدتاً (نه همة آنها) از ذهن‌هايي يهودي تراوش کرده‌اند. خاندان يهودي مديچي در «ايتاليا»، با ايجاد نظام مالي ربامحور موسوم به بانک، رنسانس و جنبش اومانيسم را پشتيباني نمودند و عصر مدرن را به تبع روند پسارنسانس آغاز نمودند و خاندان يهودي روتچيلد در انگليس و اروپاي غربي و آمريکا با ايجاد نظام قرضة ملّي و سهام، ايدئولوژي اجتماعي «يهودپايه» را پشتيباني نمودند. متأسّفانه در جامعة دانشگاهي «ايران» در حوزة علوم انساني، همواره اين فرض غلط مطرح است که غرب با تفکّر فلسفي امثال دکارت و کانت و هگل، يا جان لاک و مارکس به پيشرفت مادّي کنوني نائل آمده است. حال آنكه نقش خاندان مديچي و روتچيلد از يک سو و نقش کريستف کلمب و واسکو دوگاما، يا تاسماني و ماژلان، از سوي ديگر، بيش از 90درصد و نقش فلاسفه و ايدئولوگ‌ها کمتر از 10درصد از پيشرفت تمدّني غرب را رقم زده‌اند.
بنابراين ابتلاي غرب به ايدئولوژي‌گرايي به دليل شتاب روزافزون پيشرفت مادّي غرب و در نتيجة تحوّلات سريع اجتماعي در اروپا بود و از اين رو بشر غربي مجبور شد انديشه‌هاي خام و آزمون نشده‌اي را به عنوان نرم‌افزار ادارة جامعه ببافد و معرفي کند.
نسبت اين ايدئولوژي‌ها با اتوپياي غربي چيست؟
همان‌گونه که بيان شد، اتوپيا، طرح استراتژيک خوانده مي‌شود و استراتژي، خود به موازات تاکتيک و تکنيک، ماحصل مرحلة سوم تفکّر و باور، يعني دکترينا است. در واقع تنها «دکترينا»ست که به تکنولوژي، تاکتولوژي و استراتژيولوژي منتّج مي‌شود و از مرحلة دوم يعني «ايديا»، اين لايه‌هاي سه‌گانة تعيّن تفکّر، پديد نمي‌آيد. اتوپيا، به عنوان طرح استراتژيک، برخاسته از مرحلة سوم، يعني دکترينا است؛ امّا هنگامي که از مرحلة دوم، يعني ايديا انتظار سيستم عامل و نرم‌افزار وجود داشته باشد، اين سيستم عامل يا نرم‌افزار ايدئولوژيک، يک انديشة خام است و مدل جامعي در قالب اتوپيا ارائه نمي‌کند؛ در نتيجه مثلاً اگر از ايدئولوژي مارکسيسم استفاده شد، براي تحقّق اتوپياي شوروي، وقتي که ظهور و بروز پيدا نمود، تازه مشخّص شد که چه جهنّم عجيبي است.
يا مثلاً تحت تأثير ابرمرد نيچه و در کنار دست مارتين هيدگر، آدولف هيتلر اتوپياي ايدئولوژي نازيسم را به گونه‌اي آغاز کرد که مدخل آن نژادپرستي بود. همچنين پس از فروپاشي شوروي که موجب به حاشيه رفتن مارکسيسم شد و در نتيجه ايدئولوژي «نئوليبراليسم»، تنها ايدئولوژي برتر جهان معرفي شد، اتوپياي ليبرال کاپيتاليسم آمريکا
در قالب American Life Style به جهان عرضه شد؛ امّا در سه سال اخير از سال 2007 ـ 2008 م. به اين سو، با فروپاشي عظيم اقتصادي غرب که از نظام بيمة آمريکا آغاز گرديد، مشخّص شد که اتوپياي آمريکا بر نظام مالي ربامحور استوار است و در نتيجه در حال اضمحلال است. اکنون آمريکا با 5/14 تريليون دلار بدهي خارجي عملاً ورشکسته است و ورشکستگي نظام سرمايه‌داري آمريکا، ورشکستگي اتوپياي آمريکايي است. در واقع اگر از ايدئولوژي‌ها که انديشه‌هاي خامي هستند و به مرحلة پختگي، يعني دکترينا نرسيده‌اند، کسي اتوپيا يا آکرونيا اخذ کند، آن اتوپيا يا آکرونيا، در عمل ناکارآمدي خود را بروز خواهد داد. عملاً اگر غرب تعجيل نمي‌کرد و اجازه مي‌داد تفکّر اجتماعي از مرحلة ايديا عبور کند و آن را در قالب ايدئولوژي حبس نمي‌کرد و تلاش مي‌نمود تا تفکّر اجتماعي به مرحلة دکترين برسد، اکنون مجبور نبود از تبعات حاصل از ايدئولوژيک نمودن هر پديده که به يک دگرديسي اجتماعي خونبار در غرب منتّج شد، بگريزد. ايدئولوژي، به عنوان بروز اجتماعي خام يک تفکّر فلسفي، هيچ‌گاه نتوانست اتوپياي جامع و کاملي ارائه کند. ايدئولوژي مارکسيسم که مبناي شکل‌گيري ديکتاتوري پرولتاريا در شوروي شد، در «مسکو» با سه شکل ايدئولوژيک معرفي شد: «تروتسکيسم»، «لنينيسم» و «استالينيسم»؛ البتّه به اين افتراق ختم نشد؛ بلکه وقتي مارکسيسم از شوروي وارد چين شد، تبديل به مائوئيسم، و وقتي به کرة شمالي رسيد، تبديل به «جوچه‌ايسم» يا «کيم‌ايل سونگيسم»، و در کوبا تحت عنوان کاستروئيسم، شکل گرفت و در هيچ نقطه‌اي در عالم از غرب در کوبا تا شرق در چين و کرة شمالي، موفّق به ارائة يک اتوپياي جامع نشد.
آيا اکنون که دانش استراتژي و طرح‌ريزي استراتژيک را به صورت آکادميک ارائه و آن را جايگزين اتوپياهاي خام عصر ايدئولوژي‌گرايي کرده‌اند، موفّق به رفع نقيصة ناکارآمدي مزبور شده‌اند؟!
طرح‌ريزي استراتژيک به رغم پيشينة چند هزار سالة خود که به جمهور افلاطون برمي‌گردد، به عنوان يک دانش و روش نوين، دورة کودکي يا حتّي جنيني خود را در غرب مي‌گذراند. هنوز مدّت زيادي از مبحث «مرگ ايدئولوژي» نگذشته است و تلاش‌ها براي بازگشت به روند طبيعي تفکّر، به ويژه در عبور از «ايدئولوژي» و رسيدن به «دکترينولوژي» کوشش‌هاي نخستين است و اگر اين حرکت آغازين را حاصل شکست ايدئولوژي‌هاي «ناسيوناليسم» و «سوسياليسم» و «ليبراليسم» بشناسيم، دستاورد کم و کوچکي نيست. مهم اين است که بشر غربي به بيهودگي ماندن در ايدئولوژي‌ها و عدم عبور از آنها به سوي تفکّر کامل و جامع پي برده است؛ زيرا هيچ يک نتوانسته‌اند جامعه‌اي آرماني براي او پديد آورند.
آيا ايدئولوژي صهيونيسم که مدّعي سرزمين موعود در پهنة فلسطين است نيز نتوانسته اتوپياي مورد نظر خود را پياده کند يا اينكه از اين مرحله عبور کرده است؟
غرب، با عبور از دو ايدئولوژي شکست خوردة «فاشيسم موسوليني» و «نازيسم هيتلر»، دوران پس از جنگ جهاني دوم را در 1945 م. آغاز کرد. در اين مرحله يک مثلث فاتح ايدئولوژيک پديد آمد: مارکسيسم در شوروي، ليبراليسم در آمريکا، و صهيونيسم در سرزمين اشغالي «فلسطين». در سال 1990 م. ايدئولوژي مارکسيسم با فروپاشي اتوپياي مسکو به حاشيه رانده شد. در ابتداي تابستان 2007 م.
نيز ژوزف استيگليتز اقتصاددان مشهور غربي، در مقاله‌اي تحت عنوان «پايان نئوليبراليسم»، موضوع فروپاشي اقتصادي غرب و در نتيجه پايان ليبراليسم را سر داد. اکنون تنها ايدئولوژي ظاهراً جامع، صهيونيسم است که نفس مي‌کشد. به ويژه اينکه در متن مسيحيّت، پديدة ايدئولوژيک صهيونيسم مسيحي نيز در کنار صهيونيسم يهودي شکل گرفت. امّا واقعيّت عجز و ناتواني صهيونيسم از مارکسيسم و ليبراليسم مشهورتر است. صهيونيست‌ها در سرزمين اشغالي فلسطين، اتوپياي صهيون را به نام اسرائيل تشکيل دادند. در اين اتوپيا، از مدل ليبرال افراطي در راست، تا مدل جامعة «کيبوتس» در چپ را در سرزميني کوچک از «حيفا» تا «تل‌حبيب» (تل‌آويو) پياده کردند. امّا در سال 1387 ه .ش. مجبور شدند آخرين کيبوتس را جمع کنند.
تلفيق سوسياليسم و ليبراليسم و ژودائيسم در يک مدل التقاطي تحت عنوان صهيونيسم که يک ايدئولوژي تک‌قومي و تک‌ديني، و نژادپرست مي‌باشد، مدّت‌هاي مديدي است که ناکارآمدي خود را نشان داده. ترکيب سرزمين موعود و آتلانتيس گم شدة يهود ـ با پديدة اسرائيل ـ به عنوان اتوپياي ايدئولوژي صهيونيسم ـ اکنون در جهان به عنوان جهنّم اسرائيل که ملغمه‌اي از نژادپرستي و فاشيسم است، شناخته مي‌شود. تمام اندوخته‌هاي سه هزار سالة يهود براي ايجاد بناي «مدينا» که در زبان عبري همان جامعة آرمان شهري است عملاً با شکست مواجه شده است؛ زيرا ربا، جزو لاينفکّ جامعه‌سازي نوين يهود و رهاورد او براي بشر مدرن بوده است و از آنجا که ربا
جنگ با خداست، هر اتوپيايي که بر محور جنگ با خدا شکل بگيرد، قطعاً نابود خواهد شد.
جامعة آرماني و اتوپياي آيندة غرب براي بشر چيست؟ آيا مدل جديدي را مدّنظر دارند؟
آنچه هنوز باقي است، اتوپياي آمريکايي يا «سبک زندگي آمريکايي» است که مبتني بر ايدئولوژي مضمحل ليبراليسم پديد آمده و اساس آن مفهوم «لِسه‌فر» يا «بگذار هر چه مي‌خواهد انجام دهد»، مي‌باشد.
حدّ فاصل سبک زندگي آمريکايي و ايدئولوژي ليبراليسم را مفهوم «جامعة مدني» که به تعبير يورگن هابرماس، همان «جامعة بورژوايي» است، تشکيل مي‌دهد. ايدئولوژي ليبراليسم، جامعة بورژوايي و سبک زندگي آمريکايي، حوزة حيات «محافظه‌کاري» را شکل مي‌دهند؛ يعني عملاً جامعة ليبرال، يک جامعة محافظه‌کار و طرفدار وضع موجود است و چندان رغبتي به تغيير وضع موجود و رفتن به سوي وضع آرماني ندارد؛ زيرا آرمان او همين وضع موجود است.
از اين رو غرب و به ويژه آمريکا، هيچ نرم‌افزار جديدي براي ادارة جامعه ندارد و تنها تلاش او اين است که به حفظ وضع موجود بپردازد. در اين راه، غرب سعي مي‌کند وضع موجود را با تغييرات تکنولوژيک نوسازي کرده و آن را رنگ و جلاي تازه‌اي بدهد. در داستان‌ها، فيلم و سريال‌هاي خود نيز يکسره اذعان مي‌دارد که جامعة آرماني و اتوپيا همين وضع موجود است و شما را از آن راه گريزي نيست، کما اينكه پيام سريال گم شده Lost نيز اين است که از جزيرة جهاني که همان اتوپيا و آکرونياي گم شده است، بشر را به بيرون گريزي نيست.
اين محافظه‌کاري و حفظ وضع موجود همان مرگ ايدئولوژي و پايان ايدئولوژي است که غرب به آن رسيده است و تلاش مي‌کند با عبور از ايدئولوژي، راه مفرّي بيابد.
البتّه در دورة کنوني، آمريکا سبک زندگي آمريکايي را از عالم واقع به عالم مجاز نيز کشانده و در فضاي سايبر، با ايجاد پديدة «زندگي دوم» نوع متمايزي از زندگي را رقم زده است. کلبة سنّتي جاي خود را به کلبة ديجيتالي داده است و بشر در کلبة ديجيتالي از طريق کامپيوتر شخصي خود با ميلياردها نفر در فضاي سايبر همسايه است. اکنون اتوپياي ديجيتالي و آتلانتيس سايبرنتيک سبک زندگي آمريکايي يک حلاوت زودگذر، مانند شيريني آدامس‌هاي بادکنکي به مشتاقان خود مي‌دهد؛ امّا بلافاصله پس از آن، اين مشتاقان مي‌مانند و يک جهانِ فاقد معنا و مجدّداً بشر در جست‌وجوي معنا، سرگردان و حيران و تشنة معنا، در پهنة فضاي سايبر و اينترنت، به جست‌وجوي حقيقت مي‌پردازد؛ ليکن دريغ از جرعه‌اي حقيقت در عالم مجاز!
اتوپياگرايي در اسلام چگونه است؟ آيا اسلام هم اتوپيا و آتلانتيس دارد؟
اتوپيا مقوله‌اي فلسفي و مربوط به عالم فلسفه است. هم در دورة اومانيسم اوّل، يعني در عصر آتن افلاطون و هم در دورة اومانيسم دوم، يعني در عصر مدرن، اتوپيا، مقوله‌اي فلسفي و اين‌جهاني است.
اساساً فلسفة غرب چه فلسفة کلاسيک دورة باستان و چه فلسفة مدرن، با اين جهان سروکار دارد و اين جهاني است. در نتيجه جامعة آرماني آن نيز اين‌جهاني است؛ امّا در اسلام، جامعة آرماني بشر، اخروي است نه دنيوي. دنيا، مزرعة آخرت است و بشر در دنياي موقّت براي عاقبت و آخرت که دائمي و ابدي است، تلاش مي‌کند. بنابراين جامعه‌سازي او در دنيا، با نيّت تسهيل جامعه‌سازي او در عقبا صورت مي‌گيرد.
فلسفة غرب ماهيّتي اومانيستي و بشرمحور و دنياگرا دارد؛ امّا
حکمت قرآني، ماهيّتي تئوئيستي و خدا محور، و عقباگرا دارد.
در مکتب شيعه، سه عالم پيش‌رو با عبور از وضع موجود، مطرح است: ابتدا عالم متعالي و جامعة آرماني موعود که در زمان گم شده، توسط فرد موعود به عنوان منجي پديد مي‌آيد. بنابراين يک انسان شيعي براي تحقّق آن نجات توسط منجي و براي تحقّق ظهور آن منجي تلاش مي‌کند. فرد شيعه، سپس به مرگ مي‌انديشد و عالم برزخ را در نظر دارد، به عنوان عالم موقت پس از مرگ و در نهايت، به معاد مي‌انديشد و عالم آخرت و عاقبت.
دنيا، از مادّة دني و از دست رفتني است، پس هر اتوپيايي در دنيا روزي مضمحل مي‌شود؛ امّا آخرت، سراي ابدي است. عاقبت در قرآن براي مجرمان و متّقين مشخّص شده است. تأکيد قرآن بر اينکه «انّ العاقبة للمتّقين» گواه اين است که به ويژه در آخرت، عاقبت مطلوب از آن اهل تقواست. پس اساس جامعة آرماني اخروي، بر تقواست. تقوا، در يک کلمه «خويشتن‌پايي» است؛ يعني اينكه بشر خود را از چشم خدا ببيند و بپايد.
بنابراين در اسلام، مدينة فاضله، همان جامعة مهدوي يا جامعة هجري است که دنيايي آباد در مسير عقبايي آبادتر است. اساس دنياي آباد و عقباي آباد، بر تقواست. در جامعة مهدوي يا جامعة هجري، مکان گم شده (آتلانتيس) يا زمان گم شده مطرح نيستند، بلکه بر وزن «ناکجاآباد»، «ناگاه» يا «ناهنگامه» مطرح است:
نازماني و زماني که هر آن ممکن است فرا برسد. مهم آن است که شيعه، يعني پيرو تلاش کند تا خود را لايق آن «زمان موعود» سازد. اساساً رسيدن آن زمان موعود منوط به صيرورت و شدن نوع بشر است، و هر قدر بشر خود را بيشتر لايق کند، آن زمان سريع‌تر فرا مي‌رسد.
و نکتة آخر!
نگراني من از التقاط است. تلقّي فلسفي غرب و اتوپياگرايي و آکرونياگرايي غرب هيچ قرابتي با مهدويّت و جامعة آرماني مهدوي ندارد. مهدويّت، محتاج انديشة ناب قرآني است. با تلقّي موعودگرايي و مدينه فاضله‌گرايي فلسفي نمي‌توان به جامعة مهدوي رسيد. جامعة مهدوي جامعه‌اي ناظر به معاد و عالم عقباست و اين متغيّر در انديشة فلسفي غرب مغفول است. بنابراين در شرايطي که غرب تلاش مي‌کند از ايدئولوژي بگريزد و اتوپياي خود را بر بنيان ديگري نهد، حمل مهدويّت بر رويکردهاي اتوپياگرا و آکرونياگراي فلسفي غربي، ظلمي مضاعف به مهدويّت و التقاطي عميق است. از حضرت روح‌الله(ره) به ياد داشته باشيم که «التقاطي فکر کردن، خيانتي بزرگ به اسلام و مسلمانان است».
کار هر شب
امام خمینی(ره) لذّت نماز شب را چشیده بود و در هیچ شرایطی این نیایش عاشقانه با معبود را ترک نکرد. شبی که عوامل طاغوت به خانة ایشان ریختند و دستگیرش کردند تا وی را به زندان تهران منتقل کنند، امام در حال خواندن نماز شب بود. حالت معنوی امام در نماز، همراهان ایشان را تحت تأثیر قرار داد به گونه‌ای که یکی از آنها تا تهران می‌گریست.
امام خمینی(ره) حتّی در مسافرت نیز نماز شب را ترک نمی‌کرد. وقتی ایشان و همراهانش ساعت چهار صبح از نجف رهسپار کویت شدند، ساعت از دوازده شب نیز گذشته بود که به هتلی در بصره رسیدند. امام خمینی(ره) هنوز دو ساعت نخوابیده بود که ساعت زنگ زد. امام(ره) از صدای زنگ بیدار شد، نماز شب خواند و سپس نماز صبح را به جا آورد.
ماجرای شنیدنی دیگر، شب بازگشت امام خمینی(ره) از پاریس به ایران بود. همه در هواپیما خواب بودند که امام بیدار شد، به طبقة بالای هواپیما رفت و با حال تضرّع به نماز ایستاد. صدای گریة امام به گوش یکی از مهمانداران هواپیما رسید. گمان کرد ایشان از چیزی ناراحت شده است. علّت ناراحتی امام را از حاج احمد آقا پرسید. ایشان پاسخ داد: «این کار هر شب امام است». بعدها نیز که امام به ایران آمد، حتّی زمانی که بیمار و در بیمارستان بستری بود، هیچ گاه نماز شبش ترک نشد.
پی‌نوشت:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. برگرفته از: سیمای فرزانگان ص 221.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑